Erzurum Müzesindeki On Sekizinci ve On Dokuzuncu Yüzyıla Ait İki Osmanlı Çeyrek Daire ve Bir İrtifa Risalesi Üzerine İncelemeler

Yıl 2026, Cilt: 27 Sayı: 1 , 78 - 104 , 18.03.2026

Gaye Danışan , Feza Günergun

https://doi.org/10.26650/oba.1688299

https://izlik.org/JA88CZ66ZP

Öz

Bu çalışmada, Erzurum Müzesi Yakutiye Medresesi Yazma Eserler Koleksiyonu’nda yer alan, on sekizinci ve on dokuzuncu yüzyıllara ait iki rubu tahtası (Env. No. 494 ve 2008/26 (E)) ile Süleyman Murad b. Ömer b. Ahmed Sa’di el-Gedûsî’nin Arapçadan Türkçeye çevirdiği Tercüme-i Gedûsî adlı irtifa risalesi (Env. No: 2008/26 (E)) incelenmiştir. Bu risale, Fatih Cami (İstanbul) dersiâmlarından Hazergradî Hasan Şevkî Efendi’nin H.1311 (M. 1894) yılında yaptığı düzenlemenin ardından H. 1329 (M.1911)’de son müneccimbaşı Hüseyin Hilmi Efendi tarafından yeniden düzenlenip İstanbul’da Mahmut Bey Matbaasında basılmıştır.

Söz konusu malzemeler, astronomi bilgisinin geç Osmanlı döneminde üretilme ve aktarılma sürecinde aletler ile yazılı kaynaklar arasındaki çok yönlü ilişkiyi ortaya koymaktadır. Aletlere ilişkin incelemeler ile metinlerdeki kuramsal ve pratik bilgilerin birlikte değerlendirilmesi, dönemin astronomi bilgisinin hem teorik temellere hem de uygulamaya dayandığını göstermektedir. Bu yaklaşım, Osmanlı döneminde üretilen bilimsel aletler ile metinler arasındaki ilişkilere farklı bir bakış açısı getirmektedir. Bu bağlamda, araştırmamız yalnızca aletlerin teknik özellik ve işlevlerine odaklanmakla kalmayıp, aletlerin bilimsel bilginin oluşturulması, aktarımı ve kullanımındaki rollerinin incelenmesini ön plana çıkarmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

18.–19. Yüzyıl , Osmanlı Astronomisi , Taşınabilir Astronomik Aletler , Rubu Tahtası , İrtifa Risalesi

A Survey on two Ottoman Quadrants of the Eighteenth and Nineteenth Centuries and a Treatise on Altitude Preserved in the Erzurum Museum, Türkiye

https://izlik.org/JA88CZ66ZP

Öz

This study examines two Ottoman wooden quadrants, each dating from the 18th and 19th century (Inv. Nr. 494 and 2008/26 (E)) kept in the Yakutiye Madrasa Manuscript Collection of the Erzurum Museum (Türkiye), as well as the printed edition of the altitude treatise (Inv. Nr. 2008/26 (E)) titled Tercüme-i Gedûsî, translated from Arabic to Turkish by Süleyman Murad b. Ömer b. Ahmed Sa’di el-Gedûsî. This translation, revised in 1894 by Hazergradî Hasan Şevkî Efendi, a teacher at Fatih Mosque (Istanbul), was later edited by the last Ottoman chief astronomer Hüseyin Hilmi Efendi (d.1924), and printed at the Mahmut Bey Printing House in Istanbul in 1329 H. (1911 AD).

These materials reveal the multifaceted relationship between instruments and written sources in the production and transmission of astronomical knowledge during the late Ottoman period. Evaluating the instruments alongside the theoretical and practical information contained in the texts demonstrates that the astronomy of the period relied on both conceptual foundations and hands-on practice. This approach offers a novel perspective on the interplay between instrumental heritage and textual transmission in the Ottoman history of science. In this regard, the present study aims not only to examine the technical features and functions of the instruments but also to highlight their roles in the production, transmission, and use of scientific knowledge.

