Araştırma Makalesi
PDF EndNote BibTex RIS Kaynak Göster

Hudûs-i Dehrî Teorisi ve Eleştirileri: Canpûrî Fârûkî (ö. 1062/1652) ve eş-Şemsü’l-bâziġa Örneği

Yıl 2022, Cilt 12, Sayı 2, 805 - 825, 30.09.2022
https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1116520

Öz

İsfahan okulunun kurucusu olarak kabul edilen Mîr Dâmâd (ö. 1040/1631), hem İran’da hem de Hint alt kıtasında felsefenin gelişimine ciddi katkıda bulunmuştur. Mir Dâmâd’ın temayüz ettiği ana meselelerden biri “hudûs-i dehrî” meselesidir. İşrâkî bir üslüpla Meşşâî felsefesini esas alarak Tanrı-âlem ilişkisine dair Meşşâîlerin görüşlerini geliştirerek yeni ve özgün bir açıklama modeli sunan hudûs-i dehrî teorisi, Mîr Dâmâd’ın yaşadığı dönemde ve sonrasında önemli bir etki yaratmıştır. Bu inceleme, ilk olarak Mîr Dâmâd’ın mezkûr teoriyi ortaya koyma nedenini ve sonrasında öne sürdüğü delilleri nasıl temellendirdiği çalışacaktır. Ondan sonra Hint alt kıtasının en önemli düşünürlerinden bir olarak kabul edilen Mollâ Mahmud Canpûrî’nin (ö. 1062/1652) hudûs-i dehrî teorisine yönelik eleştirileri, Hindistan’da felsefî eğitimin ana metinlerinden biri olan eş-Şemsü’l-Bâziğa adlı eseri çerçevesinde ortaya konulacaktır. Âlemin zamansal olarak hâdis olduğunu kabul eden kelâmcıların aksine filozoflar, âlemin zât bakımından hâdis olduğunu iddia etmektedir. Mîr Dâmâd, kelâmcıların iddialarını redederek Meşşâilerin görüşüne her ne kadar daha yakın olsa da “hudûs-i zâtî” teorilerini kabul etmemekle birlikte âlemin ademle öncelendiği ve sermediyetin Allah’a münhasır olduğu düşüncesinde ısrar etmiştir. Bu nedenle filozofların “hudûs-i zâtî” teorisini geliştirerek sudûr teorisi ile kelâmcıların hudûs teorileri zaman, dehr ve sermed kavramları etrafında alımlayarak yeni bir sentez oluşturmaktadır. Âlemin nisbî bir yoklukla öncelendiğini iddia eden bu tez, bilkuvveden bilfiile dehrî bir hudûs ile geçildiğini savunmaktadır. Zira ma’kulatın (akledilirler) yeri olan dehr, sabit olanın değişene nisbeti anlamına gelmektedir. Canpûrî, Mîr Dâmâd’ın dehr anlayışına itiraz ederek birçok yönden hudûs-i dehrînin kabul edilemeyeceğini ve öncelik ile sonralık mefhumlarının zaman olmaksızın tasavvur edilemeyeceğini ispatlamaya çalışmaktadır. 

Kaynakça

  • Ansari, A. S. Bazmee, “FÂRÛKĪ, Molla Mahmûd”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/182. Ankara: TDV Yayınları, 1995. google scholar
  • Brown, Keven Alexander, Time, perpetuity and Eternity Mir Damad’s Theory of Perpetual Creation and the Trifold Division of Existence: An Analysis of Kitab Al-Qabasat: The Book of Blazing Brands. University of California, Los Angeles, Doktoral Thesis, 2006. https://www.academia.edu/1375048/Time_perpetuity_and_eternity_Mir_Damads_theory_of_perpetual_ creation_and_the_trifold_division_of_existence_An_analysis_ofKitab_Al_Qabasat_The_Book_of_Blazing_ google scholar
  • Doru, M. Nesim, “Mîr Dâmâd’ın Hudûs Konusunda İbn Sînâ’ya Yönelttiği Eleştiriler ve Hudûs-u Dehrî Görüşü”. Felsefe Dünyası 56 (2012), 249-273. https://dergipark.org.tr/tr/download/article- file/1472158 google scholar
  • Fazlurrahman, “Mîr Dâmâd’ın Hudûs-i Dehrî Kavramı: Safeviler Dönemi İran’da Tanrı-Âlem İlişkisi İle İlgili Çalışmalara Bir Katkı”. çev. M. Nesim Doru. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 27 (2012), 231-246. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/10279 google scholar
  • Rizvi, Sajjad, “Mīr Dāmād and al-Qabasāt: The Problem of the Eternity of the Cosmos”. The Oxford Handbook of İslamic Philosophy. ed. Khaled el-Rouayheb - Sabine Schmidtke. 438-464. Oxford: Oxford university press, 2016. google scholar
  • Rizvi, Sajjad, “Mīr Dāmād in India: Islamic Philosophical Traditions and the Problem of Creation”. Journal of the American Oriental Society, 131/1 (2011), 9-23. https://www.academia.edu/1270535/Mir_Damad_in_India google scholar
  • Yakışan, Nurettin, Mîr Dâmâd ve Dehrî hudûs teorisi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora tezi, 2020. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp google scholar

