Studies on Chinese Muslims in Historical Perspective: A Literature Review Based on Actors, Contexts, and Periodization

Öz

This study examines the emergence and historical development of the literature on Chinese Muslims (Hui) up to 1980 through an analytical framework focused on actors, contexts, and periodization. Rather than presenting this history as a linear chronology, it analyzes how this body of literature was produced under changing sociopolitical conditions and by different actors involved in knowledge production. To this end, the study proposes a three-part periodization. First, between the ninth and fourteenth centuries, writings on Islam in China took the form of scattered accounts produced mainly by merchants, travelers, and envoys in the context of trade and diplomatic exchange. Second, from the fifteenth to the eighteenth centuries, this literature was shaped by the Ming dynasty’s inward-looking policies, the decline of Islamic-world writing on China, the increasing role of Chinese Muslims in constructing their own histories and communal memory through texts written in Chinese, and the emergence of Western missionaries as new actors in the production of knowledge. Finally, from the nineteenth century to the mid-twentieth century, the literature expanded under colonial conditions through works produced by missionaries operating within sinological and orientalist frameworks, while also increasingly incorporating the contributions of Chinese intellectuals. The article argues that the literature on Chinese Muslims developed not in a regular or linear way, but through a discontinuous yet cumulative process shaped by changing actors, historical contexts, and modes of knowledge production. By offering a systematic analytical framework, the article also aims to contribute to the development of a field of research that is still emerging in Türkiye.

Anahtar Kelimeler

• China
• Islam in China
• Chinese Muslims (Hui)
• Islamic Studies
• Missionary Studies

Çinli Müslümanlara Dair Araştırmaların Tarihsel Seyri: Aktörler, Bağlamlar ve Dönemler Üzerinden Bir Literatür İncelemesi

Öz

Bu makale, Çinli Müslümanlar (Hui) hakkındaki araştırmaların 1980’li yıllara kadar geçirdiği tarihsel dönüşümü aktörler, bağlamlar ve dönemlendirme ekseninde ve analitik bir şekilde incelemektedir. Konu yalnızca doğrusal bir kronolojik içerisinde değil, Çinli Müslümanlar hakkında üretilen bilgiyi, değişen sosyo-politik koşullar ve bilgi üretimine katılan aktörler odağında değerlendirilmektedir. Bu bağlamda makale, üç aşamalı bir dönemlendirme önermektedir. Dokuzuncu yüzyıldan on dördüncü yüzyıla kadar uzanan ilk aşamada, büyük ölçüde ticaret ve diplomatik temaslar çerçevesinde tüccarlar, seyyahlar ve elçiler tarafından üretilen dağınık kayıtlar ele alınmaktadır. On beşinci yüzyıldan on sekizinci yüzyıla kadar uzanan ikinci aşama ise Ming hanedanlığının içe kapanma politikasının etkilerine odaklanmaktadır. İslam dünyasındaki literatürün zayıfladığı bu dönemde, Çinli Müslümanların kendi tarihlerini ve topluluk hafızalarını Çince eserlerle inşa etmeye başlamış olmasına, aynı zamanda yeni bir aktör olarak Batılı misyonerlerin ortaya çıkışına dikkat çekilmektedir. On dokuzuncu yüzyıldan yirminci yüzyıl ortalarına kadar uzanan üçüncü aşamada ise, kolonyal koşullar altında sinolog ve oryantalist misyonerlerin kaleme aldığı literatüre odaklanılmakta, aynı zamanda Çinli entelektüellerin katılımı incelenmektedir. Böylece makale, Çinli Müslümanlar hakkındaki araştırmaların düzenli ya da doğrusal bir biçimde ilerlemediğini, değişen aktörler, tarihsel bağlamlar ve bilgi üretim tarzları nedeniyle kesintili fakat birikimli bir süreç içinde geliştiğini ileri sürmekte, Türkiye’de yeni gelişmekte olan bu araştırma alanı için sistematik bir zemin sunmayı hedeflemektedir. 

