The Adaptation of French Engineer Collignon’s Kinematics Book to Ottoman Turkish: Margossian’s Lecture Notes on Fenn-i Mihânik-i Riyâzi (Science of Mathematical Mechanics)

Öz

Aram Margosyan completed his university education at the École des ponts et chausséés (EPC) in France. He held high-level bureaucratic positions in the Ottoman Empire. At the same time, he was one of the first civilian teachers of the Hendese-i Mülkiye Mektebi (HMM), the first civilian engineering school in the Ottoman Empire. The book Fenn-i Mihânik-i Riyâzî (FMR) was written by Margosyan to be taught in HMM. Margosyan’s book was examined within the scope of this study. We compared the work of Margosyan with the French kinematics books published before 1883. As a result of this research, we found extensive overlaps between the work of Margosyan and a book on kinematics by Collignon, both in form and content. Collignon, a French engineer, taught at the EPC to the class of which Margosyan was a member. Margosyan, who did not refer to Collignon’s work in his book, did not translate Collignon’s work verbatim but only adapted nearly half of the content into Ottoman Turkish. In his notes, Margosyan incorporated most of the geometrical explanations given in Collignon’s book and tried to overcome the difficulties of the period in technical writing in Ottoman Turkish. Since Collignon’s book had one of the most detailed geometric descriptions among its peers, this feature of the book might have played an important role in Margosyan’s choice to adapt it for his course.

Anahtar Kelimeler

• Aram Margosyan
• Margossian
• kinematics
• rational mechanics
• Collignon
• history of science
• Ottoman Empire

Proje Numarası

Yok

Fransız Mühendis Collignon’un Kinematik Kitabının Osmanlıca Uyarlaması: Margosyan’ın Fenn-i Mihânik-i Riyâzî Ders Notları

Öz

Üniversite eğitimini Fransa’daki mühendislik okulu École des Ponts et Chausséés’de (EPC) tamamlayan Aram Margosyan, Osmanlı Devleti’nde üst düzey bürokratik görevler yürütmenin yanı sıra, Osmanlı’nın ilk sivil mühendislik okulu olan Hendese-i Mülkiye Mektebi’nin ilk sivil hocalarından biridir. Margosyan’ın bu okulda okutulmak üzere kaleme aldığı Fenn-i Mihânik-i Riyâzî (FMR) kitabı bu çalışma kapsamında incelendi. Söz konusu kitaba kaynaklık edebileceğini tahmin ettiğimiz 1883’ten önce basılmış Fransızca mekanik kitaplarının kinematik bölümlerini Margosyan’ın eseriyle karşılaştırdık. Bu inceleme neticesinde EPC’de Margosyan’ın öğrenci olduğu dönemde hocalık yapmış Édouard Collignon’un eseriyle Margosyan’ın eseri arasında hem şekilsel hem de içerik olarak büyük örtüşmeler tespit ettik. Collignon’un eserine kitabında hiç atıf yapmayan Margosyan, Collignon’un eserinin birebir çevirisini yapmamış ve sadece yarıya yakın kısmını Osmanlıcaya uyarlamıştır. Konu anlatımında Collignon’un kitabında verilen şekillerden ve geometrik açıklamalardan büyük ölçüde yararlandığını gösterdiğimiz Margosyan, Osmanlıca teknik kitap yazmadaki dönemin zorluklarını bu şekilde aşmaya çalışmıştır. Emsalleri arasında geometrik anlatımın en yoğun olduğu Collignon’un kitabını uyarlamak için seçerken bu özelliğinin rol oynadığını düşünüyoruz.

Anahtar Kelimeler

• Aram Margosyan
• Margossian
• Kinematik
• fenn-i mihânik-i riyâzî
• Collignon
• Bilim Tarihi
• Osmanlı İmparatorluğu

Destekleyen Kurum

Yok

Proje Numarası

Yok

Teşekkür

Whitaker’ın kitabını öneren Teoman Turgut’a, Margosyan’ın Fenn-i Mihânik adlı eserini temin etmemizi sağlayan Erdal Işık’a (İstanbul Teknik Üniversitesi Mustafa İnan Nadir Eserler Kütüphanesi), Aram Efendi’nin Muhasebe-i Ziraiye kitabı ile Edouard Collignon’un Traite de Mécanique (1873-74) adlı kitap serisini gönderen İstanbul Üniversitesi Kütüphane ve Dokümantasyon Daire Başkanlığı Nadir Eserler Kütüphanesine, Margosyan’ın okul kayıtlarını paylaşan Anne Lacourt’a (École nationale des ponts et chaussées, Direction de la documentation, des archives et du patrimoine) teşekkür ederiz.

