İbn Sînâ Karşısında Aristoteles’e Dönüş Arayışı: Abdüllatif el-Bağdâdî’nin Fusûlün Münteze‘a’sı ve Afrodisiaslı İskender’le İlişkisi

Öz

Bu çalışma, Abdüllatif el-Bağdâdî’nin (ö. 629/1231) Fusûlün Münteze‘a adlı risalesini, İbn Sînâ (ö. 428/1037) sonrası felsefi tartışmalar bağlamında Aristotelesçi geleneğe bilinçli bir dönüş teşebbüsü olarak ele almaktadır. Bursa Hüseyin Çelebi 823 numaralı mecmuada yer alan Fusûlün Münteze‘a, onu izleyen Afrodisiaslı İskender’e (ö. III. yüzyılın ilk yarısı) ait risale ve Kitâbü’n-nasîhateyn birlikte değerlendirilerek, Bağdâdî’nin felsefi konumlanışı mecmua ölçeğinde incelenmektedir. Çalışmada, Fusûl’de ele alınan tümelin statüsü, cins-tür ilişkisi, ortak duyu, fail-fiil ilişkisi ve madde-cins ayrımı gibi meselelerin rastgele seçilmediği, aksine İbn Sînâ sonrası felsefede kavramsal gerilimin yoğunlaştığı düğüm noktalarını hedef aldığı gösterilmektedir. Bu meselelerin Aristotelesçi-İskenderci problem çerçevesi içinde ele alınması, metnin salt bir derleme değil; belirli bir felsefi hattı yeniden dolaşıma sokmayı amaçlayan programatik bir metin olduğunu ortaya koymaktadır. Çalışma ayrıca, İbn Sînâ’nın tümel, cins ve mahiyet teorilerinin Aristotelesçi geleneğin reddi değil, sistematik bir yeniden inşası olduğunu; buna karşılık Abdüllatif el-Bağdâdî’nin eleştirisinin, bu yeniden inşanın burhani yöntemin sınırlarını aşmasıyla ilgili olduğunu savunmaktadır. Bu çerçevede Fusûlün Münteze‘a, 7./13.yüzyılda Aristotelesçi mirasın sınırlarını ve meşruiyet ölçütlerini yeniden belirlemeye yönelik bilinçli bir entelektüel müdahalenin bir ifadesi olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Felsefesi
• Aristotelesçilik
• Afrodisiaslı İskender
• İbn Sînâ
• Abdüllatif el-Bağdâdî
• Fusûlün Münteze‘a
• Tümeller Problemi

Toward a Re-engagement with Aristotle after Avicenna: ʿAbd al-Laṭīf al-Baġdādī’s Fusūl al-Muntazaʿa and Its Relationship with Alexander of Aphrodisias

Öz

This study examines ʿAbd al-Laṭīf al-Baġdādī’s Fusūl al-Muntazaʿa as a programmatic text that illustrates how the Aristotelian legacy was compiled and recirculated at the level of a manuscript collection in the early thirteenth century. By considering Fusūl al-Muntazaʿa, the short treatise attributed to Alexander of Aphrodisias that immediately follows it, and the other components of the Bursa Hüseyin Çelebi 823 codex together, the study analyzes al-Baġdādī’s philosophical orientation within its textual context. It is shown that Fusūl is not a simple collection of excerpts but a deliberately structured selection that aims to foreground a specific Aristotelian line through the ordering of chosen problems and a condensed mode of presentation. The treatise addresses issues such as the status of universals, the genus–species relation, common sense, the agent–action relation, and the distinction between matter and genus, all of which represent central problems of the Peripatetic tradition. The structural affinity of these discussions with debates attributed to Alexander of Aphrodisias suggests that the text also preserves the problematic core of Peripatetic literature that has been lost or only partially transmitted. In this respect, Fusūl al-Muntazaʿa is evaluated not merely as a derivative compilation but as a conscious intellectual intervention that defines the boundaries and modes of transmission of the Aristotelian heritage at the level of a manuscript collection.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Philosophy
• Aristotelianism
• Alexander of Aphrodisias
• Avicenna
• ʿAbd al-Laṭīf al-Baġdādī
• Fusūl al-Muntazaʿa
• Problem of Universals

