Physiology in Istanbul Faculty of Medicine from Tıphane-i Âmire to Dârülfünun, 1827-1933

Öz

Since there were no independent research institutes in Turkey, the science of physiology developed in parallel with medical education. The transition to modern medical education in Turkey started with Tıphane-i Âmire, which started education on March 14, 1827, and continued until the 1933 University Reform; Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane, Mekteb-i Tıbbiye-i Mülkiye, Dârülfünun-ı Osmani /Istanbul Darülfünunu Faculty of Medicine. The Mekteb-i Tıbbiye-i Mülkiye in Damascus, which continued its education under the Dârülfünun-i Osmani Faculty of Medicine for a while, was also added to these schools that formed the nucleus of the Istanbul Faculty of Medicine. This study focuses on physiology education, the transition to experimental physiology, and the establishment and development of the physiology laboratory through the physiology lecturers at these medical schools, where the Istanbul Medical Faculty continued its education from 1827 until the University Reform of 1933. During this period, young physicians did not respect physiology, which had no income other than their salaries, and physiology courses were taught by members of other branches from time to time. Şakir Pasha, who was devoted to physiology, brought the principles of experimental physiology to Turkey with his physiology courses accompanied by animal experiments, and Kemal Cenap Berksoy established experimental physiology as a branch of teaching and research.

Anahtar Kelimeler

• Istanbul Medical Faculty
• history of physiology education
• development of experimental physiology
• Şakir Paşa
• Kemal Cenap Berksoy

Tıphane-i Âmire’den Dârülfünun’a İstanbul Tıp Fakültesi’nde Fizyoloji, 1827-1933

Öz

Ülkemizde bağımsız araştırma enstitüleri olmadığı için, fizyoloji bilimi tıp eğitimine paralel olarak gelişmiştir. Ülkemizde modern anlamda tıp eğitimine geçiş, 14 Mart 1827 tarihinde eğitime başlayan Tıphane-i Âmire ile başlamış ve 1933 Üniversite Reformu’na kadar; Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane, Mekteb-i Tıbbiye-i Mülkiye, Dârülfünun-ı Osmani /İstanbul Darülfünunu Tıp Fakültesi’nde devam etmiştir. İstanbul Tıp Fakültesi’nin nüvesini oluşturan bu okullara, eğitimini bir zaman Dârülfünun-ı Osmani Tıp Fakültesi’ne bağlı olarak sürdüren Şam Mekteb-i Tıbbiye-i Mülkiyesi de eklenmiştir. Bu çalışmada İstanbul Tıp Fakültesi’nin 1827’den 1933 Üniversite Reformu’na değin eğitimini sürdürdüğü bu tıp okullarında fizyoloji dersi verenler üzerinden; fizyoloji eğitimi, deneysel fizyolojiye geçiş, fizyoloji laboratuvarının kuruluş ve gelişimi ele alınmıştır. Bu süreçte genç hekimler maaşından başka geliri olmayan fizyolojiye itibar etmemiş, fizyoloji derslerini zaman zaman başka branş mensupları vermiştir. Fizyolojiye gönül veren Şakir Paşa hayvan deneyleri eşliğindeki fizyoloji dersleri ile ülkemize deneysel fizyolojinin esaslarını getirmiş, Kemal Cenap Berksoy ise deneysel fizyolojiyi bir öğretim ve araştırma dalı olarak yerleştirmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İstanbul Tıp Fakültesi
• fizyoloji eğitimi tarihi
• deneysel fizyolojinin gelişimi
• Şakir Paşa
• Kemal Cenap Berksoy

Kaynakça

1. Bâbıdefteri İradeler (D. DRB.İ), 15/8. google scholar
2. Babıâli Evrak Odası (BEO), 1010/75735.; 1477/110770.; 1488/111548. google scholar
3. Cevdet Maarif (C. MF), 151/7539. google scholar
4. Cevdet Sıhhiye (C SH), 15/712.; 18/853.; 20/996. google scholar
5. Cevdet Maarif (C. MF), 45/2217.; 98/4872.; 155/7723 google scholar
6. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi (DH. MKT), 404/57.; 518/13.; 1061/7.; 1748/56.; 2069/80.; 2227/113.; 2362/95.; 2413/86.; 2483/6.; 2499/3. google scholar
7. Hariciye Nezareti Mektubi Kalemi (HR. MKT), 229/49.; 230/81. google scholar
8. Dahiliye Nezareti Mütenevvia (DH. MTV), 2/25.; 17/40. google scholar

9. Hazine-i Hassa-İrade (HH. İ), 198/31. google scholar
10. Hariciye Nezareti Siyasi (HR. SYS), 2921/63. google scholar
11. Hariciye Nezareti-Tahrirat (HR. TH), 88/8. google scholar
12. İrade-Dahiliye (İ. DH), 21/1033.; 94/4696.; 1183/92518.; 1223/95748.; 722/50353. google scholar