Kaynakça

1. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA): google scholar
2. Dahiliye Defterler (DH.SAİDd.) 6/13, 29 Zilhicce 1269 (3 Ekim 1853). google scholar
3. İrâde-Dahiliye (İ.DH.) 999/78968, 23 Zilkade 1303 (23 Ağustos 1886). google scholar
4. İrade, Meclis-i Mahsus (İ..MMS.) 78/3418, 25 Şaban 1301 (20 Haziran 1884) google scholar
5. [Ersin], Ali Rıza. Fenn-i Mihânik-i Riyâzî ve Makineler. C. 1. İstanbul: Karabet Matbaası, 1306. google scholar
6. [Fenmen], Mehmed Refik. “Rumuzât-ı Fenniyemizin Islahı Mes’elesi”. Osmanlı Mühendis ve Mimar Cemiyeti Mecmuası 1, sayı 3 (1909): 69. google scholar
7. Acar, Şinasi, Atilla Bir ve Mustafa Kaçar. “Osmanlı’da Sivil Mühendis Yetiştirmek Üzere Açılan Hendese-i Mülkiye Mektebi”. Osmanlı Bilimi Araştırmaları 17, sayı 2 (2016): 1-26. google scholar
8. Akbaş, Meltem. “The Military March of Physics - II: Teachers and Textbooks of Physics and Mechanical Sciences of the 19th Century Ottoman Military Schools”. Osmanlı Bilimi Araştırmaları 14, sayı 1 (2012): 89-108. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/13396. google scholar

