Tanıdık Bir Hikâye: Müessesat-ı Hayriye-i Sıhhiye Müdiriyeti / Direction Générale de l’Assistance Publique de Constantinople (1909-1912)

Öz

İkinci Meşrutiyet’ten sonra, mevcut sağlık kurumlarının fiziki ve idari sorunlarını düzeltmek, yeni hastaneler ve hayır kurumları açmak için İstanbul’da kurulan Müessesat-ı Hayriye-i Sıhhiye Müdiriyeti, 1909-1912 yılları arasında faaliyette bulunmuştur. Müdür Dr. Muhittin Nuri ve Müfettiş Dr. Ahmed Nureddin Beyler belediyeleri ve sağlık kurumlarını teftiş etmek için Avrupa’ya gönderilmişler ve hazırladıkları raporlar çerçevesinde oluşturulan bir program ile müdürlük kurulmuştur. Kuruluşundan kapandığı tarihe kadar mali problemler ve bütçe kısıtlamaları ile hareket etmek durumunda kalan müdürlük, mevcut kurumları modernleştirmek ve yeni kurumlar açmak için çalışmıştır. İdare heyeti, nizamname çalışmaları sürerken, yönetimindeki hastanelere hekim atama hususunda Meclis-i Umur-ı Tıbbiye-i Mülkiye ve Sıhhiye-i Umumiye ile sorunlar yaşamıştır. Kolera salgını nedeniyle bütçesinin büyük bir bölümünü salgınla mücadeleye ayırmak durumunda kalan müdürlük, söz verilen bütçenin tahsis edilmemesi ve Haseki Mecanin Müşahedehanesi’nin açılması ile ekonomik krize girmiştir. Müdür Dr. Muhittin Nuri Bey, Haziran 1912’de yolsuzluk ve başka şeylerle suçlanarak görevinden uzaklaştırılmış ve müdürlük, Ekim 1912’de, Belediye Başkanı Dr. Cemil Topuzlu’nun başkanlığında toplanan Cemiyet-i Umumiye-i Belediye toplantısında kapatılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Müessesat-ı Hayriye-i Sıhhiye Müdiriyeti
• II. Meşrutiyet
• Yolsuzluk
• Tıp Tarihi
• Kolera
• Frengi

A Familiar Story: The Istanbul General Directorate of Public Assistance (1909-1912)

Öz

The Müessesat-ı Hayriye-i Sıhhiye Müdiriyeti [The Constantinople General Directorate of Public Assistance] was established after the Second Constitutional Era (II. Meşrutiyet) with the aims of solving the physical and administrative problems of existing health institutions and of opening new hospitals and charitable institutions. The directorate was active between 1909-1912. The Director Dr. Muhittin Nuri and General Inspector Dr. Ahmed Nureddin were sent to Europe to inspect municipalities and health institutions, and the Directorate was established with a program based on their reports. From its establishment until its closure, the Directorate tried to modernize existing institutions and open new ones while dealing with financial problems and budget constraints. The Board of Directors encountered problems with the Meclis-i Umur-ı Tıbbiye-i Mülkiye ve Sıhhiye-i Umumiye [Council of Civil Medicine and Public Health] while working on its statutes regarding the appointment of physicians to the hospitals under its administration. The Directorate experienced financial difficulties due to subsidy non-payment, costs for fighting the cholera epidemic, and the opening of the Haseki Mecanin Müşahedehanesi [Haseki Mental Observatory]. Accused of corruption and other charges, the Director Dr. Muhittin Nuri Bey was suspended in June 1912. Finally, the Directorate was closed down in October 1912 at a meeting of the Cemiyet-i Umumiye-i Belediye [Municipal Council of Istanbul] that had been convened under Istanbul Mayor Dr. Cemil Topuzlu.