Anahtar Kelimeler

• Çin
• Çin’de İslam
• Çinli Müslümanlar (Hui)
• İslam Araştırmaları
• Misyonerlik

Kaynakça

1. Akin, Alexander. “The Jing Xing Ji of Du Huan: Notes on the West by a Chinese Prisoner of War”. Harvard Middle Eastern and Islamic Review 5 (1999-2000): 77-102. google scholar
2. Andrew, G. Findlay. The Crescent in North-West China. London: The China Inland Mission, 1921. google scholar
3. Bai, Shouyi. “Cong Daluosi zhanyi shuo dao Yisilanjiao zui zao de Huawen jilu 从怛逻斯战役说到伊斯兰教之最早的华文记录 [Talas Savaşı’ndan İslam’ın En Erken Çince Kayıtlarına]”. Yugong 5/11 (1936). google scholar
4. Bai, Shouyi. Huimin qiyi 回民起义 [Hui Ayaklanmaları]. Shanghai: Shenzhou guoguang she, 1953. google scholar
5. Bai, Shouyi. Zhongguo Huijiao xiaoshi 中国回教小史 [Çin İslamı’nın Kısa Tarihi]. Shanghai: Shangwu yinshuguan, 1943. google scholar
6. Bai, Shouyi - Han, Daoren - Ding, Yimin. Huihui minzu de lishi he xianzhuang 回回民族的历史和现状 [Huihui Milliyetinin Tarihi ve Mevcut Durumu]. Beijing: Minzu chubanshe, 1957. google scholar
7. Barton, James L. - Wherry, E. M. - Zwemer, S. M., eds. The Mohammedan World of To-Day: Being Papers Read at the First Missionary Conference on Behalf of the Mohammedan World Held at Cairo, April 4-9, 1906. Edinburgh: Fleming H. Revell Company, 1906. google scholar
8. Benite, Zvi Ben-Dor. The Dao of Muhammad: A Cultural History of Muslims in Late Imperial China. Cambridge, MA: Harvard University Asia Center, 2005. google scholar