9. Appell, Paul E. Mihânik-i Riyâzî. Çeviren Mustafa Salim [Tunakan]. İstanbul: Mühendis Mektebi Matbaası, 1926. google scholar
10. Aram. Muhasebe-i Ziraiye. İstanbul: Selânik Matbaası, 1303. google scholar
11. Boyer, Carl B. A History of Mathematics. Canada: Jhon Wiley, 2010. google scholar
12. Boyer, Carl B. The History of the Calculus and Its Conceptual Development. New York: Dover, 1959. google scholar
13. Bozkuş, Yıldız Deveci. XIX. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermeni Entelektüeller. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2020. google scholar
14. Çabuk, Adem ve Tarık Arıkan Saygılı. “Osmanlı İmparatorluğu’nda XIX. Yüzyılın Ortalarında Devlet Muhasebesinde Merdiven Yönteminden Çift Yanlı Kayıt Yöntemine Geçiş”. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi 2, sayı 4 (2013): 168-96. google scholar
15. Çeçen, Kazım. İstanbul Tenik Üniversitesinin Kısa Tarihçesi. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Bilim veTeknoloji Araştırma Merkezi, 1990. google scholar
16. Charles Bresse, Jacques Antoine. Cours de mecanique appliquee Resistance des materiaux et stabilite des. Paris: Mallet-Bachelier,Imprimeur-Libraire, 1859. https://archive.org/details/bub_gb_6Nl_mZjZ9iMC/ page/n5/mode/2up. google scholar
17. Collignon, Edouard. Traite deMecanique, Cinematique. C. 1. Paris: Librairie Hachette, 1873. google scholar
18. Collignon, Edouard. Traite deMecanique, Dynamique. C. 3. Paris: Librairie Hachette, 1874. google scholar
19. Collignon, Edouard. Traite de Mecanique, Statique. C. 2. Paris: Librairie Hachette, 1873. google scholar
20. Delassus, MM. Abraham et. Cours de mecanique rationnelle de M. Appell. Paris: Librairie Scientifique A. Hermann, 1888. https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9806888q/f5.item. google scholar
21. Delaunay, Charles E. Traite de Mecanique Rationnelle. Paris: Masson: Langlois et Leclercq, 1856. https:// gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k997091/f85.item.texteImage. google scholar
22. Deran, Ali. “Meyve Bahçesi İşletmelerinde Maliyet, Gider Ayrımı ve Maliyet Muhasebesinin Yararları.” International Journal of Food and Agricultural Economics 1, sayı 1 (2013): 165-78. google scholar
23. Dölen, Emre. Türkiye Üniversite Tarihi 1, Osmanlı Döneminde Darülfünun (1863-1922). C. 1. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2009. google scholar
24. Dugas, Rene. A History of Mechanics. New York: Dover Publications, 2011. google scholar
25. Duhamel, Jean Marie Constant. Course de Mecanique. Paris: Bachelier, Imprimeur-Libraire, 1845. https:// archive.org/details/bub_gb_JPJvsV6c19oC/page/n5/mode/2up. google scholar
26. Eden, Alp ve Semiha Betül Takıcak. “Aram Margosyan’ın Sihirli Kareler Kitabı”. Matematik Dünyası 29, sayı 112 (2022): 20-26. google scholar
27. Ergin, Osman. Türk Maarif Tarihi. C. 3-4. İstanbul: Eser Matbaası, 1977. google scholar
28. Gökdoğan, Melek Dosay. “Mechanics (Machines) in Ishaq Efendi, the Chief Instructor of Military School in the Ottomans”. Içinde Explorations in the History and Heritage ofMachines and Mechanisms, editör Baichun Zhang ve Marco Ceccarelli, 3-16, 2019. https://doi.org/10.1007/978-3-030-03538-9_1. google scholar
29. Günergun, Feza. “Paul Mentre: 1926-1928 Yıllarında İstanbul’da bir Fransız Matematikçi - Mühendis”. Osmanlı Bilimi Araştırmaları 20, sayı 1 (04 Ocak 2019): 92-101. https://doi.org/10.30522/iuoba.497280. google scholar
30. İhsanoğlu, Ekmeleddin. Darülfünun: Osmanlı’da Kültürel Modernleşmenin Odağı. C. 1. İstanbul: IRCICA, 2010. google scholar
31. İhsanoğlu, Ekmeleddin, Ramazan Şeşen, M. Bekar, Gülcan Gündüz ve Veysel Bulut. Osmanlı Tabii ve Tatbiki Bilimler Literatürü Tarihi. C. 1-2. İstanbul: IRCICA, 2006. google scholar
