ʿAlī Bin ʿAbdurraḥmān’ın ʿAcāibü’l-Maḥlūḳ āt’ı: İlk Osmanlı Coğrafya Eseri Üzerine Bazı Gözlemler

Yıl 2026, Cilt: 27 Sayı: 1 , 105 - 129 , 18.03.2026

Feray Coşkun

https://doi.org/10.26650/oba.1808443

https://izlik.org/JA32GD47MA

Öz

ʿAcāībü’l-MaḥlūḳātʿAcâībü’l-MaḥlûḳātBu makale, bilinen en erken Osmanlı coğrafi ve kozmografik eseri olan ve ʿAlī b. ʿAbdurraḥmān tarafından muhtemelen on dördüncü yüzyılın sonları ile on beşinci yüzyılın ortaları arasında kaleme alınan ’ın ilk bölümlerini incelemektedir. Eser, on yedinci yüzyıla tarihlenen tek bir yazma nüsha hâlinde günümüze ulaşmış olup İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesinde muhafaza edilmektedir. Bu bölümlerin yapısal ve tematik düzenlenişine odaklanan çalışma, metni on üçüncü yüzyılda kaleme alınmış olan Ḳazvīnī’nin ’ı ile ilişkisine dair bazı gözlemlerde bulunmaktadır. Yazma nüshaya genel bir bakış sunan ve ilk bölümlerinin temel meselelerini—kozmogoni, göklerin yapısı, dünyanın düzeni ile takvimler, aylar, haftanın günleri ve mevsimler aracılığıyla zamanın tasnifi gibi konuları—öne çıkaran bu çalışma, Osmanlı bağlamında orta çağ kozmografik bilgisinin aktarımı, uyarlanması ve sürekliliğine dair güncel tartışmalara katkıda bulunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Acaibü’l-Mahlukat , Ali b. Abdurrahman , Kazvini , kozmografya , Osmanlı coğrafya literatürü

Some Observations on the first Ottoman Geographical Work: ʿAli B. ʿAbdurraḥmān’s ʿAjāibu’l-Maḥlūḳāt

https://izlik.org/JA32GD47MA

Öz

This article examines the initial chapters of the earliest known Ottoman geographical and cosmographical work, ʿAcāibü’l-Maḫlūḳāt, composed by ʿAlī b. ʿAbdurraḥmān between the late fourteenth and mid-fifteenth centuries and preserved in a single seventeenth-century manuscript. Focusing on the structure and thematic organization of these chapters, the study situates the work in relation to Qazwīnī’s thirteenth-century ʿAjāib al-Makhlūqāt. By providing an overview of the manuscript and highlighting the main concerns of the chapters—such as cosmogenesis, the structure of the heavens, the ordering of the world, and the organization of time through calendars, months, days of the week, and seasons—the article contributes to current discussions on the transmission, adaptation, and continuity of medieval cosmographical knowledge within the Ottoman context.

Anahtar Kelimeler

Ajaib al-Makhluqat , Ali b. Abdurrahman , Qazwini , cosmography , Ottoman geographical literature