Anahtar Kelimeler

• Direction Générale de l’Assistance Publique de Constantinople
• Second Constitutional Era
• Corruption
• History Of Medicine
• Cholera
• Syphili

Kaynakça

1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA) google scholar
2. Dahiliye Nezareti İdare Evrakı (DH.İD.): 48-38.; 48-53. google scholar
3. Dahiliye Nezareti İdare-i Umumiye Evrakı (DH.İ.UM.): 11-2 [Belge grubu]. google scholar
4. Dahiliye Nezareti Muhaberat-ı Umumiye İdaresi Evrakı (DH. MUİ.): 8-8 [Belge grubu]; 105-34; 111-55. google scholar
5. Dahiliye Nezareti Mütenevvia (DH. MTV.) 2-25; 40.2-46. google scholar
6. Dahiliye Nezareti Sicill-i Ahvâl Komisyonu Defterleri (DH. SAİDd.): 183-1. google scholar
7. Dahiliye Nezareti Umûr-ı Mahalliye ve Vilayat Müdürlüğü Evrakı (DH. UMVM): 97-22 [Belge grubu]. google scholar
8. Hariciye Nezareti-Sofya Sefareti (HR.SFR.04.): 451-10; 451-11. google scholar

9. Meclis-i Vükela Mazbataları (MV): 165-88. google scholar
10. Şûra-yı Devlet Evrakı (ŞD): 2795-20 google scholar
11. İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB) Atatürk Kitaplığı google scholar
12. Muallim Cevdet Evrakı, Demirbaş No: MC_Evr_000006-11 google scholar
13. Annuaire Oriental, Commerce, Industrie, Administration, Magisture de l’Empire Ottoman. Constantinople: The Annuaire Oriental LTD, 1912. google scholar
14. Altıntaş, Ayten. “Üsküdar’da Bir Akıl Hastanesi (Toptaşı Bimarhanesi 1873-1927).” Üsküdar Sempozyumu IV, 3-5 Kasım 2006 Bildiriler, c. II içinde 391-412. İstanbul: Üsküdar Belediyesi Yayınları, 2007. google scholar
15. Artvinli, Fatih. Delilik Siyaset ve Toplum: Toptaşı Bimarhanesi (1873-1927). 3. bs. İstanbul: Telemak Kitap, 2022. google scholar
16. Artvinli, Fatih. “Pinel of İstanbul: Dr Luigi Mongeri (1815-82) and the Birth of Modern Psychiatry in the Ottoman Empire.” History of Psychiatry 29, 4 (2018): 424-437. google scholar
17. Ballet, Gilbert et al. Traite de Pathologie mentale. Paris: Octave Doin, Editeur, 1903. google scholar
18. Çinici, Damla. “Başkent Ankara’nın İnşasında Etkin Bir Mimar Giulio Mongeri ve Yaşam Öyküsü.” Ankara Araştırmaları Dergisi 3, 1 (2015): 13-41. google scholar
19. Dersaadet Müessesat-ı Hayriye-i Sıhhiye İdaresi ile Şehremaneti Sıhhiye Dairesi Teşkilâtına Dair Vesaik-i Resmiye [Baskı tarihi ve matbaa bilgisi yok] google scholar
20. Violi, Giovanni Battista. “İstanbul Şehrinin İcmal-i Sıhhisi.” Türkiye’de Emraz-ı Etfal / La Pediatrie en Turquie 3, 7 (18 Temmuz 1327 / 31 Temmuz 1911): 73-74. google scholar
21. Mehmet Kâmil [Berk]. “Şehremaneti Hastahaneleri Hâl-i Hazırı, Mazisi ve İstikbali.” İstanbul Seririyatı [Paramedikal kısım] 2, 4 (Ağustos 1336/1920): 79-83. google scholar
22. Tevfik Salim [Sağlam]. “Şuun-u Tıbbiye: Kolera.” Osmanlı Seririyat Mecmuası 2, 7 (Eylül 1327 / 1911): 336. google scholar