32. İhsanoğlu, Ekmeleddin, Ramazan Şeşen, M. Serdar Bekar, Gülcan Gündüz ve Veysel Bulut. Osmanlı Bilim Literatürü Tarihi Zeylleri. Editör Ekmeleddin İhsanoğlu. C. 2. İstanbul: IRCICA, 2011. google scholar
33. İhsanoğlu, Ekmeleddin, Ramazan Şeşen, ve Cevat Izgi. Osmanlı Matematik Literatürü Tarihi. Editör Ekmeleddin İhsanoğlu. C. 2. İstanbul: IRCICA, 1999. google scholar
34. Jourdain, E. B. Philip. “Galileo and Newton”. The Monist 28, sayı 4 (1918): 629-33. https://www.jstor.org/ stable/27900715. google scholar
35. Kaçar, Mustafa, Tuncay Zorlu, Burak Barutçu, Atilla Bir, C. Ceyhan ve Aras Neftçi. İstanbul Teknik Üniversitesi ve Mühendislik Tarihimiz. Editör Mehmet Karaca. İstanbul: Mavi Ofset, 2012. google scholar
36. Kazancıgil, Aykut. Osmanlı’da Bilim ve Teknoloji. İstanbul: Ketebe, 2020. google scholar
37. Koenigs, Gabriel. Leçons de Cinematique. Paris: Librairie Scientifique A. Hermann, 1897. https://archive. org/details/leonsdecinma00koenuoft. google scholar
38. Kökcü, Ayşe. “Bir Osmanlı Muallimi ve Mühendisi Mustafa Salim Bey ve Hesâb-ı Asgar-ı Nâmütenâhiyat Kısm-ı Evvel Hesâb-ı Tefâzülî Adlı Eseri”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 54, sayı 2 (2014): 407-18. google scholar
39. Kökcü, Ayşe. “OsmanlI’da Bir Müsbet Bilimci: Aram Margosyan”. Dörtöğe 2, sayı 4 (2013): 139-47. google scholar
40. Laboulaye, Charles. Traite de cinematique theorique et pratique ou theorie des mecanismes. Paris: Librairie du Dictionnaire des Arts et Manufactures, 1878. https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k287127.texteImage. google scholar
41. Lagrange, Joseph-Louis. Analytical Mechanics. Editör Robert S. Cohen. Çeviren Auguste Boissonnade ve Victor N. Vagliente. Dordrecht: Springer Netherlands, 1997. https://doi.org/10.1007/978-94-015-8903-1. google scholar
42. Landau, Lev Davidovich ve Evgeny Mikhailovich Lifshitz. Fluid Mechanics, Couse of Theoretical Physics Volume 6. Çeviren J. B. Sykes ve W. H. Reid. Second Edi. Oxford: Pergamon Press, 1987. google scholar
43. Landau, Lev Davidovich ve Evgeny Mikhailovich Lifshitz. Mechanics, Course of Theoretical Physics Volume 1. Çeviren J. B. Sykes ve J. S. Bell. Third Edit. Oxford: Butterworth-Heinemann, 1976. google scholar
44. Landau, Lev Davidovich ve Evgeny Mikhailovich Lifshitz. Theory of Elasticity Volume 7. Çeviren J. B. Sykes ve W. H. Reid. Third Edit. Oxford: Elsevier, 1986. google scholar
45. Mannheim, Amedee. Cours de geometrie descriptive de l'Ecole polytechnique: comprenant les elements de la geometrie cinematique. Paris: Gauthier-Villars, 1886. https://quod.lib.umich.edu/u/umhistmath/ ACV4790.0001.001?view=toc. google scholar
46. Margosyan, Aram. Fenn-i Mihânik-i Riyâzî, Fenn-i Hareket ve Fenn-i Kuvva. İstanbul: Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyûn Matbaası, 1302. google scholar
47. Margosyan, Aram. “Hendese-i Mülkiye Muallimlerinden Mehmed Refik Beye”. Osmanlı Mühendis ve Mimar Cemiyeti Mecmuası 1, sayı 3 (1909): 69-70. google scholar
48. Margosyan, Aram. Hesâb-ı Tahlîli, Kitâb-ı Evvel: Hesâb-ı Tefâzülî. C. 1. İstanbul: Matbaa-i Daire-i Askeriyye, 1304. google scholar
49. Margosyan, Aram. “İstatistik Hakkında Bazı Mülâhazât”. Osmanlı Mühendis ve Mimar Cemiyeti Mecmuası 1, sayı 6 (1910): 137-41. google scholar
50. Mehmed Esad. Mirât-ı Mühendis-hâne-i Berrî-i Hümâyûn. Çeviren Sadık Erdem. İstanbul: İTÜ Bilim ve Teknoloji Tarihi Araştırma Merkezi, 1986. google scholar
51. Morin, Arthur. Notions geometriques sur les mouvements et leurs transformations, ou, Elements de cinematique. Paris, Leipzig: Librairie Hachette, 1878. https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6568715d. texteImage. google scholar