13. İrade-Dosya Usulü (İ. DUİT), 54/79. google scholar
14. İrade-Hususi (İ. HUS), 81/116. google scholar
15. İrade-Taltifat (İ. TAL), 2/72.; 266/24.; 423/14.; 423/34.; 324/64. google scholar
16. Maarif Nezareti Tedrisat-ı Âliye Dairesi (MF. ALY), 80/25. google scholar
17. Maarif Nezareti Mektubi Kalemi (MF. MKT), 343/2.; 386/5.; 450/36, 501/49.; 836/27.; 888/21.; 916/19.; 956/32.; 1028/18.; 1097/39.; 1162/71. google scholar
18. Maliye Nezareti Emlak-ı Emiriye Müdüriyeti (ML. EEM), 732/8. google scholar
19. Maliye Nezareti Masarifat Defterleri (ML. MSF. d), 329 google scholar
20. Meclis-i Vükela Mazbataları (MV), 132/80.; 143/26. google scholar
21. Sadaret, Divan Kalemi Evrakı (A. DVN), 121/4. google scholar
22. Sadaret, Nezaret ve Devair Evrakı (A. MKT. NZD), 127/99 google scholar
23. Yıldız Hususi Maruzat (Y.A.HUS), 114/18. google scholar
24. Yıldız Mütenevvi Maruzat, (Y:MTV) 194/17.; 247/129. google scholar
25. Yıldız Maarif Nezareti Maruzatı (Y.PRK.MF), 2/63. google scholar
26. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi, BCA (Ankara) google scholar
27. Bakanlıklararası Tayin Daire Başkanlığı. 30.11.1.0 / 24. 18. 4, 4 Mayıs 1926. google scholar
28. Bakanlıklararası Tayin Daire Başkanlığı, 30.11.1.0 / 44. 38. 20, 8 Aralık 1928. google scholar
29. Bakanlıklararası Tayin Daire Başkanlığı. 30.11.1.0 / 73.29.16, 27 Teşrinievvel [Ekim] 1932. google scholar
30. Bakanlıklararası Tayin Daire Başkanlığı. 30.11-1.0 / 75.1.7, 5 Kânunusani [Ocak] 1933. google scholar
31. Kararlar Daire Başkanlığı, 30.18.01 / 56.57.16, 22 Temmuz 1935. google scholar
32. Kararlar Daire Başkanlığı. 30.18.1.2 / 92.81.16, 17 Ağustos 1940. google scholar
33. Kararlar Daire Başkanlığı. 30.18.1.2 - 95.58.11, 3 Temmuz 1941. google scholar
34. Muamelat Genel Müdürlüğü. 30.10.0.0 / 144.32.11, Dosya ek. 147, 5 Eylül 1931. google scholar
35. Muamelat Genel Müdürlüğü. 30.10.0.0 / 76.505.2, 14 Nisan 1944. google scholar
36. İstanbul Tıp Fakültesi Dekanlığı Personel Arşivi (İstanbul). google scholar
37. Kemal Cenap Berksoy Dosyası google scholar
38. İstanbul Tıp Fakültesi, Tıp Tarihi ve Etik Anabilim Dalı Bedi N. Şehsuvaroğlu Arşivi (İstanbul). google scholar
39. Nuran Yıldırım Dijital Arşivi (İstanbul). google scholar
40. Salnâme, 1270 Def’a 8. 1270 [1854]. google scholar
41. Salnâme, 1271 Def’a 9. Dârü’t-Tıbâatü’l-Âmire, 1271 [1855]. google scholar
42. Salnâme, 1272 Def’a 10. Dârü’t-Tıbâatü’l-Âmire, 1272 [1856]. google scholar
43. Salnâme, 1273 Def’a 11. Dârü’t-Tıbâatü’l-Âmire, 1273 [1857]. google scholar
44. Salnâme, 1274 Def’a 12. Takvimhâne-i Âmire, 1274 [1858]. google scholar
45. Salnâme, 1275 Def’a 13. Takvimhâne-i Âmire, 1275 [1859]. google scholar
46. Salnâme, 1276 Def’a 14. Dârü’t-Tıbâatü’l-Âmire, 1276 [1860]. google scholar
47. Salnâme, 1277 Def’a 15. Dârü’t-Tıbâatü’l-Âmire, 1277 [1861]. google scholar
48. Salnâme, 1278 Def’a 16. Dârü’t-Tıbâatü’l-Âmire, 1278 [1861]. google scholar
49. Salnâme, 1279 Def’a 17. Dârü’t-Tıbâatü’l-Âmire, 1279 [1862]. google scholar
50. Salnâme, 1280 Def’a 18. Dârü’t-Tıbâatü’l-Âmire, 1280 [1863]. google scholar
51. Salnâme, 1281 Def’a 19. Dârü’t-Tıbâatü’l-Âmire, 1281 [1864]. google scholar
52. Salnâme, 1282 Def’a 20. Dârü’t-Tıbâatü’l-Âmire, 1282 [1865]. google scholar
53. Salnâme, 1283 Def’a 21. Dârü’t-Tıbâatü’l-Âmire, 1283 [1866]. google scholar
54. Salnâme, 1284 Def’a 22. Dârü’t-Tıbâatü’l-Âmire, 1284 [1867]. google scholar
55. Salnâme, 1285 Def’a 23. Dârü’t-Tıbâatü’l-Âmire, 1285 [1868]. google scholar
56. Salnâme, 1287 Def’a 25. Dârü’t-Tıbâatü’l-Âmire, 1287 [1870] google scholar
57. Salnâme, 1288 Def’a 26. Dârü’t-Tıbâatü’l-Âmire, 1288 [1871]. google scholar
58. Salnâme, 1289 Def’a 27. Dârü’t-Tıbâatü’l-Âmire, 1289 [1872]. google scholar
59. Salnâme 1290 Def’a 28. Dârü’t-Tıbâatü’l-Âmire, 1290 [1873]. google scholar
60. Salnâme 1291 Def’a 29. Hacı Hüseyin Efendi’nin Matbaası, 1291 [1874]. google scholar
61. Salnâme 1292 Def’a 30. 1292 [1875]. google scholar
62. Salnâme 1293 Def’a 31. 1293 [1876]. google scholar
63. Salnâme 1294 Def’a 32. Halil Efendi Matbaası, 1294 [1877]. google scholar
64. Salnâme 1295 Def’a 33. Rıza Efendi Matbaası, 1295 [1878]. google scholar
65. Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye Otuz Dördüncü Def’a. İstanbul, 1296 [1879]. google scholar
66. Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye Otuz Beşinci Def’a. İstanbul Matbaa-i Âmire, 1297 [1880]. google scholar
67. Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye Otuz Altıncı Def’a. İstanbul Mahmud Bey Matbaası, 1298 [1881]. google scholar
68. Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye Otuz Yedinci Def’a. İstanbul Mahmud Bey Matbaası, 1299 [1882]. google scholar
69. 1300 Sene-i Hicriyesine Mahsus Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. Otuz Sekizinci Sene. Kostantiniyye Matbaa-i Ebüzziya, 1299 [1883]. google scholar
70. 1301 Sene-i Hicriyesine Mahsus Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. Otuz Dokuzuncu Sene. [İstanbul] Matbaa-i Osmaniye, 1301[1884]. google scholar
71. 1302 Sene-i Hicriyesine Mahsus Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. Kırkıncı Sene. [İstanbul] Matbaa-i Osmaniye, 1302 [1885]. google scholar
72. 1303 Sene-i Hicriyesine Mahsus Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. Kırk Birinci Sene. Dersaadet Mahmud Bey Matbaası, 1303 [1886]. google scholar
73. 1304 Sene-i Hicriyesine Mahsus Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. Kırk İkinci Sene. Dersaadet Mahmud Bey Matbaası, 1304 [1887]. google scholar
74. 1305 Sene-i Hicriyesine Mahsus Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. Kırk Üçüncü Sene. Dersaadet Mahmud Bey Matbaası, 1305 [1888]. google scholar
75. 1307 Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. Kırk Beşinci Sene. Dersaadet Matbaa-i Âmire, 1307 [1890]. google scholar
76. 1308 Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. Kırk Altıncı Sene. Dersaadet Matbaa-i Âmire, 1308 [1891]. google scholar
77. 1309 Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. Kırk Yedinci Sene. Dersaadet Matbaa-i Âmire, 1309 [1892]. google scholar
78. 1310 Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. Kırk Sekizinci Sene. Dersaadet Matbaa-i Âmire, 1310 [1892]. google scholar
79. 1311 Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. Kırk Dokuzuncu Sene. Dersaadet Matbaa-i Âmire, 1311 [1893]. google scholar
80. 1312 Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. Ellinci Sene. Dersaadet Matbaa-i Âmire, 1312 [1894]. google scholar
81. 1313 Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. Elli Birinci Sene. Dersaadet Matbaa-i Âmire, 1313 [1895]. google scholar
82. 1314 Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. Elli İkinci Sene. Dersaadet, 1314 [1896]. google scholar
83. Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye 1315. Elli Üçüncü Def’a Olarak Tertib Edilmiştir. İstanbul Âlem Matbaası, 1315 [1897]. google scholar
84. 1316 Sene-i Hicriyesine Mahsus Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. Elli Dördüncü Sene. İstanbul Âlem Matbaası ve Mahmud Bey Matbaası, 1314 [1898]. google scholar
85. 1317 Sene-i Hicriyesine Mahsus Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. Elli Beşinci Sene. Dârü’l-Hilafetü’l-Aliyye Matbaa-i Âmire, 1315 [1899]. google scholar
86. 1318 Sene-i Hicriyesine Mahsus Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. Elli Altıncı Sene. Dârü’l-Hilafetü’l-Aliyye Mahmud Bey ve Serviçen Matbaaları, 1316 [1900]. google scholar
87. 1319 Sene-i Hicriyesine Mahsus Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. Elli Yedinci Sene. Dârü’l-Hilafetü’l-Aliyye Malumat-Tahir Bey Matbaası, 1317 [1901]. google scholar
88. 1320 Sene-i Hicriyesine Mahsus Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. Elli Sekizinci Sene. Dersaadet Dârü’t-Tıbâatü’l-Âmire, 1318 [1902]. google scholar
89. 1321 Sene-i Hicriyesine Mahsus Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. Elli Dokuzuncu Sene. Dersaadet Âlem Matbaası, 1319 [1903]. google scholar
90. 1322 Sene-i Hicriyesine Mahsus Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. Altmışıncı Sene. Dersaadet Matbaa-i Ahmed İhsan ve Şürekâsı, 1320 [1904]. google scholar
91. 1323 Sene-i Hicriyesine Mahsus Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. Altmış Birinci Sene. Dersaadet Matbaa-i Ahmed İhsan, 1321 [1905]. google scholar