9. Benite, Zvi Ben-Dor. “From ‘Literati’ to ‘Ulama’: The Origins of Chinese Muslim Nationalist Historiography”. Nationalism and Ethnic Politics 9/4 (2004): 83-106. google scholar
10. Bichurin, Hyacinth Yakovlevich. Istoriya Irutov i Kalmykov s XV veka [İrutlar ve Kalmukların XV. Yüzyıldan İtibaren Tarihi]. St. Petersburg: nşr. y., 1834. google scholar
11. Bichurin, Hyacinth Yakovlevich. Istoriya Tibeta i Khukhunora [Tibet ve Qinghai Tarihi]. St. Petersburg: nşr. y., 1833. google scholar
12. Bichurin, Hyacinth Yakovlevich. Sobranie svedeniy o narodakh, obitavshshikh v Sredney Azii v drevniye vremena [Antik Dönemlerde Orta Asya’da Yaşamış Halklara Dair Tarihî Malzeme Derlemesi]. St. Petersburg: nşr. y., 1851. google scholar
13. Bîrûnî, Ebû Reyhân. Maziden Kalanlar (Âsâru’l-Bâkiye). çev. Ahsen Batur. İstanbul: Selenge Yayınları, 2011. google scholar
14. Brook, Timothy. The Confusions of Pleasure: Commerce and Culture in Ming China. Berkeley: University of California Press, 1998. google scholar
15. Broomhall, Marshall. Islam in China: A Neglected Problem. London: Morgan & Scott; China Inland Mission, 1910. google scholar
16. Büzürg b. Şehriyâr. Harikalar Diyarı Hind (Acâibü’l-Hind). çev. Can Ceylan. İstanbul: İnkılâb Yayınları, 2009. google scholar
17. Câhiz. Kitâbü’l-Hayevân. nşr. Abdüsselâm M. Hârûn. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1945-1948. google scholar
18. Chen, Hanzhang. “Zhongguo Huijiao shi 中国回教史 [Çin’de İslam Tarihi]”. Shixue yu Dixue 1/1 (1926). google scholar
19. Chen, Yuan. “Huihui jiao ru Zhongguo shilüe 回回教入中国史略 [İslam’ın Çin’e Girişinin Kısa Tarihi]”. Beijing daxue yanjiusuo guoxuemen yuekan 25/1 (1927). google scholar
20. Çifci, Esra. İslam ve Konfüçyanizm Bağlamında Konfüçyanist Müslümanlığın Doğuşu ve Gelişimi. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 2015. google scholar
21. Ebû’l-Fidâ. Taqwīm al-Buldān. nşr. M. Reinaud - Mac Guckin de Slane. Paris: Imprimerie Royale, 1848-1883. google scholar
22. Edkins, Joseph. “Notes on Mahommedanism in Peking”. The Chinese Recorder and Missionary Journal 2 (1869): 59-62. google scholar
23. Emiralioğlu, Pınar. “Relocating the Center of the Universe: China and the Ottoman Imperial Project in the Sixteenth Century”. Osmanlı Araştırmaları / The Journal of Ottoman Studies 39 (2012): 161-187. google scholar
24. Fei, Xin. Hsing-ch’a Sheng-lan: The Overall Survey of the Star Raft. ing. çev. J. V. G. Mills. London: Hakluyt Society, 1970. google scholar
25. Frankel, James. Islam in China. London: I.B. Tauris, 2011. google scholar
26. Fu, Tongxian. Zhongguo Huijiao shi 中国回教史 [Çin İslam Tarihi]. Beijing: Shangwu yinshuguan, 1940. google scholar
27. Gao, Zhanfu. “Studies of Islam in China in the Twentieth Century”. Islam: Religious Studies in Contemporary China Collection 6. ed. Yijiu Jin ve Wai-Yip Ho. 64-83. Leiden: Brill, 2017. google scholar
28. Hartmann, Martin. “China”. The Encyclopaedia of Islam: A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. ed. M. Th. Houtsma vd. 1: 850. Leiden: E. J. Brill, 1913-1936. google scholar
29. Hartmann, Martin. Zur Geschichte des Islam in China [Çin’de İslam’ın Tarihine Dair]. Leipzig: W. Heims, 1921. google scholar
30. Hıtâî, Ali Ekber. Hıtâynâme. çev. Celal Aslan. Ankara: İKSAD Yayınları, 2021. google scholar