Anahtar Kelimeler

18th–19th Century , Ottoman Astronomy , Portable Astronomical Instruments , Wooden Quadrant , Altitude Treatise

Kaynakça

• İSAM Kütüphanesi Arşivi. Ulema Sicil Dosyası, nr. 185-1. google scholar
• Rubu‘ tahtası. Erzurum Müzesi, Yakutiye Medresesi Yazma Eserleri Bölümü, Envanter No. 494 [envanterde “Güneş Saati” olarak kayıtlı]. google scholar
• Rubu‘ tahtası. Erzurum Müzesi, Yakutiye Medresesi Yazma Eserleri Bölümü, Envanter No.2008/26 (E) [envanterde “Güneş Saati (Ahşap)” olarak kayıtlı]. google scholar
• Acar, Şinasi. “Rubu Tahtalarının Tarihçesi.” Zamanın Görünen Yüzü: Saatler. Editör Selahattin Özpalabıyıklar, içinde 83-89. İstanbul: Yapı Kredi Kültür Sanat Yayınları, 2009. google scholar
• Ahmed Ziya bin Rıza. Rubu Tahtası Kullanım Kılavuzu. Hazırlayanlar Şinasi Acar, Atilla Bir ve Mustafa Kaçar. İstanbul: Biryıl Yayınları, 2010. google scholar
• Akgür, Necati. “Rumi ve Miladi Takvimler-V.” Toplumsal Tarih 11, 63 (2000): 54–58. google scholar
• Arslan, Taha Yasin. “Osmanlı Ülkesinde Bir On Beşinci Asır Memlük Astronomu: Ömer ed-Dımaşkî ve Mîkât İlmi Mecmuası Hamidiye 1453.” Nazariyat 4, 2 (2018): 117–139. google scholar
• Arslan, Taha Yasin. “On Altıncı Yüzyıl Osmanlı Astronomisi ve Memlük Etkisi.” Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2016. google scholar
• Balgalmış, Abdülkadir. “Âtif Efendi.” TDV İslâm Ansiklopedisi cilt 4, 59–60. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1991. google scholar
• Belek, Cemal. “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Mahmud Bey Matbaası ve Basın Faaliyetleri.” Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi, 2019. google scholar
• Bir, Atilla ve Mahmut Kayral. “Türk Kadran Usturlabının Prensibi ve Kullanımı.” I. Uluslararası 16. Yüzyıl Türk ve İslam Bilim ve Teknoloji Sempozyumu Bildiriler, cilt 1 içinde, 21–32. İstanbul: İTÜ, 1986. google scholar
• Blake, Stephan P. Time in Early Modern Islam: Calendar, Ceremony, and Chronology in the Safavid, Mughal, and Ottoman Empires. New York: Cambridge University Press, 2013. google scholar
• Danışan Polat, Gaye. “A Treatise by the 16th Century Ottoman Admiral Seydi Ali Reis on Rub-ı Muceyyeb (Sine Quadrant).” Seapower, Technology and Trade: Studies in Turkish Maritime History. Eds. Dejanirah Couto, Feza Günergun, ve Maria Pia Pedani içinde 332-341. İstanbul: Denizler Kitabevi, 2014. google scholar
• Danışan, Gaye. “16th Century Ottoman Compendium of Astronomical Instruments: Admiral Seydi Ali Reis’s Mir’at-ı Kâinat.” Scientific Instruments Between East and West. Eds. Neil Brown, Silke Ackermann, Feza Günergun içinde 1-16. Leiden: Brill, 2019. google scholar
• Dizer, Muammer. Rubu Tahtası. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi, 1987. google scholar
• Erken, Mehmet. “Geç Osmanlı Döneminde Matbaa ve Kitap Yayıncılığı (1857–1888).” Doktora Tezi, Fatih Sultan Mehmet Üniversitesi, 2023. google scholar
• El-Gedûsî, Süleyman Murad b. Ömer. Tercüme-i Gedûsî li’l-Mukantarât / Tercüme-i Gedûsî li’l-Ceyb, Atatürk Kitaplığı, Muallim Cevdet Koleksiyonu, nr. 0418, H.1282 [M.1865]. google scholar
• El-Gedûsî Süleymân Murâd Efendi. Tercüme-i Gedûsî li’l-Mukantarât, Konya: Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü, Bölge Yazma Eserler Basma, nr. BB0000006038. google scholar