92. 1324 Sene-i Hicriyesine Mahsus Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. Altmış İkinci Sene. Dersaadet Matbaa-i Ahmed İhsan, 1322 [1906]. google scholar
93. 1325 Sene-i Hicriyesine Mahsus Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. Altmış Üçüncü Sene. Dersaadet Matbaa-i Ahmed İhsan, 1322 [1907]. google scholar
94. 1333-1334 Sene-i Maliye. Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. Altmış Sekizinci Sene. Dersaadet Hilal Matbaası, 1334 [1918]. google scholar
95. 1925-1926 Türkiye Cumhuriyeti Devlet Salnâmesi. İstanbul Matbaa-i Âmire, 1926. google scholar
96. Türkiye Cumhuriyeti Devlet Salnâmesi 1926-1927. Matbuat Müdiriyet-i Umumiyesi, 1926-1927. google scholar
97. Türkiye Cumhuriyeti Devlet Salnâmesi. Matbuat Müdiriyet-i Umumiyesi 1927-1928. google scholar
98. Türkiye Cumhuriyeti Devlet Yıllığı 1928-1929. İstanbul Devlet Matbaası, 1929. google scholar
99. Salnâme-i Askeri, 1282 Hicrî Senesi, Def’a 1, İstanbul Mekteb-i Harbiye-i Şahane, 1282 [1865]. google scholar
100. Salnâme-i Askeri, 1283 Hicrî Senesi, Def’a 2, 1283 [1866]. google scholar
101. Salnâme-i Askeri. 1306 Mali Senesi. İstanbul, 1306 [1890]. google scholar
102. Salnâme-i Askeri. 1307 Mâli Senesi. 1307 [1891]. google scholar
103. Salnâme-i Askeri. 1308 Mali Senesi. 1308 [1892]. google scholar
104. Salnâme-i Askeri, 1326 Sene-i Kameriye-i Hicriye ve 1324 Sene-i Maliye ve 1286 Sene-i Şemsiye-i Hicrîyesine Mahsus. Dersaadet Matbaa-i Askeriye, 1324 [1908]. google scholar
105. Salnâme-i Nezaret-i Maarif-i Umumiye, Birinci Sene. 1316 Sene-i Hicriyesine Mahsusudur. Dârül-Hilâfe, Matbaa-i Âmire, 1316 [1898]. google scholar
106. Salnâme-i Nezaret-i Maarif-i Umumiye, İkinci Def’a Olarak Tertib Olunmuştur. 1317 Sene-i Hicriyesine Mahsusdur. Dârül-Hilâfetül-Aliyye, Matbaa-i Âmire, 1317 [1899]. google scholar
107. Salnâme-i Nezaret-i Maarif-i Umumiye. Dördüncü Sene. 1319 Sene-i Hicriyesine Mahsusdur. Dârül-Hilâfetül-Aliyye, Matbaa-i Âmire, 1319 [1901]. google scholar
108. Salnâme-i Nezaret-i Maarif-i Umumiye. Altıncı Sene. 1321 Sene-i Hicriyesine Mahsusdur. Dârül-Hilâfetül-Aliyye, Asır Matbaası, 1321 [1903]. google scholar
109. Cumhuriyet, 11 Nisan 1934. google scholar
110. Cumhuriyet. “Tıp Fakültesi kararını verdi Rasim Ali B.in fizyoloji kitabı neşredilmeyecek” (9 Mart 1931). google scholar
111. Cumhuriyet. “Fiziyoloji kitabı münasebetile: Darülfünun mes’elesi. Darülfünunun ihtiyaç ve iktidarımıza göre ıslahı lâbüttür” (2 Şubat 1931). google scholar
112. Cumhuriyet. “Fizyoloji kitabı. Dârülfünun Divanı bugün toplanıyor” (15 Mart 1931); Milliyet. “Divan dün kararını verememiştir.” (16 Mart 1931). google scholar
113. Kâzım Nami. “Tıp Fakültesinin şerefi tehlikede mi? Münakaşaya Kâzım Nami Bey de karışıyor”, Vakit, (23 Kânunusani/Ocak 1931). google scholar
114. Milliyet. “Rasim Ali Bey orta mektep muallimliğine nakledildi” (15 Kânunusani/Ocak 1933). google scholar
115. Servet-i Fünun. “Doktor Hüseyin Hulki Bey” (26 Mayıs 1310 [7 Haziran 1894]) 7/169: 206-207. google scholar
116. Stamboul. “Un incident â l’universite du Djumhuriet” [Cumhuriyet Üniversitesi’nde bir olay] (26 Ocak 1931). google scholar
117. Takvim-i Vekayi. “Dârülfünun Tıp Fakültesi ve Şuabâtı Nizamnamesi” (8 Cemaziyelevvel 1334) ve (1 Mart 1332 [13 Mart 1916]). Sekizinci sene, no. 2467. google scholar
118. Takvim-i Vekayi. (11 Muharrem 1250 / 20 Mayıs 1834). Def’a 83. google scholar
119. Tanin. (8 Receb 1326 / 23 Temmuz 1324 / 5 Ağustos 1908). google scholar
120. Uludağ, Osman Şevki. “Kaybettiğimiz büyük değerlerden: Fizyoloji Profesörü Kemal Cenab”. (4 Aralık 1949). google scholar
121. Vakit. “Talha Yusuf Bey” (3 Ağustos 1933). google scholar
122. Vakit. “Son karar verildi: Kitap neşredilmeyecek” (9 Mart 1931). google scholar
123. Vakit. “Tıp Fakültesi harekete geçmeli! Darülfünun muhtariyeti ehliyetsizlikleri himaye için siper değildir. Eğer böyle ise ve icap ederse o siperin de yıkılacağını herkesin bilmesi lâzımdır” (24 Kânunusani/Ocak 1931). google scholar
124. Vakit. “Bu nasıl kitap! Müderris Talha ve Rasim Ali B.ler cevap veriyorlar” (19 Kânunusâni/Ocak 1931). google scholar
125. Vakit. “Bu nasıl kitap meselesi. Fakülte meseleyi beş kişilik bir komisyona havale etti” (5 Şubat 1931). google scholar