31. Hirth, Friedrich - Rockhill, W. W. Chau Ju-kua: His Work on the Chinese and Arab Trade in the Twelfth and Thirteenth Centuries. Cambridge: Hakluyt Society, 1911. google scholar
32. Hudûdü’l-Âlem mine’l-Meşrik ile’l-Mağrib. çev. Murat Ağarı - Abdullah Duman. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2018. google scholar
33. İbn Battûta. İbn Battûta Seyahatnâmesi. çev. A. Sait Aykut. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2000. google scholar
34. İbn Hurdâzbih. Yollar ve Ülkeler Kitabı (Kitâbü’l-Mesâlik ve’l-Memâlik). çev. Murat Ağarı. İstanbul: Ay Işığı Kitapları, 2019. google scholar
35. İbn Rüste. Kitâbü’l-A‘lâk’un-Nefîse. nşr. Michael Jan de Goeje. Leiden: E. J. Brill, 1892. google scholar
36. İbnü’l-Fakîh el-Hemedânî. Kitâbü’l-Büldân. nşr. Michael Jan de Goeje. Leiden: Brill, 1885. google scholar
37. İbnü’l-Verdî. Harîdetü’l-Acâib ve Ferîdetü’l-Garâib. thk. Mahmûd Fahûrî. Halep: Dârü’ş-Şarki’l-Arabî, 1996. google scholar
38. İbnü’n-Nedîm. el-Fihrist. nşr. Ridâ Teceddüd. Tahran: Mektebetü’t-Tahûrî, 1971. google scholar
39. İdrîsî. Nüzhetü’l-Müştâk fî İktirâki’l-Âfâk (The Book of Roger). ing. çev. E. Cerulli. Roma: Istituto per l’Oriente, 1949. google scholar
40. Israeli, Raphael. “The Cross Battles the Crescent: One Century of Missionary Work among Chinese Muslims (1850-1950)”. Outre-Mers. Revue d’Histoire 80/301 (1993): 531-548. google scholar
41. Israeli, Raphael. “Medieval Muslim Travelers to China”. Journal of Muslim Minority Affairs 20/2 (2000): 319-326. google scholar
42. Jin, Jitang. Zhongguo Huijiao shi yanjiu 中国回教史研究 [Çin İslam Tarihi Araştırmaları]. Beijing: Chengda shifan chubanbu, 1935. google scholar
43. Jiu Tangshu 旧唐书 [Eski Tang Tarihi Kitabı]. “Gaozong benji 高宗本纪”. Bölüm 4. Erişim 23 Ağustos 2025. http://www.lishichunqiu.com/jiutangshu/. google scholar
44. Kazvînî, Zekeriya b. Muhammed. Tercüme-i Acâibü’l-Mahlûkât ve Garâibü’l-Mevcûdât. haz. Bekir Sarıkaya. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019. google scholar
45. Leslie, Donald D. “Arabic Sources”. In Essays on the Sources for Chinese History, edited by Donald D. Leslie, Colin Mackerras and Wang Gungwu, 147-160. Canberra: Australian National University Press, 1973. google scholar
46. Leslie, Donald Daniel - Panskaya, Ludmilla. Introduction to Palladii’s Chinese Literature of the Muslims. Oriental Monograph Series 20. Canberra: Australian National University Press, 1977. google scholar
47. Lin, Yih-min. “Ali Ekber’in Hıtâynâme Adlı Eserinin Çin Kaynakları ile Mukayese ve Tenkidi”. Doktora Tezi, Taipei National University, 1967. google scholar
48. Lipman, Jonathan N. Familiar Strangers: A History of Muslims in Northwest China. Seattle: University of Washington Press, 1997. google scholar
49. Liu, Chai-Lien. The Arabian Prophet: A Life of Mohammed from Chinese and Arabic Sources. A Chinese-Moslem Work. ing. çev. Isaac Mason. Shanghai: Commercial Press, 1921. google scholar
50. Liu, Yu. Xishi ji: Record of an Embassy to the Regions in the West. Der. Wang Yun. ing. çev. Emil Bretschneider. London: Trübner & Co., 1888. google scholar
51. Loewenthal, Rudolf. “Russian Materials on Islam in China: A Preliminary Bibliography”. Monumenta Serica: Journal of Oriental Studies 16/1-2 (1957): 449-479. google scholar
52. Ma, Huan. Ying-yai Sheng-lan: The Overall Survey of the Ocean’s Shores. ing. çev. J. V. G. Mills. London: Hakluyt Society, 1970. google scholar
