Çukurova Bölgesinde Kolera Salgınları ve Salgınla Mücadele (1890-1912)

Yıl 2026, Cilt: 27 Sayı: 1 , 53 - 77 , 18.03.2026

Namık Saçlı

https://doi.org/10.26650/oba.1715358

https://izlik.org/JA99MP94ZK

Öz

Bu çalışmada 1890-1912 seneleri arasında Çukurova’da dört farklı dönemde yaşanan kolera salgınları incelenmiştir. Salgına sebep olan koşullar, çevre şehirlere yayılmasını destekleyici faktörler ve ortaya çıkardığı etkiler tespit edilmeye çalışılmıştır. Alınan tedbirlerin önleyici olup olmadığı değerlendirilmiş, bu bağlamda halk sağlığına yönelik farkındalık ortaya çıkarılmak istenmiştir. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi’nde ulaşılan belgeler kronolojik ve tematik bir sırayla incelenmiştir. Salgınla mücadelede dönemin yetkililerinin bakış açıları irdelenmiştir. Mücadelenin sadece karantina ve kordon uygulamalarıyla sınırlı kalmadığı anlaşılmıştır. Doktor, ilaç ve temizlik malzemesi takviyeleri de yapılmıştır. Zamanla her yeni salgında tedbirlerin artırıldığı fakat şehir hijyeni sorunlarının çözüme kavuşturulmadığı tespit edilmiştir. Böylece mücadelede önleyici tedbirlerin hayata geçirilemediği tespit edilmiştir. Salgınların ortaya çıkıp yayılmasına dair görüşlerde zamanla değişimler gözlenmiştir. Önceki salgınlarda daha çok halk suçlanırken zamanla taşra ve merkez idaresinin yaptıkları ve yapmadıkları da sorgulanır olmuştur. Salgınların ne kadar istense de önlenemediği, bu nedenle en azından kontrol altında tutulmaya çalışıldığı saptanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Kolera , Osmanlı , Adana , Çukurova , Salgın , Tıp Tarihi

Cholera Outbreaks and Epidemic Response in the Çukurova Region (1890-1912)

https://izlik.org/JA99MP94ZK

Öz

This study examines the cholera outbreaks that occurred in four different periods in the Çukurova region between 1890 and 1912. It seeks to identify the conditions that triggered the outbreaks, the factors that facilitated their spread to neighboring cities, and the effects they produced. The study evaluates whether the measures taken were genuinely preventive, aiming to assess the level of public health awareness at the time. Documents from the Presidential Ottoman Archives were analyzed in chronological and thematic order. The perspectives of the authorities of the time regarding epidemic control were examined. It was observed that the response was not limited to quarantine and cordon measures. Reinforcements such as physicians, medications, and sanitation supplies were also provided. Over time, it was found that while precautions increased with each new outbreak, problems related to urban hygiene remained unresolved. Thus, it became clear that preventive measures could not be fully implemented. The study also observed a shift in perspectives regarding the causes and spread of the outbreaks. While the public was primarily blamed in earlier outbreaks, later ones saw increasing scrutiny of both provincial and central administrations. It was concluded that despite efforts, cholera outbreaks could not be prevented and were instead managed through control strategies.