• El-Gedûsî, Süleymân Murâd. Tercüme-i Kudûsî, Süleymaniye Kütüphanesi, İbrahim Efendi Koleksiyonu, nr. 00573M. google scholar
• El-Gedûsî, Süleyman Murad b. Ömer b. Ahmed Sa‘dî. Tercüme-i Gedûsî. Tashih ve ilave: Hasan Şevkî, Hüseyin Hilmi. İstanbul: Mahmut Bey Matbaası, H. 1329 [M. 1911], Erzurum Müzesi, Yakutiye Yazma Eserleri Bölümü, nr. 2008/26 (E). google scholar
• Gökbunar, Ali Rıza. “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Mali Sistemdeki Değişimlerin Toplumsal Yapı Üzerine Etkisi.” Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 24 (2006): 177-203. google scholar
• Hasan Şevkî. Terceme-i Gedûsî li’l-Mukantarât, Konya: Konya Yusuf Ağa Kütüphanesi, nr. YB0000008526. google scholar
• İhsanoğlu, Ekmeleddin, Ramazan Şeşen, Cevat İzgi, Cemil Akpınar, ve İhsan Fazlıoğlu. Osmanlı Astronomi Literatürü Tarihi, cilt 2. Editör Ekmeleddin İhsanoğlu. İstanbul: IRCICA, 1997. google scholar
• King, David A. Islamic Astronomical Instruments, London: Variorum Reprints, 1987. google scholar
• Kut, Günay, Hatice Aynur, Cumhure Üçer, ve Fatma Büyükkarcı Yılmaz. Kandilli Rasathanesi El Yazmaları 1: Türkçe Yazmalar, İstanbul, Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, 2007. google scholar
• Morley, William H. “Description of an Arabic Quadrant,” Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland 17 (1860): 322–30. google scholar
• Rose, Richard B. “The Ottoman Fiscal Calendar.” Middle East Studies Association Bulletin 25, 2 (1991): 157–67. google scholar
• Sahillioğlu, Halil. “Sıvış Yılı Buhranları.” İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası 27, 1–2 (1967): 75–88. google scholar
• Tahir, Bursalı Mehmed. Osmanlı Müellifleri, cilt 3. Hazırlayan İsmail Özen. İstanbul: Meral Yayınevi, 1975. google scholar
• Tepe, Enes. “Klasik Astronomide Rub-u’d-Da-ire Aletinin Rolü: İslam Medeniyeti ve Batı Kıyaslaması.” Yüksek lisans tezi, İstanbul Medeniyet Üniversitesi, 2021. google scholar
• Unat, Faik Reşit. Hicrî Tarihleri Milâdî Tarihe Çevirme Kılavuzu, 6. baskı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988. google scholar
• Elektronik kaynaklar / Electronic Sources google scholar
• Ali bin ash-Shihab (crafted by Mohammad ben al-Ghazuli), “Astrolobic Quadrant.” British Museum, No. 1862,1227.1. https://www.britishmuseum.org/collection/object/W_1862-1227-1. google scholar
• Aydüz, Salim. “Osmanlı Devleti’nde Müneccimbaşılık Müessesesi.” Belleten 70, 257 (2006): 167–264. https://doi.org/10.37879/belleten.2006.167. google scholar
• Fehérvári, G. “An Eighth/Fourteenth-Century Quadrant of the Astrolabist al-Mizzī,” Bulletin of the School of Oriental and African Studies 36, 1 (1973): 115–17. https://doi.org/10.1017/S0041977X00098049. google scholar
• Muhammed ibn Ahmad al-Mizzi. “Astrolobic Quadrant,” British Museum,No. 1888, 1201.276, https://www.britishmuseum.org/collection/object/W_1888-1201-276. google scholar
• Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniye. Kâtip: İbrahim Nureddin, İstanbul: Takvimhane-i Âmire, 1275 H./1859. 13. baskı. Millet Kütüphanesi, Ali Emiri Müteferrik Koleksiyonu, nr. 9097. https://portal.yek.gov.tr/works. google scholar