23. Düstur Tertib-i Sani Cilt 2. Dersaadet: Matbaa-i Osmaniye, 1330. google scholar
24. Ergin, Osman Nuri. İstanbul Şehreminleri. Hazırlayan Ahmed Nezih Galitekin. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür İşleri Daire Başkanlığı Yayınları, 1996. google scholar
25. Ergin, Osman Nuri. Mecelle-i Umûr-ı Belediyye c.6. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür İşleri Daire Başkanlığı, 1995. google scholar
26. Ermakoff, Antoine. Le Conseil General d’Administration des Hospices Civils de Paris: Science d’Administration des Hopitaux et Medecine Clinique (1801-1832). Paris: Histoire, Philosophie et Sociologie des Sciences-Universite Paris, 2012. google scholar
27. Etker, Şeref. “Dr. Zigardelakizade Salih Nabi: Psikiyatri ve Müzik.” Osmanlı Bilimi Araştırmaları 10, 2 (2009): 134-145. google scholar
28. Karabulut, Irmak. “II. Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e Uzanan Bir Borçlanma Örneği: 1909 İstanbul Şehremaneti İstikrazı.” Asya Studies 4, Özel Sayı (Aralık 2020): 39-50. google scholar
29. Kâğıtçı, Mehmet Ali. “Türkiye’de Kimyagerlik 3.” Tarih Konuşuyor 8, 59 (Aralık 1968): 4015-18. google scholar
30. M. Şakir. “Siyasiyat: Manastır’daki Rezalet Şehrimizde de Canlandırılmak İsteniyor. Hükümet-i Vilayet Bî-ruh.” Silah 3, 315 (5 Eylül 1327): 1-2. google scholar
31. Mazhar Osman [Uzman], “Bimarhanemiz,” Tababet-i Hazıra 1, 20 (20 Kânunuevvel 1909): 3023; “Bimarhaneler,” Tababet-i Hazıra 2, 12 (16 Ağustos 1326/29 Ağustos 1910): 186-7; “Sıhhiye Müdüriyet-i Umumiyesi’nde.” İstanbul Seririyatı [Paramedikal kısım] 1, 1 (Mayıs 1335/1919): ön ve arka kapak iç kısım; “Sıhhiye Müdiriyeti ve Hastahaneler.” İstanbul Seririyatı [Paramedikal kısım] 1, 5 (Eylül 1335/1919): ön ve arka kapak iç kısım ve arka kapak; “Hastahanelerimiz.” İstanbul Seririyatı [Paramedikal kısım] 2, 1 (Mayıs 1336/1920): 61-63; “Hastahanelerimiz II.” İstanbul Seririyatı [Paramedikal kısım] 2, 2 (Haziran 1336/1920): 65-67; “Hekimbaşı Zade Muhiddin,” İstanbul Seririyatı [Paramedikal kısım] 19, 2 (Şubat 1937): 10. google scholar
32. Müessesat-ı Hayriye-i Sıhhiye İdaresi: 1325 senesi Eylül ibtidasından Şubatı gayesine kadar mukarrerat ve icraatı mübeyyin rapordur. İstanbul: Ahmed İhsan ve Şürekası, 1326/1910. google scholar
33. Müessesat-ı Hayriye-i Sıhhiye Müdiriyeti /Direction generale de l’Assistance publique de Constantinople. İstanbul: Matbaa-i Arşak Garoyan, 1327/1911. google scholar
34. Müessesat-ı Hayriye-i Sıhhiye Talimatnamesi. İstanbul: Selanik Matbaası, 1328/1912. google scholar
35. Nail Halid [Tipi]. Musavver Eczacı Nevsali. Dersaadet: Kader Matbaası, 1328/1912. google scholar