Anahtar Kelimeler

Cholera , Ottoman , Adana , Çukurova , Epidemic , History of Medicine

Kaynakça

• Sadâret Mektubî Kalemi (A.}MKT.MHM): 501/61, 564/2, 564/3, 564/4, 564/5, 564/7, 564/8, 564/10, 564/11, 564/12, 564/13, 564/15, 565/12, 568/2, 568/10, 568/17, 568/8. google scholar
• Babıali Evrak Odası (BEO): 2124/159270, 4032/302366, 4035/302557, 4046/303403, 4049/303643, 4054/303995. google scholar
• Dahiliye Nezâreti İdare (DH.İD): 19/1, 50/68, 57/9. google scholar
• Dahiliye Nezâreti Mektubî Kalemi (DH.MKT): 380/63, 387/19, 391/58, 399/60, 405/58, 410/67, 413/44, 766/13, 789/22, 854/32, 1781/60, 1783/44, 1874/36, 1874/102, 1785/92, 1786/4, 1786/89, 1787/14, 1787/65, 1788/93, 1789/21, 1789/56, 1789/100, 1790/13, 1790/102, 1791/4, 1791/125, 1792/50, 1792/78, 1792/78, 1793/151, 1794/14, 1794/99, 1795/21, 1795/62, 1795/63, 1796/10, 1796/10, 1796/68, 1796/78, 1796/111, 1797/51, 1797/62, 1797/107, 1798/47, 1798/55, 1798/67, 1798/125, 1799/51, 1800/9, 1800/93, 1801/59, 1801/98, 1801/144, 1801/155, 1802/31, 1810/50, 1810/64, 1811/85, 1853/12, 1854/99, 1944/47, 2069/75. google scholar
• İrâde Dahiliye (İ.DH): 1320/25. google scholar
• İrâde Hususi (İ.HUS): 38/9. google scholar
• İrâde Meclis-i Mahsûs (İ.MMS): 120/5171. google scholar
• İrâde Sıhhiye (İ.SH): 2/19. google scholar
• Maârif Nezâreti Mektubî Kalemi (MF.MKT): 276/37. google scholar
• Meclis-i Vükela (MV): 63/47, 64/3, 83/37, 163/29, 164/21, 165/44. google scholar
• Yıldız Sadâret Hususi (Y.A.HUS): 248/65, 329/2, 329/71. google scholar
• Yıldız Mütenevvi Maruzât Evrakı (Y.MTV): 94/4. google scholar
• Yıldız Perakende, Askeri Maruzâtı (Y.PRK.ASK): 67/79, 68/9, 68/57, 68/99. google scholar
• Yıldız Perakende, Arzuhâl ve Jurnaller Kataloğu (Y.PRK.AZJ): 18/30. google scholar
• Yıldız Perakende, Başkitâbet Dairesi Evrakı (Y.PRK.BŞK): 42/86. google scholar
• Yıldız Perakende, Dahiliye Nezâreti Maruzâtı (Y.PRK.DH): 4/15. google scholar
• Yıldız Perakende, Saray Görevlileri Evrakı (Y.PRK.SGE): 6/96. google scholar
• Yıldız Perakende, Umum Vilayetler (Y.PRK.UM): 20/29. google scholar
• Yıldız Perakende, Zabtiye (Y.PRK.ZB): 7/23. google scholar
• Ahmed Cevdet Paşa. Ma’rûzât. Çeviren Yusuf Halaçoğlu. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1980. google scholar
• Akagündüz, Ümüt. “Kolera Hastalığı ve II. Meşrutiyet Yıllarında Bu Hastalığa Karşı Toplumsal Bilinçlendirmeyi Arttırma Çabaları (1908-1914)”. Recent Period Turkish Studies 45 (2024), 91-124. doi:10.26650/YTA2024-1358719. google scholar
• Ardeleanu, Constantin, ve James Christian Brown. “Travels and Epidemics”. İçinde Steamboat Modernity: Travel, Transport, and Social Transformation on the Lower Danube, 1830–1860 içinde, 147-78. Central European University Press, 2024. doi:10.7829/jj.13167933.10. google scholar
• Asker, Ahmet. “Alman Konsolosluk Raporlarına Göre 1911-1914 Yılları Arasında Osmanlı Liman Kentlerinde Kolera”. Osmanlı Bilimi Araştırmaları XXI/1 (2021), 101-19. google scholar
• Ayar, Mesut. Osmanlı Devletinde Kolera: İstanbul Örneği (1892-1895). İstanbul: Kitabevi, 2007. google scholar
• Bayraktar, Hilmi. “Kırım ve Kafkasya’dan Adana Vilayeti’ne Yapılan Göç ve İskanlar (1869-1907)”. Devr-i Hamid Sultan II. Abdülhamid II (2011), 381-401. google scholar
• Beizo, Kelly. “The Nineteenth-Century Quarantine Narrative”. Literature and Medicine 31/1 (2013), 63-90. google scholar