52. Okay, Cüneyd. Eski Harfli Mühendislik Dergileri. İstanbul: Kurtiş Matbaası, 2004. google scholar
53. Okay, Cüneyd. Osmanlı Mühendis ve Mimar Cemiyeti Belgeleriyle. Ankara: TMMOB Mimarlar Odası Ankara Şubesi, 2008. google scholar
54. Pakalın, Mehmed Zeki. Sicill-i Osmanî Zeyli: Son Devir Osmanlı Meşhurları Ansiklopedisi. Çeviren Mustafa Keskin. C. 11. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2008. google scholar
55. Pedersen, K. M. “Roberval’s Method of Tangents”. Centaurus 13, sayı 2 (1969): 151-82. google scholar
56. Resal, Henri. Traite de Cinematique Pure. Paris: Mallet-Bachelier-Imprimeur-Libraire, 1862. https:// ia800709.us.archive.org/14/items/traitdecinmatiq00resagoog/traitdecinmatiq00resagoog.pdf. google scholar
57. Roberval, Gilles Personne de. Divers Ouvrages. Paris: Academie Royale des Sciences, 1693. https://archive. org/details/diversouvrages00robe. google scholar
58. Santur, Mehmet Fikri. "Yüksek Mühendis Mektebi Tarihçesi". Mühendis Mektebi Mecmuası (Mezunlar Broşürü) 4, sayı 47’ye ek (1931): 1-3 (185-187). google scholar
59. Tuncer, Talat. Matematik Sözlüğü. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Döner Sermaye İşletmesi Prof. Dr. Nazım Terzioğlu Basım Atölyesi, 1995. google scholar
60. Takıcak, S. Betül ve Alp Eden. “İnşaat Mühendisi ve Amatör Matematikçi Aram Margosyan’ın İstatistik Üzerine Görüşleri”. Osmanlı Bilimi Araştırmaları / Studies in Ottoman Science 24, sayı 1 (06 Ocak 2023): 33-65. https://doi.org/10.26650/oba.1133163. google scholar
61. Uluçay, Çağatay ve Enver Kartekin. Yüksek Mühendis Okulu (Yüksek Mühendis ve Yüksek Mimar Yetiştiren Müesseselerin Tarihi). İstanbul: Berksoy Matbaası, 1958. google scholar
62. Whitaker, Edmund Taylor. A Treatise on the Analytical Dynamics of Particles and Rigid Bodies. Second Edi. London: Cambridge University Press, 1917. https://archive.org/details/treatisanalytdyn00whitrich. google scholar
63. Yazan, Ö. “19.yy. Sonlarında Osmanlı Tarım İşletmelerinde Yönetim ve Muhasebe Uygulamaları: ‘Çiftlik İdaresi’ Örneği”. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, sayı İşletme Tarihi Özel Sayısı (2018): 280-332. google scholar
64. Akbaş, Meltem. “Osmanlı Türkiyesi’nde Modern Fizik (19. Yüzyıl)”. İstanbul Üniversitesi, Doktora tezi, 2008. google scholar
65. Arslanyürek, Yaşar. “Osmanlı Devleti’nde Mesleki ve Teknik Okullar (1876-1908)”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Doktora tezi, 2015. google scholar
66. Dede, Ezgi. “Selanik Ziraat Mektebi (1889-1912)”. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2017. google scholar
67. Kökcü, Ayşe. “Osmanlı’da Diferensiyel İntegral Hesap ve Eğitimdeki Yeri”. Ankara Ünivesitesi, Doktora Tezi, 2014. google scholar
68. Mentre, Paul. “Docteur Theses”, 1923. Erişim 15 Haziran 2023. http://www.numdam.org/item/ THESE_1923__43__1_0.pdf. google scholar
69. “Collignon, Ecole des Ponts et Chaussees”. Erişim 16 Haziran 2023. https://heritage.ecoledesponts.fr/ ark:/12148/btv1b10481348z/f297.item.r=9562. google scholar
70. “ITU Library Service, Mustafa İnan Lib. Rare Books Hall, Fenn-i mihanik-i riyazi,Aram Margosyan”. Erişim 14 Haziran 2023. https://divit.library.itu.edu.tr/search?/aMargosyan/amargosyan/1%2C3%2C6%2CB/ frameset&FF=amargosyan+aram&1%2C%2C2/indexsort=-. google scholar
71. “TO-KAT, Duhamel, Cours de Mecanique”. Erişim 15 Haziran 2023. https://www.toplukatalog.gov. tr/?_f=1&the_page=1&cwid=2&keyword=Duhamel+Cours+de+Mecanique+&tokat_search_ field=1&order=0&command=Tara#alt. google scholar
72. “TO-KAT, Duhamel, İnfinitesimal”. Erişim 15 Haziran 2023. https://www.toplukatalog. gov.tr/?_f=1&the_page=1&cwid=2&keyword=Duhamel+İnfinitesimal&tokat_search_ field=1&order=0&command=Tara#alt. google scholar