36. Odabaşı, İ. Arda. “Selanik 1910-1911: Kolera Salgınları, Kahraman Bir Doktor, Yahudi İşçilerin İsyanı ve Serseri Gazeteciler.” Toplumsal Tarih sayı 296 (Ağustos 2018): 56-63. google scholar
37. Polat, Hasan Ali ve Osman Akandere. “Yıldız Sarayı’nın Yağmalandığı İddiası, Mütareke Dönemindeki Yağma Davası ve Neticesi.” Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi 5, 1 (2020): 339-389. google scholar
38. Princesse Lubomirska. Les Prejuges sur la Folie. Paris: Librairie Bloud & Cie, 1908. google scholar
39. Rasimoğlu, Ceren Gülser İlikan. “On Dokuzuncu Yüzyıl İstanbul’unda Sağlık: Filles de la Charite ve Beyoğlu Belediye Hastanesi.” Tarihin Dönüşümü, Dönüşümün Tarihi. Derleyen Gözde Orhan içinde 3261. İstanbul: Altınbaş Üniversitesi Yayınları, 2022. google scholar
40. Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniye 66. Sene. Dersaadet: Selanik Matbaası, 1327/1911. google scholar
41. Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniye 67. Sene. Dersaadet: Selanik Matbaası, 1328/1912. google scholar
42. Sarı, Nil. “Hekimbaşı-zâde Dr. Muhiddin Bey (1871-1936).” 50 Yıl Önce Ölen 8 Büyük Türk Hekimi İçin Anma Töreni Kitabı. Yayına hazırlayan Ekrem Kadri Unat içinde 55-66. İstanbul: İ.Ü Cerrahpaşa Tıp Fakültesi ve Türk Tıp Tarihi Kurumu, 1986. google scholar
43. Şehremaneti Müessesat-ı Hayriye-i Sıhhiye Müdiriyeti: Nisa, Etfal ve Zükur Hastaneleri Talimatnamesi. Dersaadet: Matbaa-i Arşak Garoyan, 1328/1912. google scholar
44. Şehremaneti Sıhhiye Müdiriyeti: Nisa, Etfal ve Zükur Hastaneleri Talimatnamesi. Dersaadet: Matbaa-i Ahmed İhsan ve Şürekası, 1329/1913. google scholar
45. Şehremaneti Sıhhiye Müdiriyetine Merbut Tebhirhaneler Memurin ve Müstahdemini Talimatnamesi. Dersaadet: Ahmed İhsan ve Şürekası, 1329/1913. google scholar
46. Şehsuvaroğlu, Bedi N. “Bizde Anatomi Öğretimine Dair.” İstanbul Tıp Fakültesi Mecmuası 15, 1 (1952): 365-412. google scholar
47. Şükrü Kâmil [Talimcioğlu]. “Bizde Hekimlik: İstanbul Hastanelerini Ziyaret - Etfal Hastanesi-Bimarhane.” Tababet-i Hazıra 2, 18 (29 Teşrinisani 1910): 282-284. google scholar
48. Şükrü Kâmil [Talimcioğlu]. “Cerrahpaşa ve Haseki Nisa Hastaneleri.” Tababet-i Hazıra 2, 21 (14 Kânunusani 1911): 330-332. google scholar
49. Tanman, Mehmet Baha. Değişen Zamanların Mimarı: Edoardo de Nari (1874-1954). İstanbul: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü, 2012. google scholar
50. Taşkıran, Nimet. Hasekinin Kitabı. İstanbul: Yenilik Basımevi, 1972. google scholar
51. Tepeyran, Ebubekir Hâzım. Zâlimâne Bir İdam Hükmü. İstanbul: Milli Mecmua Basımevi, 1946. google scholar
52. Tiner, Şükrü Hazım. “Onun Manevi Huzurunda.” İstanbul Seririyatı Mazhar Osman Uzman Anma Sayısı (1952): 21-24. google scholar
53. Tural, Erkan. Son Dönem Osmanlı Bürokrasisi, II. Meşrutiyet Dönemi’nde Bürokratlar, İttihatçılar ve Parlamenterler. Ankara: İmge Kitabevi, 2016. google scholar
