Founder of Modern Entomological Science in Turkey: Mehmed Süreyya Özek (1885-1969)

Öz

Mehmed Süreyya Özek is a versatile scientist devoted to the study of natural sciences and agriculture. His various research trips took him as far as Central Europe. He worked at the Agricultural Institute in Paris, especially on ‘Coccidae’ at the Natural History Museums in Vienna and Berlin. His later life was shaped by his work as a professor of entomology at Halkalı Agricultural School and Forestry School. In 1924, he became Undersecretary of the Ministry of Agriculture, in 1927 State Counsellor and worked in the same ministry until his retirement in 1950. Özek reached an important position in three different areas of his life: In the academic field, he gave various lectures on forestry and agricultural entomology and trained many students. He won the affection of his students with his kind and impressive behaviour. He worked in different fields of practical entomology and was a pioneer of modern entomological science in Turkey. He left his mark on Turkish agriculture as the best expert on the locust fauna of Thrace. As a colleague of the German scientist Boher, he played an important role in the preparation of the first locust survey in Turkey in 1916 and 1917. He not only passed on his extensive knowledge of the Turkish insect world, but also answered many unanswered questions. He established friendship with the world's leading entomologists and transferred his knowledge to Turkey. Süreyya Özek has been an important figure and a pioneer in the progress of the new Turkey from the very beginning. This research is the first attempt to discuss the life, works and contributions to Turkish agriculture of Özek, who is considered the founder of entomology in Turkey. The article aims to reveal Özek’s contributions to Turkish agriculture by analysing his life in detail.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman
• Republic
• Turkey
• History of Science
• Agricultural Entomology
• Biological Control
• Plant Protection
• Süreyya Özek

Türkiye’de Modern Entomoloji Biliminin Kurucusu: Mehmed Süreyya Özek (1885-1969)

Öz

Mehmed Süreyya Özek, kendisini doğa bilimleri ve tarım çalışmalarına adamış çok yönlü bir bilim insanıdır. Çeşitli araştırma gezileri onu Orta Avrupa’ya kadar götürmüştür. Paris’teki Tarım Enstitüsünde özellikle “Coccidae” üzerine Viyana ve Berlin’deki Doğa Tarihi müzelerinde çalışmıştır. Daha sonraki yaşamı, Halkalı Ziraat Mektebi ve sonrasında Orman Mektebinde entomoloji profesörü olarak gerçekleştirdiği çalışmalarla biçimlenmiştir. 1924 yılında Tarım Bakanlığı Müsteşarlığına atanmış, 1927 yılında Devlet Müşaviri olmuş ve 1950 yılında emekli olana kadar aynı bakanlıkta çalışmıştır. Özek, yaşamının üç farklı alanında önemli bir konuma ulaşmıştır: Akademik bir öğretim üyesi, araştırmacı ve devlet adamı olarak. Akademik alanda, ormancılık ve tarım entomolojisi konularında çeşitli dersler vermiş, pek çok öğrenci yetiştirmiştir. Nazik ve etkileyici tutumuyla öğrencilerinin sevgisini kazanmıştır. Araştırmacı olarak pratik