53. Ma, Kuangyuan. Huizu wenhua lunji 回族文化论集 [Hui Milliyeti Kültürü Üzerine Derleme Yazılar]. Kunming: Zhongguo Wenlian Chubanshe, 1998. google scholar
54. Ma, Yiyu. Zhongguo Huijiao shijian 中国回教史鉴 [Çin İslam Tarihine Ayna]. Changsha: Changsha Shangwu yinshuguan, 1941. google scholar
55. Marvazî, Sharaf al-Zaman Tâhir. Marvazi on China, the Turks and India (Tabâʾiʿ al-Hayevân). ing. çev. Vladimir Minorsky. London: The Royal Asiatic Society, 1942. google scholar
56. Mason, Isaac. “A New Chinese Translation of the Koran”. The Moslem World 25/2 (1935): 128-135. google scholar Mason, Isaac. “The Koran in Chinese”. The Moslem World 23/1 (1933): 52-59. google scholar
57. Mason, Isaac. “Yet Another Chinese Translation of the Koran”. The Moslem World 25/3 (1935): 254-260. google scholar
58. Murata, Sachiko. Chinese Gleams of Sufi Light: Wang Tai-yu’s Great Learning of the Pure and Real and Liu Chih’s Displaying the Concealment of the Real Realm. Albany: State University of New York Press, 2000. google scholar
59. Murata, Sachiko - Chittick, William C. - Weiming, Tu, eds. The Sage Learning of Liu Zhi: Islamic Thought in Confucian Terms. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2009. google scholar
60. Mesûdî. Altın Bozkırlar ve Cevher Madenleri (Murûcü’z-Zeheb ve Meʿâdinü’l-Cevher). çev. D. Ahsen Batur. İstanbul: Selenge Yayınları, 2004. google scholar
61. Nakkaş, Gıyâseddin. Hıtay Sefâretnâmesi. çev. Küçükçelebizâde İsmâil Âsım. haz. Betül Mutlu Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2013. google scholar
62. Noyes, H. V. “Mohammedanism in China”. The Chinese Recorder and Missionary Journal 20/1 (Ocak 1889): 10-18; 20/2 (Şubat 1889): 68-72. google scholar
63. Park, Hyunhee. Mapping the Chinese and Islamic Worlds: Cross-Cultural Exchange in Pre-Modern Asia. Cambridge: Cambridge University Press, 2012. google scholar
64. Pickens, Claude L. “Annotated Bibliography of Literature on Islam in China”. Friends of Moslems (1948): 3-6. google scholar
65. Pillsbury, Barbara. “The Muslim Community in China: Early Contacts and Rapid Growth”. In China and Islam: The Birth of an Islamic Identity in China, edited by Mark Dillon, 107-124. Boston: Brill, 2009. google scholar
66. Polo, Marco. The Travels of Marco Polo, the Venetian. ed. ve çev. Thomas Wright. London: George Bell & Sons, 1907. google scholar
67. Raşîdüddîn Fazlullah. A Compendium of Chronicles: A History of the Mongols. İng. çev. W. M. Thackston. Cambridge, MA: Harvard University, Department of Near Eastern Languages and Civilizations, 1998-1999. google scholar
68. Renaudot, Eusebius. Ancient Accounts of India and China, by Two Mohammedan Travellers, Who Went to Those Parts in the Ninth Century. London: Sam. Harding, 1733. google scholar
69. Ricci, Matteo. China in the Sixteenth Century: The Journals of Matthew Ricci, 1583-1610. İng. çev. Nicolas Trigault. New York: Random House, 1953. google scholar
70. Semedo, Alvaro. The History of That Great Renowned Monarchy of China. London: E. Tyler for John Crook, 1655. google scholar
71. Seyfi Çelebi, Defterdar. Türkistan ve Uzak Doğu Seyahatnâmesi. çev. Serkan Acar. İstanbul: Selenge Yayınları, 2020. google scholar
72. Shiho, Alimtohte. “The Islamic Studies in China: Research in the Field of History”. Cultural and Religious Studies 12/6 (Haziran 2024): 329-337. google scholar