126. Vakit. “Meşhur Kitap Nasıl Yazıldı” (25 Kânunusani/Ocak 1931). google scholar
127. Vakiti. (28 Şubat 1931). google scholar
128. Yunus Nadi. “Dârülfünunda bir hâdise”, Cumhuriyet (26 Kânunusani/Ocak 1931). google scholar
129. Akgün, Burhan. “Üsküdarlı Bir Hekim: Ord. Prof. Dr. Kemal Cenap Berksoy (1876-1949)”. Uluslararası Üsküdar Sempozyumu V, 1-5 Kasım 2007. Bildiriler. Haz. Coşkun Yılmaz. 2/439-45. İstanbul: Üsküdar Belediyesi, 2008. google scholar
130. Akıncı, Sırrı. “Dünyaya Ün Salan Bir Hekimimiz”. Hayat Tarih Mecmuası. 1/12 (Ocak 1967): 26-30. google scholar
131. Akıncı, Sırrı. “Kaybettiğimiz Büyük Hekim Prof. Dr. Hasan Reşat Sığındım”. Dirim. Tom:XLVI /5 (1971): 230-231. google scholar
132. Akpınar, Mahmut. “Bir Hekimin Serencamı: İstefanaki Karatodori (1789-1867)”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. XVI/1 (2010): 173-184. google scholar
133. Altıntaş, Ayten. “Dr. Karl Ambros Bernard’ın Mekteb-i Tıbbiye’nin Kuruculuğu Meselesi”. Tarih ve Toplum. 1/143 (Kasım 1995): 36-45. google scholar
134. Aydüz, Salim. “Osman Sâib Efendi”. Yapıtlarıyla ve Yaşamlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi. 2: 415-416. İstanbul: YKY, 2008. google scholar
135. Bekman, Muzaffer. Veteriner Tarihi. Ankara: Ankara Basım ve Cildevi, 1940. google scholar
136. Berksoy, Kemal Cenap. Füsiologi. İstanbul, 1934. google scholar
137. Besim Ömer. Nevsâl-i Âfiyet. İstanbul: İstanbul Âlem Matbaası-Ahmed İhsan ve Şürekâsı, 1315 [1899]. google scholar
138. Bursalı Mehmet Tahir. Osmanlı Müellifleri. Haz., İsmail Özen. 3. Cilt. İstanbul: Meral Yayınevi, Yaylacık Matbaası, 1975. google scholar
139. Ceyhun, Cihat. “Doktor Spitzer’in Mektupları”, Dirim, 50/9(1975): 418-422. google scholar
140. Christoff, R.P.Paul. Journal de Siege d’Andrinople. Paris, 1914. google scholar
141. Dârülfünun-ı Osmani Talebe Rehberi 1336-1337 [1920-1921]. İstanbul: Evkaf-ı İslamiye Matbaası, 1920. google scholar
142. Di Matteo, Berardo, Vittorio Tarabella, Giuseppe Filardo, Anna Vigano, Patrizia Tomba, Elizaveta Kon ve Maurilio Marcacci. “Art in Science: Giovanni Paolo Mascagni and the Art of Anatomy”. Clinical Orthopaedics andRelatedResearch. 473/3 (Mar 2015): 783-788. google scholar
143. Dölen, Emre. Türkiye Üniversite Tarihi 2. Cumhuriyet Döneminde Osmanlı Darülfünunu, 1922-1933. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yay., 2010. google scholar
144. Dölen, Emre. “Ord. Prof. Dr. Kemal Cenap Berksoy ve Darülfünun Tıp Fakültesi Fizyoloji Enstitüsü’nün gelişimi (1909-1933)”. Osmanlı Sağlık Kurumları Sempozyumu (2 Haziran 2007) Bildirileri. 1/217-242. İstanbul: Zeytinburnu Belediyesi Yayınları, 2008. google scholar
145. Ekrem Reşad ve Osman Ferid. Musavver Nevsal-i Osmani. İkinci Sene, 190-192. İstanbul, 1326 [1910]. google scholar
146. Ekrem Reşad ve Osman Ferid. “Doktor Muallim Şakir Paşa”. 1326 Senesine Mahsus Musavver Nevsâl-i Osmani. 190-192. İstanbul, 1326. google scholar
147. Emecen, Feridun. “Atıyye-i Seniyye”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 4:64. Ankara: TDV Yayınları, 1991. google scholar
148. Erden, Fethi. Türk Hekimleri Biyografisi. İstanbul: Çituri Biraderler Basımevi, 1948. google scholar
149. Etker, Şeref. “Dr. Aime Mouchet ve Tıbbiye’de Fransız Kültürel Egemenliğinin Sonu”. Osmanlı Bilimi Araştırmaları. 5/2 (2005): 36-70. google scholar
150. Fındıkoğlu, Z. Fahri. “Claude Bernard ve Şakir Paşa”. Türkiye Harsî ve İctimaî Araştırmalar Derneği. Seri A/47 (1963): 5-51. [İstanbul]. google scholar
151. “Fiziologi Profesörü Şakir Paşa Merhum”. Muallim Doktor Şâkir Paşa 1848-1909. (33-34). İstanbul: Kemal Matbaası, 1949. google scholar
152. Galip Ata. Tıpta Tecrübe Usulünün Tetkikine Giriş. İstanbul: Devlet Matbaası, 1934. google scholar
153. Galip Ata. İstanbul Dârülfünunu Tıp Fakültesi. İstanbul, 1341 [1925]. google scholar
154. Gökhan, Nurhan ve Hayrünnisa Çavuşoğlu. “Fizyoloji”. Dünya’da ve Türkiye’de 1850 yılından sonra Tıp Dallarındaki ilerlemelerin Tarihi. Haz. Ekrem Kadri Unat. 128-142. İstanbul, 1988. google scholar
155. Gövsa, İ. Alaettin. Türk Meşhurları Ansiklopedisi. 1:287. İstanbul: Yedigün Neşriyat, 1946. google scholar
156. “Hulasalar”. Dârülfünun Tıp Fakültesi Mecmuası. 5/6 (Haziran 1339/1923): 355. google scholar