54. Unat, Ekrem Kadri. “Osmanlı İmparatorluğunda 1910-1913 Yıllarındaki Kolera Salgınları ve Bunlarla İlgili Olaylar.” Yeni Tıp Tarihi Araştırmaları 5 (1995): 55-65. google scholar
55. Uzman, Mazhar Osman. Tababeti Ruhiye 3.bs. İstanbul: Kader Basımevi, 1941. google scholar
56. Yıldırım, Nuran. İstanbul Darülaceze Müessesesi Tarihi. İstanbul: Darülaceze Vakfı, 1996. google scholar
57. Ahmet Şükrü [Adanalı]. “İhya-yı Emvat: Milletin Sevgili Meclisine.” Serbesti 1, 30 (2 Kânunuevvel 1324 / 15 Aralık 1908): 2-3; “Hastahanelerimiz.” Serbesti 1, 43 (15 Kânunuevvel 1324 / 28 Aralık 1908): 2-3; “Umum Hastaneler ve Doktorlar Namına Bir Feryat.” Serbesti 1, 47 (19 Kânunuevvel 1324 / 1 Ocak 1909): 3; “Ağlar mısın Güler misin?.” Serbesti 1, 53 (26 Kânunuevvel 1324 / 8 Ocak 1909): 3; “Ataletimiz Badi-i Sefaletimiz.” Serbesti 1, 72 (15 Kânunusani 1324 / 28 Ocak 1909): 2. google scholar
58. Avanzade Mehmed Süleyman. “Sıhhiye Tensikatı Doktorlar ve Eczacılar 1.” Serbesti 1, 39 (11 Kânunuevvel 1324 / 24 Aralık 1908): 3; “Sıhhiye Tensikatı Doktorlar ve Eczacılar 2.” Serbesti 1, 44 (16 Kânunuevvel 1324 / 29 Aralık 1908): 3-4; “Sıhhiye Tensikatı- Doktorlar ve Eczacılar 3.” Serbesti 1, 45 (17 Kânunuevvel 1324 / 30 Aralık 1908): 2; “Sıhhiye Tensikatı Doktor ve Eczacılar 4.” Serbesti 1, 46 (18 Kânunuevvel 1324 / 31 Aralık 1908): 2-3; “Sıhhiye Tensikatı Doktorlar ve Eczacılar 5.” Serbesti 1, 49 (31 Kânunuevvel 1324 / 13 Ocak 1909): 2. google scholar
59. Bedri Kâmil. “Müessesat-ı Hayriye-i Sıhhiye.” Sabah 23, 7962 (20 Teşrinisani 1911): 3.. google scholar
60. Burhanettin. “Ahval-i Sıhhiyemiz ve Doktorlar.” Yeni Gazete 2, 662 (28 Haziran 1910): 3. google scholar
61. Celaleddin Muhtar [Özden]. “Bir Derd-i İçtimai.” Tanin 2, 446 (16 Teşrinisani 1325 / 29 Kasım 1909): 2. google scholar
62. Esad Kemal. “Manastır Vakası Münasebetile: Kahrolsun Doktorlar.” Mehtab 1, 10 (11 Eylül 1327): 122-123. google scholar
63. Habib. “Taşrada Etibba-yı Belediye.” Yeni Gazete 3, 965 (3 Mayıs 1911): 2. google scholar
64. İbrahim Vasıf. “Elektrik-i Tıbbi.” Tanin 1, 154 (21 Kânunuevvel 1324 / 3 Ocak 1909): 2. google scholar
65. Hüseyin Cahit [Yalçın]. “Siyasiyat: Şehremaneti İstikrazı.” Yeni Tanin 1, 16 (27 Kânunuevvel 1325 / 9 Ocak 1910): 1. google scholar
66. Muhittin Nuri. “Açık Sütunlar: Paris’ten Mektup -13 Teşrinievvel 1908-.” Tanin 1, 91 (19 Teşrinievvel 1324 / 1 Kasım 1908): 2-3; “Derdest-i Tesis Bulunan Dilsiz Mektebi Münasebetile: Sağır, Dilsiz, Âmâ Çocuların Terbiye ve Talimi.” Mektebli 1, 23-24 (5 Kânunuevvel 1329 / 19 Aralık 1913): 385-388. google scholar
67. Nejat Ekrem. “Sıhhiye Dairesinin Hal-i İhtizarı.” Serbesti 1, 48 (20 Kânunuevvel 1324 / 2 Ocak 1909): 2. google scholar