73. Standaert, Nicolas, ed. Handbook of Christianity in China. vol. 1: 635-1800. Leiden: Brill, 2001. google scholar Süleyman et-Tâcir. Doğunun Kalbine Seyahat: Ahbârü’s-Sîn ve’l-Hind. çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2012. google scholar
74. Taberî. Târîhu’r-Rusül ve’l-Mülûk. nşr. Michael Jan de Goeje. Leiden: Brill, 1879-1901. google scholar
75. Thiersant, Dabry de. Le mahométisme en Chine et dans le Turkestan oriental: ouvrage orné de dessins originaux et d’une carte du Turkestan oriental. 2 cilt. Paris: Ernest Leroux, 1878. google scholar
76. Trigault, Nicolas, ed. China in the Sixteenth Century: The Journals of Matthew Ricci, 1583-1610. New York: Random House, 1953. google scholar
77. Tuoheti, Alimu. Islam in China: A History of European and American Scholarship. Hauppauge, New York: Gorgias Press, 2011. google scholar
78. Vasilev, Vasili P. Islam in China. İng. çev. Rudolf Loewenthal. Central Asian Collectanea 3. Washington, DC: The Institute of Muslim Minority Affairs, 1960. google scholar
79. Vasilev, V. P. “Magometanstvo v Kitae” [Çin’de Muhammedilik Hareketi]. İçinde Otkrytie Kitaya i drugie stat’i akademika V. P. Vasil’eva [Çin’in Keşfi Akademisyen V. P. Vasil’ev’in Diğer Makaleleri], 106-138. Sankt-Peterburg: Stolichnaia Tipografiia, 1900. google scholar
80. Wan, Lei. “The First Chinese Travel Record on the Arab World: Commercial and Diplomatic Communications during the Islamic Golden Age”. Qiraat 7 (Aralık 2016-Ocak 2017). google scholar
81. Wang, Dayuan. Daoyi zhilue 岛夷志略 [Adalar ve Barbarlar Üzerine Kısa Notlar]. ed. Su Jiqing. Beijing: Zhonghua Shuju, 1981/2000. google scholar
82. Wu, Jian. Daoyi zhi 岛夷志 [Adalar ve Barbarlar Üzerine Kayıtlar]. “Qing Yuan Xu Zhi” bağımsız baskı, 1350. google scholar
83. Yâkût el-Hamevî. Muʿcemu’l-Buldân. nşr. W. H. Margoliouth. London: Brill, 1907-1911. google scholar
84. Yang, Mansu. “The Development of Huis Studies in China”. Journal Institute of Muslim Minority Affairs 14/1-2 (1993): 181-190. google scholar
85. Yu, Ke. Tingshi 桯史 [Tarihsel Olaylar Hakkında Notlar]. Erişim 29 Ekim 2025. https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=93805. google scholar
86. Zhang, Yichun. Jingxingji jianzhu 经行记笺注 [Seyahat Kayıtları Hakkında Notlar ve Yorumlar]. Beijing: Zhonghua Shuju, 1963. google scholar
87. Zhao, Rugua. Zhufanzhi 諸蕃志 [Yabancı Ülkeler Üzerine Kayıtlar]. Erişim 29 Ekim 2025. https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=191282. google scholar
88. Zhao, Zhenwu. “Sanshi nian lai zhi Zhongguo Huijiao wenhua gaikuang 三十年来之中国回教文化概况 [Son Otuz Yılda Çin Müslüman Kültürüne Genel Bir Bakış]”. Yugong 5/11 (1936). google scholar
89. Zhou, Mi. Guixin zazhi 癸辛杂识 [Gui-Xin Yıllarından Çeşitli Notlar]. Erişim 5 Kasım 2025. https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&res=642621. google scholar
90. Zhou, Qufei. Lingwai daida 嶺外代答 [Pamir’in Ötesinden Yanıtlar]. Erişim 29 Ekim 2025. https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&res=711480. google scholar
91. Zhu, Yu. Pingzhou ketan 萍洲可談 [Pingzhou Sohbetleri]. Erişim 29 Ekim 2025. https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=57805. google scholar
92. Zwemer, Samuel M. “A Chinese Moslem Primer”. The Moslem World 8/1 (1918): 7. google scholar
93. Zwemer, Samuel M. “Islam in China”. The Moslem World 13/1 (1918): 1-4. google scholar
94. Zwemer, Samuel M. “The Fourth Religion of China”. The Moslem World 24/1 (1934): 8. google scholar