The Theory of “Perpetual Creation” (Hudūth Dahrī) and the Critiques on it: The Book of Mulla Mahmūd Jawnpūrī Fārūqī (d. 1062/1652) “al-Shams al-bāzigha” as an Example

Yıl 2022, Cilt 12, Sayı 2, 805 - 825, 30.09.2022
https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1116520

Öz

Mīr Dāmād (d. 1631/1040) is the founder of Isfahan’s philosophical school and is considered one of the most influential individuals in the philosophical domain in general, specifically in Iran and the Indian subcontinent. His theory of perpetual creation is considered one of his most important ideas, one for which he is famous and distinguished. This article will deal with the reasons that motivated Mīr Dāmād to establish his theory and then will discuss Jawnpūrī’s critiques of this theory within the framework of his book Al-Shams al-Bāzigha. Contrary to the Mutakallimin, who supported the idea of hudūth zamānī [temporal creation], the Peripatetic philosophers rejected this claim while clarifying its impossibility, instead supporting the hudūth al-dhātī [essential creation]. As for Mīr Dāmād, he did not accept the Mutakallimin’s opinion, nor was he satisfied with the theory of hudūth al-dhātī. He insisted that the world is preceded by nothingness and that only to Allah can eternity be ascribed. Therefore, he further developed the theory of hudūth al-dhātī as stated by the Peripatetic philosophers, combining their opinion of emanations with the idea of hudūth zamānī as expressed by the Mutakallimin. He also tried this by interpreting terms such as zamān [time], dahr [perpetuity], and sarmad [eternity] to create his new theory of hudūth dahrī [perpetual creation]. As for Jawnpūrī, he criticized Dāmād’s conception of the dahr and addressed it with many critiques while stating the impossibility of the conception of the before and after without including the concept of time within that understanding.

Kaynakça

  • Ansari, A. S. Bazmee, “FÂRÛKĪ, Molla Mahmûd”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/182. Ankara: TDV Yayınları, 1995. google scholar
  • Brown, Keven Alexander, Time, perpetuity and Eternity Mir Damad’s Theory of Perpetual Creation and the Trifold Division of Existence: An Analysis of Kitab Al-Qabasat: The Book of Blazing Brands. University of California, Los Angeles, Doktoral Thesis, 2006. https://www.academia.edu/1375048/Time_perpetuity_and_eternity_Mir_Damads_theory_of_perpetual_ creation_and_the_trifold_division_of_existence_An_analysis_ofKitab_Al_Qabasat_The_Book_of_Blazing_ google scholar
  • Doru, M. Nesim, “Mîr Dâmâd’ın Hudûs Konusunda İbn Sînâ’ya Yönelttiği Eleştiriler ve Hudûs-u Dehrî Görüşü”. Felsefe Dünyası 56 (2012), 249-273. https://dergipark.org.tr/tr/download/article- file/1472158 google scholar
  • Fazlurrahman, “Mîr Dâmâd’ın Hudûs-i Dehrî Kavramı: Safeviler Dönemi İran’da Tanrı-Âlem İlişkisi İle İlgili Çalışmalara Bir Katkı”. çev. M. Nesim Doru. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 27 (2012), 231-246. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/10279 google scholar
  • Rizvi, Sajjad, “Mīr Dāmād and al-Qabasāt: The Problem of the Eternity of the Cosmos”. The Oxford Handbook of İslamic Philosophy. ed. Khaled el-Rouayheb - Sabine Schmidtke. 438-464. Oxford: Oxford university press, 2016. google scholar
  • Rizvi, Sajjad, “Mīr Dāmād in India: Islamic Philosophical Traditions and the Problem of Creation”. Journal of the American Oriental Society, 131/1 (2011), 9-23. https://www.academia.edu/1270535/Mir_Damad_in_India google scholar
  • Yakışan, Nurettin, Mîr Dâmâd ve Dehrî hudûs teorisi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora tezi, 2020. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp google scholar

نظرية الحدوث الدهري والانتقادات عليها: ملا محمود الجَوَنْپُوري الفاروقي في كتابه “الشمس البازغة” نموذجً

Yıl 2022, Cilt 12, Sayı 2, 805 - 825, 30.09.2022
https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1116520