entomolojinin farklı alanlarında görev almış, Türkiye’de modern entomoloji biliminin öncüsü olmuştur. Trakya çekirge faunası konusunda en iyi uzman olarak Türk tarımında iz bırakmıştır. Alman bilim insanı Boher’in çalışma arkadaşı olarak 1916 ve 1917 yıllarında Türkiye’de gerçekleştirilen ilk çekirge araştırmasının hazırlanmasında ve hayata geçirilmesinde önemli bir rol üstlenmiştir. Türk tarımına olan bağlılığı ve gerçekleştirdiği araştırmalarla yenilikler sunmuştur. Yalnızca Türk böcek dünyasına dair geniş bilgilerini aktarmakla kalmamış, aynı zamanda pek çok cevapsız sorunun yanıtını da vermiştir. Dünyanın önde gelen büyük entomologlarıyla dostluk bağı kurmuş ve bu yönde edindiği bilgi birikimini Türkiye’ye aktarmıştır. Türk ulusunu ve vatanını içtenlikle seven Özek, yeni Türkiye’nin ilerlemesinde en başından itibaren önemli figür ve öncü bir görev üstlenmiştir. Bu araştırma, Türkiye’de entomoloji biliminin kurucusu kabul edilen Özek’in yaşamı, eserleri ve Türk tarımına sağladığı katkıları ele alan ilk denemedir. Makale, Özek’in hayatını detaylı bir şekilde inceleyerek Türk tarımına yaptığı katkıları ortaya çıkarmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı
• Cumhuriyet
• Türkiye
• Bilim Tarihi
• Tarımsal Entomoloji
• Biyolojik Mücadele
• Bitki Koruma
• Süreyya Özek

Kaynakça

1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), İstanbul. google scholar
2. BOA, BEO, 3655-274117. google scholar
3. BOA, MF.MKT. 1214/67, 1 CemâziYel-evvel 1334/6 Mart 1916. google scholar
4. BOA, MF.MKT. 1214/67, 29 Rebiül-âhir 1334/5 Mart 1916. google scholar
5. BOA, MF.MKT. 1214-67, 9 Mart 1916. google scholar
6. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Ankara. google scholar
7. BCA, 30.10.0.0.0/185.277.2, 06.08.1924. google scholar
8. BCA, 30.18.1.2/20.39.15, 07.06.1931. google scholar

9. BCA, 30.11.1.0/4.9.3, 19.03.1924. google scholar
10. BCA, 30.10.00/229.539.02. google scholar
11. BCA, 30.18.01.00/010.41.02. google scholar
12. BCA, 30.10.01.01/011.47.08. google scholar
13. BCA, 30.18.1.1/11.49.7, 19.10.1924. google scholar
14. BCA, 30.18.1.1/12.63.20, 23.12.1924. google scholar
15. BCA, 30.18.1.1/17.84.17, 17.01.1926. google scholar
16. BCA, 30.18.1.1/25.51.1, 03.08.1927. google scholar
17. BCA, 30.18.01.02/01.10.32. google scholar
18. BCA, 30.18.01.02/24.81.02. google scholar
19. BCA, 30.18.01.02/32.73.03. google scholar
20. BCA, 30.18.01.02/40.76.03. google scholar
21. BCA, 30.18.1.2/75.41.8, 18.05.1937. google scholar
22. 1931 Birinci Ziraat Kongresi İhtisas Raporları. Ankara: Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyeti, 1931. google scholar
23. Bitki Hastalık ve Zararlıları ile Biyolojik Mücadele. Antalya: Antalya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü Yayınları, 2022. google scholar
24. SALT Araştırma ve Arşiv Koleksiyonu. Kart Kodu: AFMSBBDOC110. google scholar
25. TürkiYe BüYük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi (TBMM ZC). Dönem 2, Cilt XI, Birleşim 28, (29 Aralık 1924). google scholar
26. TBMM ZC. Dönem 2, Cilt 19, Birleşim 12, (21 Kasım 1925). google scholar