• Blevins, Steve M., ve Michael S. Bronze. “Robert Koch and the ‘golden age’ of bacteriology”. International Journal of Infectious Diseases 14/9 (2010), 744-51. doi:10.1016/j.ijid.2009.12.003. google scholar
• Briggs, Asa. “Cholera and Society in the Nineteenth Century”. Past & Present 19 (1961), 76-96. google scholar
• Budak, Özlem Muraz. “Adana Vilayeti Hakkında Sultan II. Abdülhamid’e Sunulan Bir Marûzat ve Düşündürdükleri”. Gaziantep University Journal of Social Sciences 21/3 (2022), 1766-79. google scholar
• Çatal, Ahmet Caner. “Adana Belediyesi (1868-1914)”. Doktora tezi, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, 2020. google scholar
• Çil, Hikmet. “Hıfzıssıhha Umum Başmüfettişi Charles Bonkowski Paşa’nın Osmanlı Türkiye’sinde Başgösteren 1893-1895 Kolera Salgını Sırasında Aldığı Sağlık Önlemleri”. Osmanlı Bilimi Araştırmaları 24/1 (2023), 105-37. doi:10.26650/oba.1179803. google scholar
• ———. “Osmanlı Sıhhiye Teşkilatı (1813-1920)”. Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, 2024. google scholar
• Demirkol, Kurtuluş. “Adana ve Kolera (1890-1895)”. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 56 (2018), 141-56. google scholar
• Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2023. google scholar
• Günergun, Feza. 14-17. Yüzyıllarda Osmanlı İmparatorluğu’nda Kullanılan Anorganik İlaçlar. İstanbul, 1986. google scholar
• Halaçoğlu, Yusuf. “Adana (İslâmî Devir)”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 1:349-53. İstanbul: TDV Yayınları, 1988. google scholar
• ———. “Cebelibereket”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 7:185-86. İstanbul: TDV Yayınları, 1993. google scholar
• Jackson, Tom. Dakikalar İçinde İnsan Vücudu. Çeviren Ömer Çiftçi. İstanbul: Kronik Kitap, 2023. google scholar
• Jensen, Lotte. “Cultural Resilience during Nineteenth-Century Cholera Outbreaks in the Netherlands”. İçinde Dealing with Disasters from Early Modern to Modern Times: Cultural Responses to Catastrophes, editör Lotte Jensen ve Hanneke van Asperen, 121-36. Amsterdam University Press, 2023. doi:10.2307/jj.3610951.9. google scholar
• Karsandık, Özlem. “Çağdaşlaşma Sürecinde Adana (1839-1876)”. Doktora tezi, Ankara Üniversitesi, 2012. google scholar
• Kentel, K. Mehmet. “Pera’nın Atığı, Kasımpaşa’nın Salgını: 1893-1894 Kolera Salgınını ve Çevre Adaletsizliğini Haritalandırmak”. Toplumsal Tarih Akademi: Osmanlı-Türkiye Çalışmaları Dergisi 2 (2023), 52-71. google scholar
• Koç, Kemalettin. “Osmanlı Devleti Döneminde Maraş’ta Kolera İlleti”. Uluslararası Osmanlı Döneminde Maraş Sempozyumu 4-6 Ekim 2012 III (2013), 39-56. google scholar
• Lippi, D., ve E. Gotuzzo. “The greatest steps towards the discovery of Vibrio cholerae”. Clinical Microbiology and Infection 20/3 (2014), 191-95. doi:10.1111/1469-0691.12390. google scholar
• Osborne, John B. “The Lancaster County Cholera Epidemic of 1854 and the Challenge to the Miasma Theory of Disease”. The Pennsylvania Magazine of History and Biography 133/1 (2009), 5-28. google scholar
• Özlü, Zeynel. “Osmanlı Devleti’nde Difteri Hastalığı ve Koruyucu Sağlık Hizmetlerine Dair Bulgular (19. Yüzyıl Sonları ve 20. Yüzyıl Başlarında)”. Belleten 81/291 (2017), 419-80. doi:10.37879/belleten.2017.419. google scholar