157. Hüseyin Hulki. Berlin Hatıratı. İstanbul: Dersaadet Karabet Matbaası, 1308 [1892]. google scholar
158. İhsanoğlu, Ekmeleddin. Suriye’de Modern Sağlık Müesseseleri, Hastahaneler ve Şam Tıp Fakültesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1999. google scholar
159. İhsanoğlu, Ekmeleddin. Açıklamalı Türk Kimya Eserleri Bibliyografyası. İstanbul, 1985. google scholar
160. “İşbu doksan sekiz senesi nisanının yirmisi [20 Nisan 1298/2 Mayıs 1882] olan Salı günü saat sekizde Reis-i Sani İzzetlü İbrahim Bey’in riyaseti tahtında olarak in’ikâd eden Cemiyet-i Tıbbiye-i Osmaniye zabıtnâmesinde müstahrecdir”, Vekayi-i Tıbbiye, 3. Sene, Numero. 55, 15 Mayıs 1298 [27 Mayıs 1882]: 225-227. google scholar
161. “Kadri Raşit Anday Hatıraları”. Canlı Tarihler, 26. Fasikül, (59-89). İstanbul: Türkiye Yayınevi, 1947. google scholar
162. “Kadri Raşit Paşa”. İstanbul Seririyatı, Sene. XXXI, no. 1 (Ocak 1949): 3-5. google scholar
163. Kâhya, Esin. Mustafa Behçet Efendi ve Türkçe İlk Fizyoloji Kitabı. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı, 2000. google scholar
164. Kâhya, Esin. “Osmanlı İmparatorluğunda Deneysel Fizyolojinin Kuruluşu”. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi. 2/2 (1991): 127-140. google scholar
165. Kâhya, Esin. “Fransa’da İhtisas Yapmış Olan Türk Hekimlerinin Bazıları”. Cumhuriyet’in 60. Yıl Armağanı. 244-262. Ankara, 1987. google scholar
166. Kazancıgil, Aykut ve H. Hüsrev Hatemi. “Türkiye’de Fizyoloji Bilimi ve Kemal Cenap Berksoy”. Tarih ve Toplum. 51 (Mart 1988): 137-146. google scholar
167. Kazancıgil, Tevfik Remzi. “Prof. Dr. Şakir Paşanın Garblılaşma Hakkındaki Düşünceleri”. Yıllık Gazetecilik Enstitüsü Dergisi. 3-4 (1962-63): 9-18. google scholar
168. Kemal Cenap. İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Fisiologi Müessesesi Faaliyet ve Neşriyat ve Tekâmül Projesi 1909-1930. İstanbul: Ahmet İhsan Matbaası, 1930. google scholar
169. Kemal Cenap. İstanbul Darülfünunu Tıp Fakültesi Fisiologiya Institut’u Yeni Tesisat ve Dersleri Açıklama Hatırası. İstanbul: Ahmet İhsan Matbaası, 1931. google scholar
170. Kemal Cenap. Fizyoloji Laboratuvarı Rehberi, Birinci Kısım Kimya-yı Fizyoloji. İstanbul: Kader Matbaası, 1335/1919. google scholar
171. Kemal Cenap. “Prof. Şâkir Paşa Merhum Hakkında”. Üçüncü Mıntıka Etibba Odası Tarafından Hazırlanan Saygı Töreni. Üçüncü Mıntıka Etibba Odası Gazetesi, 11-14. İstanbul: S. Süreyya Bükey Basımevi, 1943. google scholar
172. Kemal Cenap. “Prof. Şâkir Paşa Merhum Hakkında”. Muallim Doktor Şâkir Paşa 1848-1909. (14-17). İstanbul: Kemal Matbaası, 1949. google scholar
173. Kemal Djenab ve Aime Mouchet. “Etudes experimentales sur les injections intracardiaque”. Bulletin de l’Academie deMedecine. 89 (June 26, 1923): 697-700. google scholar
174. Kemal Djenab ve Aime Mouchet. “Lectures.1. Nouvelles rescherches sur les injections intracardiaques”. Bulletin de l’Academie deMedecine, quatre-vingt-huitieme annee [88. yıl] 88 (July 15, 1924): 910-912. google scholar
175. Kemal Djenab ve Aime Mouchet. “Action humorale de l’extrait du Faisceau de His sur la pression arteriele”. Bulletin de l’Academie de Medecine, quatre-vingt-neuvieme annee [89. yıl] 88 (Jan 6, 1925): 60-63. google scholar
176. Kemal Djenab. “Sur un reflexe gastro-duodenal”. Journale Physiologie et de Pathologie Generale Tome.37/1 (1939): 83-85. google scholar
177. Mehmet Şakir. Dürûs-ı Hayat-ı Beşeriye. İstanbul: Mekteb-i Tıbbiye-i Şâhâne Matbaası, 1310 [1893]. C.1. google scholar
178. M.N. [Kâtipzâde Mehmet Nuri Birgivî]. “Physiologie Comparee des Animaux (Fisioloci-i Tatbiki)”, Ceride-i Tıbbiyye-i Askeriyye. No. 25 (Mart 1290/1874): 289-293, 299-300.; “Fisioloci-i Tatbiki”, No. 26 (Nisan 1874), 301-306.; No. 27 (Mayıs 1874): 314-318.; No. 28 (Haziran 1874): 325-328.; No. 29 (Temmuz 1894): 337-342, 350-354.; No. 31 (30 Eylül 1874): 361-368.; No. 34 (31 Kanunuevvel 1874): 397-303.; No. 35 ((28 Şubat 1874), 421-428.; No. 36 (28 Şubat 1874), 421-428.; No. 37 (Mart 1875): 443-444.; No. 38 (Nisan 1875): 456-458.; No.39 (31 Mayıs 1875): 474-475.; No. 41 (Temmuz 1875): 497-500. google scholar