27. Türkiye Ziraat Mühendisliği I. Teknik Kongresi (24-27 Kasım 1965). Ankara: TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası Yayınları, 1965. google scholar
28. Ahenk google scholar
29. Akşam google scholar
30. Altın Yurt google scholar
31. Bitki Koruma Bülteni google scholar
32. Böcü google scholar
33. Cumhuriyet google scholar
34. Hâkimiyeti Milliye google scholar
35. Halhali Ziraat Mehteb-i Âlisi Mecmuası google scholar
36. İktisadiyat Mecmuası google scholar
37. Koruma google scholar
38. T.C. Daniştay Kararlar Dergisi google scholar
39. Tarim ve Köyişleri Dergisi google scholar
40. Tarim ve Mühendislih google scholar
41. Tarim, Orman ve Köyişleri Bahanliği Dergisi google scholar
42. The New York Times google scholar
43. Ticaret ve Ziraat Nezareti Mecmuasi google scholar
44. Tomurcuk google scholar
45. Türh Biyoloji Dergisi google scholar
46. Ulus google scholar
47. Yeni Adana google scholar
48. Yeni Çiftçilik google scholar
49. Ziraat Dergisi google scholar
50. Ziraat Dünyasi. google scholar
51. “Adana'da Zirai Vaziyet Bu Sene Çok İyidir”, Ahşam, 26 Şubat 1934. google scholar
52. "Çekirge Kongresi”, Hahimiyet-i Milliye, 7 Ocak 1929. google scholar
53. “Çekirge Kongresi”, Ahşam, 17 Ocak 1932. google scholar
54. "Çekirge Kongresinde Murahhasımız”, Hakimiyet-i Milliye, 17 Ocak 1932. google scholar
55. "Çekirge Mücadelesi”, İhtisadiyat Mecmuasi 2/40, (8 Rebiül-âhir 1335/1 Şubat 1917). google scholar
56. "Çekirge Mütehassısı”, Cumhuriyet, 18 Temmuz 1931. google scholar
57. "Çekirgelerin Madde-i Simya İstimaliyle İtlafı Usulleri”, Halhali Ziraat Mekteb-iÂlisi Mecmuası 6, (Zilkade 1336/Temmuz 1334): 405. google scholar
58. "Hocamız Süreyya Özek”, Ziraat Dergisi 268, (Aralık 1965): 25. google scholar
59. "Kim Kimdir: Süreyya Özek”, Böcü 1/1, (Mayıs 1964): 23. google scholar
60. "Manisa Havalisinde Çekirge Mücadelesi”, Ahşam, 21 Ağustos 1931. google scholar
61. "Memleketimizde Çekirge Mücadelesi”, Ahenh, 16 Mart 1916. google scholar
62. "Murahhaslarımız Şam Çekirge Mücadele Kongresinden Şehrimize Döndüler”, Hahimiyet-i Milliye, 4 Şubat 1929. google scholar
63. "Öğleden Sonra Meclis Müzakeratı”, Yeni Adana, 31 Aralık 1924. google scholar
64. "Pamuk ve Portakal Hastalıklarıyla Mücadele”, Ahşam, 27 Mart 1939. google scholar
65. "Remerkable Details from American Consul on Palestine Locurt Palgue”, The New York Times, 21 November 1915. google scholar
66. "Ziraat Mekteb-i Âlisi haşerat dersi ve laboratuvarı muallimi Mehmed Süreyya Bey tarafından çekirgelerin suret-i itlafı hakkında tanzim ve ita kılınan rapor”, Ticaret ve Ziraat Nezareti Mecmuasi, (1331): 219-233. google scholar
67. Acatay, Abdulgafur. "Türkiye'de Orman Entomolojisi ve Orman Koruması Tedrisatının Tarihçesi”, İstanbul Üniversitesi Orman Fahültesi Dergisi 7/2, (1957): 1-3. google scholar
68. Alkan, Bekir. "Bitki Koruma Problemlerimize Kısa Bir Bakış”, Ziraat Dergisi 19/176-177, (Aralık-Ocak 1959): 54. google scholar
69. Alkan, Bekir. "Türkiye'de Bitki Korumanın Tarihçesi, Organizasyonu ve Ekonomik Önemi Üzerine Kısa Bilgi”, Koruma 2/13, (Haziran 1961): 4. google scholar