Öz

ملخص ُعتبر مير باقر الداماد )ت. 1040هـ/1631م( مؤسس مدرسة إصفهان الفلسفية واحدًا من أكثر ي ٍ من إيران وشبه القارة الهندية على وجه الخصوص. كما ً الشخصيات تأثير ّ ا في الساحة الفلسفية في كل ُ ٍ عتبر نظرية الحدوث الدهري إحدى أهم أفكاره التي اشتهر وتمايز بها. بأسلوب إشراقي وأسس مشائية ت أقام عليها مير باقر الداماد نظريته، تحاول نظرية الحدوث الدهري -والتي كان لها بالغ األثر في عهد َم. َ ٍ تفسير جديد وأصيل للعالقة بين الخالق والعال الداماد ومن بعده- تقديم سنتعرض في هذه المقالة لبيان الدافع لمير باقر الداماد إلحداث نظريته هذه، مع محاولة تأصيل أدلته ُوري الفاروقي )ت. َ على الحدوث الدهري بشكل مفصل، ثم سنتناول انتقادات مال محمود الجَوْنپ 1062هـ/1652م( لهذه النظرية في إطار كتابه الشمس البازغة شرح الحكمة البالغة أحد أهم المتون الفلسفية في شبه القارة الهندية. َّ على العكس من المتكلمين المؤيدين للحدوث الزماني للعالم، فإن الفالسفة يرفضون هذا االدعاء مبينين ِ امتناعه ويقولون بالحدوث الذاتي للعالم. أما مير باقر الداماد فلم يرتض رأي المتكلمين بالحدوث الزماني ِ للعالم؛ لكنه في المقابل لم يكتف بقول المشائين بالحدوث الذاتي للعالم، وأصر على مسبوقية العالم بالعدم، َّ وتفرده تعالى بالسرمدية؛ لذا طور نظرية الحدوث الذاتي لدى الفالسفة، ومزج بين قولهم بالصدور وفكرة الحدوث لدى المتكلمين، وحاول من خالل تفسيره لمصطلحات الزمان والدهر والسرمد إبداع ُ َّ بين أن انتقال نظريته في الحدوث الدهري. فهذه النظرية التي تدعي مسبوقية العالم بالعدم النسبي ت العالم من القوة إلى الفعل هو بالحدوث الدهري؛ إذ الدهر الذي هو مكان المعقوالت يعني نسبة الثابتات َ إليه انتقادات عديدة، ُ َّ وري فقد اعترض على تصور المير داماد لمفهوم الدهر ووجه َ للمتغيرات. أما الجَوْنپ َ ٍ عد دون زمان. ًا امتناع تصور القبل والب ِن مبي

Kaynakça

  • Ansari, A. S. Bazmee, “FÂRÛKĪ, Molla Mahmûd”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/182. Ankara: TDV Yayınları, 1995. google scholar
  • Brown, Keven Alexander, Time, perpetuity and Eternity Mir Damad’s Theory of Perpetual Creation and the Trifold Division of Existence: An Analysis of Kitab Al-Qabasat: The Book of Blazing Brands. University of California, Los Angeles, Doktoral Thesis, 2006. https://www.academia.edu/1375048/Time_perpetuity_and_eternity_Mir_Damads_theory_of_perpetual_ creation_and_the_trifold_division_of_existence_An_analysis_ofKitab_Al_Qabasat_The_Book_of_Blazing_ google scholar
  • Doru, M. Nesim, “Mîr Dâmâd’ın Hudûs Konusunda İbn Sînâ’ya Yönelttiği Eleştiriler ve Hudûs-u Dehrî Görüşü”. Felsefe Dünyası 56 (2012), 249-273. https://dergipark.org.tr/tr/download/article- file/1472158 google scholar
  • Fazlurrahman, “Mîr Dâmâd’ın Hudûs-i Dehrî Kavramı: Safeviler Dönemi İran’da Tanrı-Âlem İlişkisi İle İlgili Çalışmalara Bir Katkı”. çev. M. Nesim Doru. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 27 (2012), 231-246. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/10279 google scholar
  • Rizvi, Sajjad, “Mīr Dāmād and al-Qabasāt: The Problem of the Eternity of the Cosmos”. The Oxford Handbook of İslamic Philosophy. ed. Khaled el-Rouayheb - Sabine Schmidtke. 438-464. Oxford: Oxford university press, 2016. google scholar
  • Rizvi, Sajjad, “Mīr Dāmād in India: Islamic Philosophical Traditions and the Problem of Creation”. Journal of the American Oriental Society, 131/1 (2011), 9-23. https://www.academia.edu/1270535/Mir_Damad_in_India google scholar
  • Yakışan, Nurettin, Mîr Dâmâd ve Dehrî hudûs teorisi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora tezi, 2020. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp google scholar

Ayrıntılar

Birincil Dil Türkçe
Konular Din Bilimi
Bölüm Araştırma Makaleleri
Yazarlar

Münzir ŞEYHHASAN> (Sorumlu Yazar)
TDV İslam Araştırmaları Merkezi (İSAM), İstanbul, Türkiye
0000-0003-3557-1922
Türkiye

