On Altıncı Yüzyıla Ait Bir Geçiş Dönemi Matematik Eseri: Kâtip ʿAlāʾuddin Yūsuf’un Zübde Mine’l-Ḥisāb’ı

Yıl 2026, Cilt: 27 Sayı: 1 , 157 - 179 , 18.03.2026

Yasin Kaya , Şermin Kalafat

https://doi.org/10.26650/oba.1795472

https://izlik.org/JA58ZC88PJ

Öz

On altıncı yüzyılda telif ve tercüme faaliyetlerinde zirveye ulaşılmış, divan kâtipleri tarafından devlet muhasebe sisteminde matematiksel konuların ele alındığı muhasebe metinleri kaleme alınmıştır. Söz konusu eserler var olan ihtiyaca cevap vermek amacıyla İslam dünyasının seçkin matematik eserlerinden ilham alınarak telif ve tercüme edilmiştir. Bu dönemde Türkçenin matematik dilindeki gelişimini ve Osmanlı muhasebe matematiğinin seyrini takip edebileceğimiz kaynaklardan biri de nüshasına yakın zamanda rastlanmasıyla birlikte Kâtip ʿAlāʾuddin Yūsuf’un Zübde Mine’l-Ḥisāb adlı eseri olmuştur. Bu çalışmada on altıncı yüzyılın, hakkında yeterince bilgi bulunmayan, muhasebe matematiği yazarlarından Kâtip ʿAlāʾuddin Yūsuf’un hayatı ve eserlerinden söz edilmekte, Zübde Mine’l-Ḥisāb adlı eserin künyesi, kurgusu, içeriği, dili ve üslubu, söz varlığı, ses ve biçim özellikleri hakkında bilgi verilerek nüshanın bilim dünyasına tanıtılması amaçlanmaktadır. Böylece orijinal terimlerin yanında pek çok malzeme içeren eserin Osmanlı döneminde matematik dilinin oluşmasındaki yeri ve önemine de değinilecektir. Çalışmanın Türk dili alan yazınındaki matematik odaklı tarihî metin incelemelerine, bilim tarihi ve terminolojisine, matematik eğitimine ve matematik tarihine katkı sağlayacağı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

On altıncı yüzyıl , Kâtip ʿAlāʾuddīn Yūsuf , Zübde mine’l-Ḥisāb , Matematik , Türk Dili , Tarihî Metin Çalışmaları

A Transitional Period Mathematical Work From The Sixteenth Century: Kâtip ʿAlāʾuddīn Yūsuf’s Zübde Mine’l-Ḥisāb

https://izlik.org/JA58ZC88PJ

Öz

In the 16th century, the production of both original and translated works reached its peak, and divan clerks wrote accounting texts addressing mathematical subjects within the state accounting system. These works were composed and translated under the inspiration of prominent mathematical treatises of the Islamic world. One of the significant sources through which we can trace the development of the mathematical language of Turkish and the evolution of Ottoman accounting mathematics is Zübde Mine’l-Ḥisāb by Kâtip ʿAlāʾuddin Yūsuf, a recently identified manuscript. This study examines the life and works of Kâtib ʿAlāʾuddin Yūsuf, one of the lesser-known authors of 16th-century accounting mathematics. It introduces Zübde Mine’l-Ḥisāb to the scholarly world by presenting its bibliographical identity, structure, content, language, and style, as well as its phonological and morphological features. In addition to highlighting the original terminology, the study also addresses the significance of this work, rich in linguistic and conceptual material, in shaping the mathematical language of the Ottoman period. It is anticipated that this research will contribute to studies of mathematics-focused historical texts in Turkish-language scholarship, as well as to the history of science, terminology, mathematics education, and the history of mathematics.

Anahtar Kelimeler

16th century , Kâtip ʿAlāʾuddīn Yūsuf , Zübde mine’l-Ḥisāb , Mathematics , Turkish Language , Historical Text Studies