70. Balamir, Süleyman. Zararli Çehirgeler ve Mücadele Metodlari. Ankara: 1956. google scholar
71. Boher. 1332-1333 Senelerinde Anadolu'da ve Suriye'de Çekirgelere Karşı icra Edilmiş Olan Mücadeleyi Mübeyyin Eserdir. Çev. Mehmed Süreyya, Dersaâdet: Matbaa-yı Osmaniyye, 1334. google scholar
72. Çanakçıoğlu, Hasan. Orman Entomolojisi (Genel Bölüm). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1989. google scholar
73. Çeşme, Volkan. “Halkalı Ziraat Mektebi”, İstanbul Üniversitesi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul: 2011. google scholar
74. Çolak, Melek, “Atatürk Dönemi Türkiye'sinde Bir Macar Meteorolog: Aksakallı Havabakan Antal Rethly (Macar Kaynaklarına Göre”, Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi 5/9, (Bahar 2009): 115-116. google scholar
75. Düzgüneş, Zeliha. “Natural enemies of scale insect and their control in Turkey”, VIIth International Congress of Plant Protection, Paris: 21-25 September 1970. google scholar
76. Erkılıç, L. ve Demirbaş, H. “Biological control of citrus insect pests in Turkey”, CABI Reviews, (2007): 1-6. google scholar
77. Gökmen, Ertan, “Batı Anadolu'da Çekirge Felâketi (1850-1915)”, Belleten 74/269, (Nisan 2010): 128-134. google scholar
78. Güran Tevfik. 19. Yüzyıl Osmanlı Tarımı Üzerine Araştırmalar. İstanbul: Eren Yayınları, 1998. google scholar
79. Gürkan, Suzan. “Marmara Bölgesinde Şeftalilerde Zararlı Olan Dut Kabuklu Biti (Pseudaulacaspis pentagona Targ.)'nın Biyo-Ekolojisi Üzerinde Araştırmalar”, Bitki Koruma Bülteni 22/4, (Aralık 1982): 180. google scholar
80. Kansu, Akif. “Biyolojik Mücadelenin Geçmişi ve Geleceği”, Türkiye I. Biyolojik Mücadele Kongresi Bildirileri 12-14 Şubat (Adana: 1986): 1-23. google scholar
81. Kırkpınar, Nurullah. Türkiye'de Zirai Eğitimin Tarihçesi ve Kurumsallaşması (1923-1963). 1. Baskı, Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2024. google scholar
82. Kutluk, Halil. Türkiye Ormancılığı ile ilgili Tarihi Vesikalar 893-1330 (1487-1923). İstanbul: Orman Genel Müdürlüğü Yayınları, 1948. google scholar
83. Marchal, Paul. “Avrupa'da L'entomologie aplike”, Bülten de la Societe Nationale d’aclimation de France, 43, (Janvier 1896): 201-208, 345-348, 428-440. google scholar
84. Annales des epiphyties: memoires et rapports presentes au Comite des epiphyties sur les travaux et Missions de 1912. C 1, Paris 1913. google scholar
85. Mağden, Ragıp Ziya. Zirai Öğretimde 110 Yıl. Ankara: Türk Yüksek Ziraat Mühendisleri Birliği Neşriyatı, 1959. google scholar
86. Mehmed Süreyya. “Çekirgeler Hakkında Konferans”, iktisadiyat Mecmuası 3, (29 Şubat 1331): 5-6. google scholar
87. Mehmed Süreyya. “Çekirgeler”, iktisadiyat Mecmuası, (Şubat 1331): 5-6. google scholar
88. Mehmed Süreyya. “Çekirgelerin Çinko Usulüyle İtlafları”, Halkalı Ziraat Mekteb-i Âlisi Mecmuası 4, İstanbul: Matbaa-i Ahmed İhsan ve Şürekası, Kanun-ı Sani 1334): 280. google scholar
89. Mete, Mehlika. Cumhuriyet’in Ziraatçıları iyriboz Kardeşler. İstanbul: Ege Yayıncılık, 2023. google scholar
90. Nizamoğlu, Ahmet. “Osmanlıdan Cumhuriyete Orman Mekteb-i Âlisi (1909-1934)”, Osmanlı Bilimi Araştırmaları, 25/2, (2024): 539. google scholar