• Sarıyıldız, Gülden. “Karantina Meclisi’nin Kuruluşu ve Faaliyetleri”. Belleten LVIII/222 (1994), 329-76. google scholar
• ———. “XIX. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda Kolera Salgını”. Tarih Boyunca Anadolu’da Doğal Âfetler ve Deprem Semineri, 22-23 Mayıs 2000 (2001), 309-19. google scholar
• Smeele, Wietske. “Grounding Miasma, or Anticipating the Germ Theory of Disease in Victorian Cholera Satire”. The Journal of the Midwest Modern Language Association 49/2 (2016), 15-27. google scholar
• Snow, John. On the Mode of Communication of Cholera. Londra: John Churchill, 1855. google scholar
• Şahin, Arzu. Umûr-ı Tıbbiye-i Mülkiye ve Sıhhıye-i Umûmiye’ye Göre Osmanlı’da Kolera (1910-1911). İstanbul: Aktif Yayınevi, 2022. google scholar
• Şehsuvaroğlu, Bedi. “Kolera ile Mücadele’de Türklerin Rolü”. Belgelerle Türk Tarihi Dergisi 3 (1967), 54-57. google scholar
• Şerafettin Mağmûmi. Bir Osmanlı Doktorunun Anadolu ve Suriye Seyahat Hatıraları 1908. Çeviren Murat Uğraş. Eskişehir: Dorlion Yayınları, 2023. google scholar
• Telli, Hasan. “II. Abdülhamid Döneminde Hicaz’da Görülen Salgın Hastalıklara Karşı Alınan Tedbirler”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14/27 (2025), 1-39. doi:10.53683/gifad.1538001. google scholar
• ———. “Yemen’in Asîr Sancağında Veba ve Kolera Salgını (1874-1903)”. İslâm’da Sağlık ve Koruyucu Hekimlik, 2021, 354-80. google scholar
• Toksöz, Meltem. Nomads, Migrants and Cotton in the Eastern Mediterranean: The Making of the Adana-Mersin Region 1850-1908. Leiden: Brill, 2010. google scholar
• Turan, Namık Sinan. “Akdeniz ve Osmanlı Dünyasında Tarihin Seyrini Biçimlendiren Süreçler Olarak Salgın Hastalıklar”. İçinde Pandeminin Psikopolitiği, editör Deniz Ülke Arıboğan ve Hadiye Yılmaz Odabaşı, 15-75. İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 2021. google scholar
• Turhan Sarıköse, Selma. XIX. Yüzyılda Çukurova’da Doğal Afetler ve Salgın Hastalıklar. İstanbul: Çizgi Kitabevi, 2021. google scholar
• Uğuz, Sacit. “1895 Tarsus Kolera Salgını”. Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi (2012), 437-48. google scholar
• Unat, Ekrem Kadri. “Osmanlı İmparatorluğunda 1910-1913 Yıllarındaki Kolera Salgınları ve Bunlarla İlgili Olaylar”. Yeni Tıp Tarihi Araştırmaları 1 (1995), 55-65. google scholar
• Yıldırım, Nuran. “İstanbul’da Sağlık Hayatı”. Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi: Toplum IV. editör Coşkun Yılmaz, 92-102. İstanbul: İBB Kültür AŞ, 2015. google scholar
• ———. “Kolera Salgınlarında Şehir Hijyeni: İstanbul’da Kanalizasyonlar, Su Şebekesi ve Tebhirhaneler”. Arredamento Mimarlık 342 (2020), 87-95. google scholar
• ———. “Kolera Salgınlarından Alınan Karantina Önlemleri ve Osmanlı Toplumsal Yaşamındaki Yansımaları (1831-1918)”. IX. Türk Tıp Tarihi Kongresi Bildirileri: XXIV. Gevher Nesibe Tıp Günleri, 24-27 Mayıs 2006, Kayseri (2006), 328-41. google scholar
• ———. “Osmanlı Coğrafyasında Karantina Uygulamalarına İsyanlar: Karantina İstemezük”. Toplumsal Tarih 150 (2006), 18-27. google scholar
• Yıldırım, Nuran, ve Hakan Ertın. “1893-1895 İstanbul Kolera Salgınında Avrupalı Uzmanlar ve Osmanlı Devleti’nde Sağlık Modernizasyonuna Katkıları”. Anatolian Clinic the Journal of Medical Sciences 25/Special Issue on COVID 19 (2020), 85-101. doi:10.21673/anadoluklin.716142. google scholar