Kaynakça

• Alper, Mehtap. “Mine’l-İlmi’l-Hisâbü’l-Nefis Adlı Matematik Eseri (Hesap Metni) ve Dil Özellikleri.” Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi 12, (2023): 757-773. google scholar
• Aslan, İrem. “XVI. Yüzyıl Osmanlı Matematiğine Genel Bir Bakış.” Dört Öge 5, (2014): 33-58. google scholar
• Baga, Elif. “Nizâmuddin Nîsâbûrî ve Şemsiyye Fi’l-Hisâb Adlı Matematik Risâlesinin Tahkik, Tercüme ve Tarihi Bir Değerlendirmesi.” Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi, 2007. google scholar
• Bozkurt, Ömer. “İhvân-ı Safâ’da Aritmetik, Geometri ve Felsefe İlişkileri.” Kaygı, Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi 18, (2012): 123-152. google scholar
• Bülbül, Samet. “Kâtip ‘Alâ’uddîn Yûsuf’un Mürşidü’l-Muhāsibīn Adlı Eseri (Giriş - İnceleme - Metin - Türkiye Türkçesine Aktarım - Terim Sözlüğü - Dizin - Tıpkıbasım).” Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Medeniyet Üniversitesi, 2023. google scholar
• Duman, Musa. Evliya Çelebi Seyahatnamesine Göre 17. Yüzyılda Ses Değişmeleri. Ankara: TDK Yayınları, 1995. google scholar
• Erdal, Marcel. A Grammar of Old Turkic. Leiden-Boston: Brill, 2004. google scholar
• Ergin, Muharrem. Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak Yayınları, 2013. google scholar
• Fazlıoğlu, İhsan. “Osmanlılarda Hesap”. T.C. Diyânet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 17: 244-257. İstanbul: 1998. google scholar
• Fazlıoğlu, İhsan. “Osmanlı Klasik Muhasebe Matematik Eserleri Üzerine Bir Değerlendirme” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 1 (1), (2003): 345-368. google scholar
• Fazlıoğlu, İhsan. “Devlet’in Hesabını Tutmak: Osmanlı Muhasebe Matematiğinin Teknik İçeriği Üzerine.” Kutadgubilig Felsefe-Bilim Araştırmaları Dergisi 17, (2010): 165-178. google scholar
• Gökdayı, Hürriyet ve Turgay Sebzecioğlu. “Türkiye Türkçesinde {-CA} Biçimbiriminin Türleri.” Bilig, 58, (2011): 147-172. google scholar
• Gülsevin, Gürer. Eski Anadolu Türkçesinde Ekler. (4. Basım). Ankara: TDK Yayınları, 2017. google scholar
• İhsanoğlu, Ekmeleddin, Ramazan Şeşen ve Cevat İzgi. Osmanlı Matematik Literatürü Tarihi. C.I, İstanbul: IRCICA, 1999. google scholar
• İhvân-ı Safâ, “Matematik Kısmının Birinci Risalesi: Sayılar Hakkında” Çeviren Bayram Ali Çetinkaya. İhvân-ı Safâ Risaleleri içinde, ed. Abdullah Kahraman, c.1, 31-50. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2012. google scholar
• İhvân-ı Safâ, “Matematik Kısmının İkinci Risalesi: Hendesede Geometri ve Mahiyeti” Çeviren Ömer Bozkurt. İhvân-ı Safâ Risaleleri içinde, ed. Abdullah Kahraman, c.1, 51-79. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2012. google scholar
• Kalafat, Şermin. Yūsuf bin Kamāl al-Bursevī, Jāmiʿal-Khisāb Introduction – Textual Analysis – Critical Edition – Translation Part I, The Sources of Oriental Languages and Literatures 146. Ed. Cemal Kafadar & Gönül Alpay Tekin, (Published at The Department of Near Eastern Languages and Civilizations, Harvard University, 2020). google scholar
• Kalafat, Şermin. Eski Anadolu Türkçesiyle Yazılmış Bir Matematik Kitabı: Türkî Ḥisâb -İzleksel Terimbilimsel İnceleme-. İstanbul: Kesit Yayınları, 2019. google scholar
• Karagöz, Ali. “Naṣūḥ es-Silāḥi’nin Umdetü’l-Ḥisāb Adlı Eseri (89b-179a) (İnceleme-Metin-Dizin-Tıpkıbasım).” Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi, 2013. google scholar
• Kartallıoğlu, Yavuz. Klasik Osmanlı Türkçesinde Eklerin Ses Düzeni (16, 17 ve 18. Yüzyıllar). Ankara: TDK Yayınları, 2011. google scholar
• Kâtip ʿAlāʾuddīn Yūsuf. Mürşidü’l-Muḥāsibīn. Çorum: Hasan Paşa İl Halk Kütüphanesi, nr. 19 Hk 3076, 1b-70a. google scholar
• Kâtip ʿAlāʾuddīn Yūsuf. Zübde mine’l-Ḥisāb. Ankara: Milli Kütüphane, Adnan Ötüken İl Halk Kütüphanesi, nr. 4308/3, 51b-95b. google scholar
• Kâtip Çelebi. Keşfü’z-Zunûn. C. II, Çeviren Rüştü Balcı. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2007. google scholar
• Kâtip Çelebi. Keşfü’z-Zunûn. C. IV, Çeviren Rüştü Balcı. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2007. google scholar
• Kaya, Yasin. “Kâtip ʿAlāʾuddīn Yūsuf’un ‘Zübde Mine’l-Ḥisāb’ Adlı Eseri (Giriş – İnceleme – Metin – Türkiye Türkçesine Aktarım – Terim Sözlüğü – Dizin – Tıpkıbasım).” Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Medeniyet Üniversitesi, 2022. google scholar
• Korkmaz, Zeynep. Türkçede Eklerin Kullanılış Şekilleri ve Ek Kalıplaşması Olayları. (6. Basım). Ankara: TDK Yayınları, 2018. google scholar
• Korkmaz, Zeynep. Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi). (6. Basım). Ankara: TDK Yayınları, 2019. google scholar
• Oğuz Ceyhan, Tuba. “16. Yüzyılda Osmanlı Muhasebecilerinin Matematik Anlayışındaki Gelişmeler: Mürşidü’l-Muhasibin Örneği.” Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi 16, (2019): 111-144. google scholar
• Oğuz, Tuba. “Osmanlıların Klasik Dönem Muhasebecileri ve Telif Ettikleri Muhasebe - Matematik Eserleri.” Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi 15, (2018): 98-145. google scholar
• Özçelik, Sezay. “Muhyeddin Muhammed’in Mecmaʿü’l-Ķavāʿid Adlı Eseri (Giriş-İnceleme-Metin-Sözlük).” Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2009. google scholar
• Polat, Atilla. “15. ve 16. Yüzyıl Türkçe Matematik Eserlerinde Geçen Manzum Bir Matematik Problemi.” Osmanlı Bilimi Araştırmaları 22 (2), (2021): 241-253. google scholar
• Sevinçli, Veysi ve Çiçek, Süphan. “Türkçede Ses Türemesi -Orhun Yazıtlarından Evliya Çelebi Seyahatnamesine Kadar-.” Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 9 (18), (2019): 1233- 1272. google scholar
• Şahin, Hatice. Eski Anadolu Türkçesi. (5. Basım). Ankara: Akçağ Yayınları, 2018. google scholar
• Tiken, Kamil. Eski Türkiye Türkçesinde Edatlar, Bağlaçlar, Ünlemler ve Zarf-Fiiller. (2. Basım). Ankara: TDK Yayınları, 2020. google scholar