91. Öğün, Tuncay. Kafkas Cephesinin I. Dünya Savaşındaki Lojistik Desteği. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 1999. google scholar
92. Özek, Süreyya ve Hovasse, R. Les ennemis des pins aux Iles des Princes. İstanbul: Demy 8 Şirketi Mürettebiye Matbaası, 1931. google scholar
93. Özek, Süreyya. “Biologi Usulleriyle Memleketimizde Yapılmış Mücadele Üzerine Bakış”, Böcü 1/4, (Ağustos 1964): 25-26. google scholar
94. Özek, Süreyya. “Orman Mektebi Âlisine ve Bazı Hususlara Dair Hatıralarım”, Türk Ormancılığı Yüzüncü Tedris Yılına Girerken (1857-1957). Ankara: Türkiye Ormancılar Cemiyeti, 1957. google scholar
95. Özek, Süreyya. “Ada Çamlarına Musallat Olan Böcekler”, Türk Biyoloji Dergisi 3/3, (1953): 133-146. google scholar
96. Özek, Süreyya. “Biyolojik Mücadele Üzerindeki Görüşler”, Böcü 1/8, (Aralık 1964): 10. google scholar
97. Özek, Süreyya. “Bizde Haşerat Bilgisinin Gelişmesine Bir Bakış -I”, Tomurcuk 2/18, (1953): 6-7. google scholar
98. Özek, Süreyya. “Bizde Haşerat Bilgisinin Gelişmesine Bir Bakış -II”, Tomurcuk 2/19, (1953): 10. google scholar
99. Özek, Süreyya. “Kaybettiğimiz Kıymetler”, Böcü, 1/2, (Haziran 1964): 26. google scholar
100. Özek, Süreyya. “Memleketimiz Dışında Yapılan Biyolojik Mücadelelere Bir Bakış”, Böcü 1/7, (Kasım 1964): 5-6. google scholar
101. Özek, Süreyya. “Memleketimizde Beyaz Portakal Böceği ile Mücadele”, Tomurcuk 1/9, (Eylül 1952): 10. google scholar
102. Özek, Süreyya. “Memleketimizde Biyolojik Mücadele Üzerine Bir Bakış”, Böcü 1/5, (Eylül 1964): 28-29. google scholar
103. Özek, Süreyya. “Memleketimizde Biyolojik Mücadele Üzerine Bir Bakış”, Böcü 1/6, (Ekim 1964): 5-6. google scholar
104. Özer, Sevilay. Anadolu'da Görülen Çekirge istilaları ve Halk Üzerindeki Etkisi (1914-1945). 1. Baskı, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2016. google scholar
105. Özkan, Mümtaz ve Babaroğlu, Numan E. Süne ve Kımıl Araştırmaları 1, Ankara: Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğü Yayınları, 2022. google scholar
106. Saydam, Coşkun. “Türkiye'nin İlk Bitki Hekimi ve Ülkemizde Modern Bitki Korumanın Kurucusu”, Tarım, Orman ve Köyişleri Bakanlığı Dergisi 50, (Nisan 1990): 36. google scholar
107. Schimitschek, E. “Staatsrat Profesör Süreyya Özek zum 75. Geburstag”, Journal of Pest Science 33/1, (Ocak 1960): 11. google scholar
108. Sezen, Kemal. Pamuk Ziraatı. İstanbul: İktisat Vekaleti Yayınları, 1931. google scholar
109. Tezcan, Serdar-Tezcan, Füsun. Özgeçmişleriyle Türkiye’den 650 Entomolog, Akarolog ve Nematoloh. İzmir: Türkiye Entomoloji Derneği Yayınları, 2012. google scholar
110. Tunçer, Hüner. Kırk Yıllık Meslekdaşlarımız -Röportaj. Ankara: Ayyıldız Matbaası, 1958. google scholar
111. Quataert, Donald. Anadolu'da OsmanlI Reformu ve Tarım (1876-1908), Çev. Nilay Özok Gündoğan-Azat Zana Gündoğan, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür YaYınları, 2008. google scholar
112. Uvarov, B. P. BatI Anadolu’da Fas Çekirgesi Üzerine Ökolojik İncelemeler. Çev. Sadrettin Erkılıç, Bursa: 1947. google scholar