Kaynakça

1. Alexander of Aphrodisias, Quaestiones 2.16-3.15. trans. R. W. Sharples. London: Bloomsbury, 1994. google scholar
2. Alexander of Aphrodisias. Quaestiones 1.1-2.15. trans. R. W. Sharples. London: Bloomsbury, 1992. google scholar
3. Alper, Ömer Mahir. “Akledileni Akletmek: İslâm Mantık Geleneğinde “İkinci Akledilirler”in Yorumu ve Osmanlı’da Alımlanması Üzerine Bir İnceleme”. Nazariyat İslâm Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi. 1/2 (Nisan 2015), 35-68. google scholar
4. Apaydın, Yasin. “Meşşâîlik’ten Devralınan Miras: Ekberî Gelenekte Umûr-ı Külliye Kavramının Mahiyeti ve Kapsamı”. Tasavvur: Tekirdağ İlahiyat Dergisi. 6/2 (Aralık 2020), 1043-1072. google scholar
5. Aristoteles, “Algı ve Algı Nesneleri Hakkında”, Parva Naturalia, çev. Furkan Akderin. İstanbul: Say Yayınları, 2019. google scholar
6. Ataş, Sacide. “Mantık-Metafizik İrtibatına Bir Örnek: İbn Sînâ ve Fahreddin Râzî’de Mahiyetin Bir Parçası Olarak Cins ve Fasıl”. Nazariyat. 6/1 (Nisan 2020), 209-225. google scholar
7. Bağdâdî, Muvaffakuddin Ebî Muhammed Abdüllatif b. Yusuf. Fusûlün Münteze‘a. Bursa: İnebey Yazma Eser Kütüphanesi, Hüseyin Çelebi, 823, 132b-135b. google scholar
8. Bağdâdî, Muvaffakuddin Ebî Muhammed Abdüllatif b. Yusuf. Kitâbü’n-nasîhateyn li’l-etıbbâ’ ve’l-hukemâ’, thk. Muhammed Kâmil Câd. Kahire: Ma‘hedu’l-mahtûtâti’l-arabiyye, 2017. google scholar