68. Nikolaki. “Polis Sertababeti: Harbiye Nazırı Nazım Paşa Hazretlerine.” Tanzimat/Le Tanzimat 1, 359 (23 Eylül 1912): 4. google scholar
69. Nureddin Ramih [Ener]. “Bizde Hekimlik: Şehremaneti Heyet-i Sıhhiyesinin Yeni Hikmetleri Yunan Doktorlarının Etibba-yı Osmaniyeye Tercihi.” Tababet-i Hazıra 2, 22 (29 Kânunusani/Ocak 1911): 348-349; “Şehremini Beyefendiye: Büyükdere kolerası nasıl tevessü etti?- İlk menba-i intan-Yanlış teşhis- Kolera etibbayı belediye nazarından nasıl kaçıyor, nasıl intişar ediyor?-Belediyenin ataleti-İstirhamatımız.” Yeni Gazete 3, 1077 (24 Ağustos 1911): 3. google scholar
70. Nuri Bekir. “Herkes Ne Diyor?: Tıp Fakültesi Heyet-i Muallimesile Şehreminliğine Açık Müracaat.” Yeni Gazete 2, 392 (27 Eylül 1909): 3-4; “Bimarhanemiz.” Yeni Gazete 2, 469 (15 Kânunuevvel 1909): 3; “Tımarhanelerimiz.” Tanin 2, 568 (2 Nisan 1910): 2; “Karantina Kepazelikleri.” Yeni Gazete 3, 1076 (23 google scholar
71. 184 * Yazarı olmayan gazete haberleri OBA dergisinin yazım kuralları (Chicago) çerçevesinde dipnotlarda verilmiş ancak Kaynakça’ya alınmamıştır. google scholar
72. Ağustos 1911): 2; “Hayret!.” Yeni Gazete 3, 1081 (28 Ağustos 1911): 3. google scholar
73. Şevket Nuri. “Darülacezeyi Ziyaret.” Yeni Gazete 5, 1443 (28 Ağustos 1912): 3. google scholar
74. Gündüz, Feryal Saygılıgil. Osmanlı Devleti’nde İstanbul’da Kadınlara Hizmet İçin Açılan Hastane ve Klinikler. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul Üniversitesi, 1999. google scholar
75. Kuzucu, Kemalettin. Babıâli Yangınları ve Sosyo-Ekonomik Etkileri (1808-1911). Doktora Tezi. Atatürk Üniversitesi, 2000. google scholar
76. Tural, Erkan. II Meşrutiyet Dönemi’nde Devletin Restorasyonu Bağlamında 1909 Teşkilat ve Tensikat Kanunu. Doktora Tezi. Dokuz Eylül Üniversitesi, 2006. google scholar
77. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı. “İstanbul Şehremaneti Mecmuası 4, Kânunuevvel 1340 [Aralık 1924].” Erişim 04.01.2023 https://ataturkkitapligi.ibb.gov.tr/Content/publications/102/Sehremaneti%20Mecmuası_4_sayı.pdf google scholar
78. Türkiye Büyük Millet Meclisi. “Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi.” Erişim 20.01.2023 https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/MECMEB/mmbd01ic02c001/mmbd01ic02c001ink017. pdf google scholar
79. France Archives. ‘L’Assistance Publique 10 janvier 1849.’ Erişim 12.02.2023 https://francearchives.gouv.fr/fr/pages_histoire/39977 google scholar
80. Ermakoff, Antoine. “Le Conseil general d’Administration des Hospices civils de Paris : Science d’Administration des Höpitaux et Medecine clinique (1801-1832). Doktora Tezi, Üniversite Paris 7 -Denis Diderot, 2012. Erişim 04.04.2023. https://theses.hal.science/tel-01583542v1/document google scholar