179. Namal, Arın. “Muallim Dr. Sait Cemil (Yiğit) (1875-1932)”. Ülkemizin İlk Dişhekimliği Okulu İstanbul Üniversitesi Dişhekimliği Fakültesi 100. Yıla Armağan. Haz. Arın Namal, Öztan Öncel, Ayşegül Demirhan Erdemir. 87-94. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri, 2008. google scholar
180. Osmanlıda Gökküresi Kullanımı / Use of the Celestial Sphere by the Ottomans (Osman Saib Efendi’nin Ta’limnü’l-Küre Risalesi) / Osman Saib Efendi’s Ta’lîmü’l-Küre). Haz. Atilla Bir, Burak Barutçu, Mustafa Kaçar. İstanbul, 2012. google scholar
181. Rıza Tahsin. Mir’ât-ı Mekteb-i Tıbbiye, Birinci Kitap. İstanbul: Dersaadet Kader Matbaası, 1328 [1912]. google scholar
182. Rıza Tahsin. Mir’ât-ı Mekteb-i Tıbbiye. İkinci Kitap. İstanbul: Dersaadet Kader Matbaası, 1328 [1912]. google scholar
183. Sargın, Cevat. “Prof. Dr. Reşad Sığındım”. Deri Hastalıkları ve Frengi Arşivi. 1 (1964): 114-116. google scholar
184. Sağlam, Tevfik. Nasıl Okudum. Haz. Hüsrev Hatemi, Aykut Kazancıgil. İstanbul, 2. Baskı, 1981. google scholar
185. Sarı, Nil, Burhan Akgün ve Ümit Emrah Kurt. Kuruluşundan 1933 Reformuna Fotoğraflarla Darülfünun Tıp Fakültesi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, 2011. google scholar
186. Sarı, Nil. “Hekimbaşı-zâde Dr. Muhîddin Bey (1871-1936)”. 50 Yıl Önce Ölen 8 Büyük Türk Hekimi İçin Anma Töreni Kitabı. Haz. Ekrem Kadri Unat. 56-66. İstanbul: Cerrahpaşa Tıp Fakültesi-Türk Tıp Tarihi Kurumu Yay.,1986. google scholar
187. Serin, Sinem. Osmanlı Sağlık Sisteminin Yönetimi. Hekimbaşılık Kurumu. İstanbul: Kitabevi, 2021. google scholar
188. Şakar, Âkif Şakir. “Fizyoloji Müderrisi Merhum Şâkir Paşaya Dair”. Muallim Doktor Şâkir Paşa 1848-1909. 36-45. İstanbul: Kemal Matbaası, 1949. google scholar
189. Şakir. “Ameliyathane-i Fisioloci Dibace”, Vekayi-i Tıbbiye, ikinci sene, numero. 28, 19 Mart 1297 [31 Mart 1881]: 12-14.; “Ameliyathane-i Fisioloci”, Vekayi-i Tıbbiye, ikinci sene, numero. 29, 1 Nisan 1297 [13 Nisan 1881]: 19-22.; numero. 30, 15 Nisan 1297 [27 Nisan 1881]: 28-30.; Vekayi-i Tıbbiye ikinci sene, numero. 31, 1 Mayıs 1297 [13 Mayıs 1881]: 35-37.; Vekayi-i Tıbbiye ikinci sene numero. 32, 15 Mayıs 1297 [27 Mayıs 1881]: 44-47.; Vekayi-i Tıbbiye ikinci sene, numero. 33, 1 Haziran 1297 [13 Haziran 1881]: 53-54. google scholar
190. Şânizade Mehmet Ataullah. El-kitâbü’s-sâni fî’t-tabiat ve hüve alâ kısmeyn. Hamse-i Şânizade. İkinci Kitap. İstanbul: Dârü’t-Tıbâ’atü’l-Âmire, 1235 [1820]. google scholar
191. Sekban, Şükrü Mehmet. “Dr. Şakir Paşa”. Muallim Doktor Şâkir Paşa 1848-1909. (26-30). İstanbul: Kemal Matbaası, 1949. google scholar
192. Skopec, Manfred. “Galatasaray’daki Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane’nin Yaratıcısı ve Ruhu Karl Ambros Bernard’ın Hayatı ve Eserlerine Dair”. Türk-Avusturya Tıbbi İlişkileri, 28 ve 29 Nisan 1986’da İstanbul’da yapılan simpozyuma sunulan bildiriler. Haz. Arslan Terzioğlu, Erwin Lucius. 1/100-104. İstanbul: İÜ Tıp Fakültesi, 1987. google scholar
193. Şehsuvaroğlu, Bedi N. “Yurdumuzda Deri Hastalıkları Tarihçesi ve Muallim Dr. Hüseyin Hulki Bey’den Bir Hatıra”. Dermatoloji Dergisi. III/8 (ayrı baskı): 462-504. [İstanbul: Hüsnütabiat Matbaası, 1966] google scholar
194. Tıbbiyeliler Albümü 1929-1930. Tıp Talebe Cemiyeti. İstanbul: Ahmet İhsan Matbaası, 1930. google scholar
195. Topuzlu, Cemil. “Şâkir Paşaya Ait Hatırat”. Muallim Doktor Şâkir Paşa 1848-1909. 11-13. İstanbul: Kemal Matbaası, 1949. google scholar
196. Türkiye Cumhuriyeti İstanbul Darülfünunu Talebe Rehberi. Ders Senesi 1930-1931. İstanbul: Ekspres Matbaası, 1930. google scholar
197. Türkiye Cumhuriyeti İstanbul Dârülfünunu Talebe Rehberi. Ders Senesi 1931-1932, 1932-1933. İstanbul: Burhaneddin Matbaası, 1932. google scholar
198. Türkiye Cumhuriyeti. İstanbul Darülfünunu Talebe Rehberi. Ders Senesi 1931-1932, 1932-1933. İstanbul: Burhaneddin Matbaası, 1932. google scholar
199. Türkiye Cumhuriyeti Dârülfünunu Talebe Rehberi 1340-1341 [1924-1925], İstanbul: Yeni Matbaa, 1341 [1925]. google scholar
200. Türkiye Cumhuriyeti Dârülfünunu Talebe Rehberi 1341-1342 [1925-1926], İstanbul: Yeni Matbaa, 1341 [1925]. google scholar
201. Türkiye Cumhuriyeti İstanbul Dârülfünunu Talebe Rehberi 1926-1927 Sene-i Dersiyesi. İstanbul: Yeni Matbaa, 1926. google scholar