Yayımlanma Tarihi 30 Eylül 2022
Gönderilme Tarihi 13 Mayıs 2022
Kabul Tarihi 9 Ağustos 2022
Yayınlandığı Sayı Yıl 2022, Cilt 12, Sayı 2

Kaynak Göster

Bibtex @araştırma makalesi { iuislamtd1116520, journal = {İslam Tetkikleri Dergisi}, issn = {2717-6967}, eissn = {2717-6967}, address = {}, publisher = {İstanbul Üniversitesi}, year = {2022}, volume = {12}, number = {2}, pages = {805 - 825}, doi = {10.26650/iuitd.2022.1116520}, title = {Hudûs-i Dehrî Teorisi ve Eleştirileri: Canpûrî Fârûkî (ö. 1062/1652) ve eş-Şemsü’l-bâziġa Örneği}, key = {cite}, author = {Şeyhhasan, Münzir} }
APA Şeyhhasan, M. (2022). Hudûs-i Dehrî Teorisi ve Eleştirileri: Canpûrî Fârûkî (ö. 1062/1652) ve eş-Şemsü’l-bâziġa Örneği . İslam Tetkikleri Dergisi , 12 (2) , 805-825 . DOI: 10.26650/iuitd.2022.1116520
MLA Şeyhhasan, M. "Hudûs-i Dehrî Teorisi ve Eleştirileri: Canpûrî Fârûkî (ö. 1062/1652) ve eş-Şemsü’l-bâziġa Örneği" . İslam Tetkikleri Dergisi 12 (2022 ): 805-825 <https://dergipark.org.tr/tr/pub/iuislamtd/issue/73064/1116520>
Chicago Şeyhhasan, M. "Hudûs-i Dehrî Teorisi ve Eleştirileri: Canpûrî Fârûkî (ö. 1062/1652) ve eş-Şemsü’l-bâziġa Örneği". İslam Tetkikleri Dergisi 12 (2022 ): 805-825
RIS TY - JOUR T1 - Hudûs-i Dehrî Teorisi ve Eleştirileri: Canpûrî Fârûkî (ö. 1062/1652) ve eş-Şemsü’l-bâziġa Örneği AU - MünzirŞeyhhasan Y1 - 2022 PY - 2022 N1 - doi: 10.26650/iuitd.2022.1116520 DO - 10.26650/iuitd.2022.1116520 T2 - İslam Tetkikleri Dergisi JF - Journal JO - JOR SP - 805 EP - 825 VL - 12 IS - 2 SN - 2717-6967-2717-6967 M3 - doi: 10.26650/iuitd.2022.1116520 UR - https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1116520 Y2 - 2022 ER -
EndNote %0 İslam Tetkikleri Dergisi Hudûs-i Dehrî Teorisi ve Eleştirileri: Canpûrî Fârûkî (ö. 1062/1652) ve eş-Şemsü’l-bâziġa Örneği %A Münzir Şeyhhasan %T Hudûs-i Dehrî Teorisi ve Eleştirileri: Canpûrî Fârûkî (ö. 1062/1652) ve eş-Şemsü’l-bâziġa Örneği %D 2022 %J İslam Tetkikleri Dergisi %P 2717-6967-2717-6967 %V 12 %N 2 %R doi: 10.26650/iuitd.2022.1116520 %U 10.26650/iuitd.2022.1116520
ISNAD Şeyhhasan, Münzir . "Hudûs-i Dehrî Teorisi ve Eleştirileri: Canpûrî Fârûkî (ö. 1062/1652) ve eş-Şemsü’l-bâziġa Örneği". İslam Tetkikleri Dergisi 12 / 2 (Eylül 2022): 805-825 . https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1116520
AMA Şeyhhasan M. Hudûs-i Dehrî Teorisi ve Eleştirileri: Canpûrî Fârûkî (ö. 1062/1652) ve eş-Şemsü’l-bâziġa Örneği. İslam Tetkikleri Dergisi. 2022; 12(2): 805-825.
Vancouver Şeyhhasan M. Hudûs-i Dehrî Teorisi ve Eleştirileri: Canpûrî Fârûkî (ö. 1062/1652) ve eş-Şemsü’l-bâziġa Örneği. İslam Tetkikleri Dergisi. 2022; 12(2): 805-825.
IEEE M. Şeyhhasan , "Hudûs-i Dehrî Teorisi ve Eleştirileri: Canpûrî Fârûkî (ö. 1062/1652) ve eş-Şemsü’l-bâziġa Örneği", İslam Tetkikleri Dergisi, c. 12, sayı. 2, ss. 805-825, Eyl. 2022, doi:10.26650/iuitd.2022.1116520