9. Bedevî, Abdurrahman. Aristû inde’l-Arab. Kahire: Mektebeti’n-Nahdıyyeti’l-Mısrıyye, 1947. google scholar
10. Bonadeo, Cecilia Martini. ʿAbd al-Laṭīf al-Baġdādī’s Philosophical Journey From Aristotle’s Metaphysics to the ‘Metaphysical Science’. Leiden/Boston: Brill, 2013. google scholar
11. Çağrıcı, Mustafa. “Ebü’l-Berekât el-Bağdâdî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/300-309. İstanbul: TDV Yayınları, 1994. google scholar
12. Fârâbî, Ebû Nasr Muhammed b. Muhammed b. Tarhan b. Uzluğ. Philosophy of Aristotle (Falsafat Arisṭūṭālīs wa-aǧzāʾ falsafati-hi wa-marātib aǧzāʾi-hā wa-l-mawḍiʿ allaḏī min-hu ibtadaʾa wa-ilayhī intahā). ed. M. Mahdi. Beyrut: Dâr Mecellet Şi‘r, 1961. google scholar
13. Fuâd b. Ahmed. “Kitâbu’n-nasihateyn et-tıbbiyye ve’l-hikmiyye li-Abdillatîf el-Bağdâdî Kırâe nakdiyye fî neşreteyn”, Fîlûsmûs Mecelletü’l-felsefe ve’l-ulûm fi’s-siyâkâti’l-islâmiyye, 3-4 (Mart 2021), 1-21. google scholar
14. Galen. Tıp Ekolleri ve Erdemli Tabip Filozof Olmalı. çev. Ö Akdağ – O. Bayder. Kayseri: Kimlik Yayınları, 2021. google scholar
15. Gutas, Dimtri. Avicenna and Aristotelian Tradition. Leiden: Brill, 2014. google scholar
16. İbn Ebî Usaybi‘a. Uyûnu’l-enbâ’ fî tabakâti’l-etıbbâ’. thk. Nizâr Rizâ. Beyrut: Mektebetü’l-Hayât, 1965. google scholar
17. İbn Sînâ. el-İşârât ve’t-tenbihât ma‘a şerhi Nasîruddîn et-Tûsî. thk. Süleyman Dünya. Beyrut: Müessesetu Nu‘mân, 1413. google scholar
18. İbn Sînâ. eş-Şifa: el-İlahiyyat I. thk. Georges C. Anawati ve Saîd Zâyid. Kahire: y.y., 1960. google scholar
19. İbn Sînâ. eş-Şifa: el-Mantık: el-Medhal. ed. İbrahim Medkûr, vd. Kahire: Vizâretü’l-marifi’l-umûmiyye, 1371/1952. google scholar
20. İbn Sînâ. Mantığa Giriş. çev. Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2014. google scholar
21. İbnü’l-Kıftî. İnbâhu’r-ruvât ‘alâ enbâhi’n-nuhât. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrahim. Kahire: Dâru’l-fikri’l-arabî, 1406/1986. google scholar
22. İbnü’l-Kıftî. Ta’rîhu’l-hukemâ’. Leipzig: y.y., 1320. google scholar
23. Joosse, N. Peter. The Physician as a Rebellious Intellectual. Frankfurt: Peter Lang Edition, 2013. google scholar
24. McGinnis, Jon. “Logic and Science: The role of Genus and Difference in Avicenna’s Logic, Science and Natural Philosophy”. Documenti e Studi 18 (2007), 165-186. google scholar
25. Rashed, Marwan. “Priorité de l’Εἶδος ou du Γένος entre Andronicos et Alexandre: Vestiges arabes et grecs inédits”. Arabic Sciences and Philosophy, 14 (2004), s. 9-63. google scholar
26. Rosenthal, Frank – Walzer, Richard. Alfarabius De Platonis philosophia (Falsafat Aflāṭūn wa-aǧzāʾu-hā wa-marātib aǧzāʾi-hā min awwali-hā ilā āḫiri-hā). London: in aedibus Instituti Warburgiani, 1943. google scholar
27. Sharples, Robert. W. “Bir İskender Okulundan Söz Edilebilir mi?”. Aristoteles’in Dönüşümü Antik Şârihler ve Etkileri. ed. Richard Sorabji. 153-183. çev. Muhammet Fatih Kılıç. İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları, 2023. google scholar
28. Stern, S. M. “A Collection of Treatises by ʿAbd Al-Laṭīf Al-Baghdādī”. Islamic Studies. 1/1 (March 1962), 53-70. google scholar
29. Taş, Enes. Abdüllatif el-Bağdâdî’nin Kitabü’n-Nasihateyn Adlı Eseri: Tahkikli Nesir ve Muhteva Analizi. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011. google scholar
30. Tweedale, Martin M. “Alexander of Aphrodisias’ Views on Universals”. Phronesis, 29/3 (1984), 279-303. google scholar
31. Üçer, İbrahim Halil. “Gerçekçiliğin Dönüşümü: İbn Sînâcı Felsefede Tümellerin Ontolojisi ve Kutbuddin er-Razi’nin Zihnî Misaller Teorisi Üzerine”, Nazariyat 6/2 (Ekim 2020), 23-66. google scholar
32. Üçer, İbrahim Halil. “On Beşinci Yüzyıl İslam Düşüncesinde Gerçekçi Dönüş: Devvânî’ye Göre Doğa, Tümel ve Gerçeklik”. İslam Tetkikleri Dergisi. 15/2 (2025), 367-396. google scholar