202. Türkiye Cumhuriyeti İstanbul Dârülfünunu Talebe Rehberi 1927-1928 Sene-i Dersiyesi. İstanbul: Yeni Matbaa. google scholar
203. Türkiye Cumhuriyeti İstanbul Dârülfünunu Talebe Rehberi 1928-1929 Sene-i Dersiyesi. İstanbul: Yeni Matbaa. google scholar
204. Türkiye Cumhuriyeti. İstanbul Darülfünunu Talebe Rehberi 1929-1930 Sene-i Dersiyesi. İstanbul: Yeni Matbaa. google scholar
205. Tuna, Aslı. “Şam Mekteb-i Tıbbiyesi”. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, 2018. google scholar
206. Unat, Ekrem Kadri, Osmanlı İmparatorluğunda Tıp Zoolojisi ve Parazitoloji. İstanbul, 1970. google scholar
207. Uzel, İlter. “19. Yüzyılda Osmanlı Ordusunda Görev Alan Avusturyalı Hekimlerle İlgili Bir Belge”. Türk-Avusturya Tıbbi İlişkileri, 28 ve 29 Nisan 1986’da İstanbul’da yapılan simpozyuma sunulan bildiriler. Haz. Arslan Terzioğlu, Erwin Lucius. 1/166-194. İstanbul: İÜ Tıp Fakültesi, 1987. google scholar
208. Ünver, Süheyl. “Önsöz. Bizde Tecrübi Fizyolojinin Vazıı Müderris Dr. Şakir Paşa, 1849-1909”, Haz. Z. Fahri Fındıkoğlu. “Claude Bernard ve Şakir Paşa”. Türkiye Harsî ve İctimaî Araştırmalar Derneği Seri A/47, VI-VIII. [İstanbul 1963]. google scholar
209. Ünver, A. Süheyl. “1838 de Dr. Bernard’ın Memleketimize Gelişi”. İ.Ü. Tıp Fakültesi Mecmuası 3-4 (1956), 494-510. google scholar
210. Ülman, Yeşim Işıl. Galatasaray Tıbbiyesi, Tıbbiye’de Modernleşmenin Başlangıcı. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2017. google scholar
211. Ülman, Yeşim Işıl. “Mekteb-i Tıbbiye-i Adliye-i Şahane’de Eğitim (1838-1848)”. Türk Tıp Eğitiminin Önemli Adımları. Haz. Hüsrev Hatemi, Ayten Altıntaş. (71-76). İstanbul, 2006. google scholar
212. Winterstein, Hans. “Kemal Cenab’ın Hatırasına”. İ.Ü. Tıp Fakültesi Mecmuası. 12/4 (1949), 661-664. google scholar
213. Yarman, Arsen. Osmanlı Sağlık Hizmetinde Ermeniler ve Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi Tarihi. İstanbul: Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi Vakfı, 2001. google scholar
214. Yıldırım, Nuran. “Türkçe Basılı İlk Tıp Kitapları Hakkında.” Journal of Turkish Studies / Türklük Bilgisi Araştırmaları. In Memoriam: Ali Nihad Tarlan Hâtıra Sayısı 3 (1979): 443-459. google scholar
215. Yıldırım, Nuran. “Türk Hekimlerinin Seçkinleşme Sürecinde Tıp Bilgisinin Transferi”. I. Uluslararası Türk Tıp Tarihi Kongresi, 10. Ulusal Türk Tıp Tarihi Kongresi Bildiri Kitabı (Konya, 20-24 Mayıs 2008). 1/101-124. Haz. Ayşegül Demirhan Erdemir, Öztan Öncel, Yusuf Küçükdağ, Berrin Okka, Sezer Erer. İstanbul: Selçuk Üniversitesi Yayınları, 2008. google scholar
216. Yıldırım, Nuran. “Tüberkülinin Keşfi ve İstanbul’daki Yankıları”. Tarih ve Toplum 133 (Ocak 1995): 12-20. google scholar
217. Yıldırım, Nuran. “İstanbul Eczanelerinde Hasta Muayenesi ve Tıbbi Tahlil Laboratuvarları”. Yeni Tıp Tarihi Araştırmaları 2-3: 71-97. (Haz. Prof. Dr. Nil Sarı) [İstanbul 1996/97]. google scholar
218. Yıldırım, Nuran. İstanbul’un Sağlık Tarihi. İstanbul Üniversitesi İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti Projesi No. 55-10. İstanbul: Ajansfa, 2010. google scholar
219. Yıldırım, Nuran. Savaşlardan Modern Hastanelere Türkiye’de Hemşirelik Tarihi. İstanbul: Vehbi Koç Vakfı, 2014. google scholar
220. Yıldırım, Nuran. “Darülaceze’de Çocuk Bakımı ve Eğitimi Lakita Dairesi ve Yetimhane, İlkokul, İmalathaneler”. Toplumsal Tarih, Sayı. 264 (2015): 26-35. google scholar
221. Yıldırım, Nuran. Tıphane-i Âmire ve Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane’den İstanbul Tıp Fakültesi’ne. İstanbul: BETİM, 2019. google scholar
222. Yılmaz, Mehmet Yalçın. “Türk Dil Planlaması Bağlamında Türk Dil Kurumu (1932-1951)”. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, 2013. google scholar
223. https://www.nobelprize.org/search/?query=Kemal+Djenab. Erişim. 31 Ağustos 2017. google scholar
224. https://en.wikipedia.org/wiki/Emil_du_Bois-Reymond. Erişim. 9 Eylül 2022. google scholar
225. Tangün, Yücel. “Kanbilimci Gözüyle 100. Yılında Hasan Reşat Sığındım’ın İlk Akut Monositik Lösemi Olgusu”. Erişim. 22 Ekim 2022. http://kanbilim.com/?p=2329 google scholar
226. “William Hewson”. Erişim, 22 Ağustos 2022. https://www.britannica.com/biography/William-Hewson google scholar