Kaynakça

• Abū Isḥāq Aḥmad ibn Muḥammad ibn Ibrāhīm al-Thaʿlabī. ʿArāʿis al-majālis fī qiṣaṣ al-anbiyā’ or “Lives of the Prophets”. Çeviren William M. Brinner. Leiden: Brill, 2002. google scholar
• Ali bin ‘Abdur-Rahmân. ‘Acâibü’l-Maḫlûkât. İstanbul, İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, T524, 1a-176b. Kopyalanma Tarihi H. 1099 (1687/1688). google scholar
• Anonim. Acâyibü’l-Mahlûkât ve Garâyibü’l-Mevcûdât İnceleme-Tıpkıbasım, Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi Nuri Arlases Koleksiyonu No.128’deki Nüshanın Tıpkıbasımı. Hazırlayan Günay Kut. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2012. google scholar
• Demirtaş, Ahmet. Dürr-i Meknûn. İstanbul: Akademik Kitaplar, 2010. google scholar
• Muḥammad b. Maḥmūd b. Aḥmad-e Ṭūsī.ʿAcāibü’l-Maḫlūkāt ve Ġarāibü’l-Mevcȗdât. Hazırlayan google scholar
• Menuçehr Sotūde. Tehrān: Şerket-e Enteşārāt-e ʿElmī ve Farhangī, 2003. google scholar
• Zakarija ben Muhammed ben Mahmûd el-Kazwȋni. Kosmographie: Die Wunder der Schöpfung. Çeviren Hermann Ethé. Leipzig: Fues, 1868. google scholar
• Zakarīyā ibn-Muḥammad al-Qazwīnī. Die Wunder des Himmels und der Erde. Çeviren Alma Giese. Münih: Goldmann, 1988. google scholar
• Zakariyyāʾ Ibn Muḥammad al-Qazwīnī. Le Meraviglie del creato e le stranezze degli esseri. Çeviren Francesca Bellino. Milano: Mondadori, 2008. google scholar
• Zakarīyā Ibn-Muḥammad al-Qazwīnī. Kitāb ‘Ağā’ib al-maḫlūqāt wa-ġarā’ib al-mauğūdāt. Münih, Bavyera Devlet Kütüphanesi (Bayerische Staatsbibliothek), Cod. Arab. 464, 1b-212b. Kopyalanma tarihi H. 678 (1279/1280). google scholar
• Tevrat, Yaratılış 1: 1–27; 2: 1–4: https://www.kitabimukaddes.com/kutsal-kitap-hakkinda-bilgilendirme-ve-tam-metni/eski-antlasma/yaratilis [Erişim Tarihi, 7 Aralık 2024]. google scholar
• Adalı, Selim Ferruh ve Ali Turan Görgü. Bâbil Hemeroloji Serisi: Uğurlu, Uğursuz Günler Takvimi. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2016. google scholar
• Adıvar, Abdülhak Adnan. Osmanlı Türklerinde İlim. Hazırlayan Aykut Kazancıgil ve Sevim Tekeli. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1982. google scholar
• Aguilar, Roser Puig. “Anwā and Timekeeping (Mīqāt) in Calendars and Almanacs of the Societies of Al-Andalus and the Far Maghrib.” Routledge Handbook on the Sciences in Islamicate Societies, hazırlayan Sonja Brentjes içinde 595-607. London ve New York: Routledge, 2023. google scholar
• Ak, Mahmut. “Osmanlı Coğrafya Çalışmaları.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 2 (2004): 163-212. google scholar
• Al, Şerife Burcu. “Acāibü’l-Maḫlūḳāt (35.-70. Varak).” Yüksek lisans tezi, Sakarya Üniversitesi, 2010. google scholar
• Andani, Khalil. “Metaphysics of Muhammad: Nur Muhammad from Ja’far al- Sadiq (d.148/765) to Nasir al-Din al-Tusi (d. 672/1274).” Journal of Sufi Studies 8 (2019): 99-175. google scholar
• Arpaguş, Hatice Kelpetin. Osmanlı Halkının Geleneksel İslâm Anlayışı ve Kaynakları. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2001. google scholar
• Berlekamp, Persis. Wonder, Image and Cosmos in Medieval Islam. New Haven ve London: Yale University, 2011. google scholar
• Black Kathy, Bishop Kyrillos, Tamar Frankiel, Jonathan L. Friedmann, Hamid Mavani ve Jihad Turk. The Rhythms of Religious Ritual: The Yearly Cycles of Jews, Christians and Muslims. Claremont CA: Claremont Press, 2018. google scholar
• Blake, Stephen P. Astronomy and Astrology in the Islamic World. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2016. google scholar
• Coşkun, Feray. “Heavens, World, and Human Beings in the Ottoman Cosmographies.” Living Bodies, Dead Bodies, and the Cosmos, hazırlayan Chiara Ferella, Tanja Pommerening ve Ulrike Steinert içinde 399-422. Tübingen: Mohr Siebeck, 2024. google scholar
• Coşkun, Feray. “Osmanlı Coğrafya Literatürü ve Acâibü’l-Mahlûkât Janrı.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 33, no. 17 (2019): 269-286. google scholar
• Çelebi, Muharrem. “Envâ’.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 11: 257-258. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1995. google scholar
• Danış, İlhami. “Başlangıcından XVI. Yüzyıl Sonuna Kadar Türk İslâm Coğrafyacılığı (Ekoller, İsimler ve Eserler).” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 17 (2019): 9-40. google scholar
• Danışan, Gaye, Azize Fatma Çakır, Solmaz Ceren Özdemir, Nilgün Durusüt ve Barışcan Ersöz. “Osmanlı Takvimlerinde Doğa ve Zaman İlişkisi.” Tabiattan Tıbba: Osmanlı’da Canlı Bilimleri, hazırlayan Mustafa Yavuz içinde 111-191. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2023. google scholar
• Danışan, Gaye. “Osmanlı Takvimlerinin Analizinde Uygulanan Yöntemler ve Karşılaşılan Problemler Üzerine Bir Değerlendirme.” II. Uluslararası Prof. Dr. Fuat Sezgin İslam Bilim Tarihi Sempozyumu Bildiriler Kitabı, hazırlayan Mehmet Cüneyt Kaya, Gürsel Aksoy ve Nihal Özdemir içinde 175-194. İstanbul: İstanbul Universitesi Yayınları, 2023. google scholar
• Danışan, Gaye. “Osmanlı Tıp Tarihi Çalışmalarında Takvimlerin Kaynak Değeri Üzerine Tespitler (16.-17. Yüzyıl).” Türk-İslam Tıp Tarihi Araştırmalarında Kaynaklar, hazırlayan Elif Gültekin içinde 47-52. Ankara: Türkiye Klinikleri, 2024. google scholar
• Demirci, Kürşat. “Kafdağı.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 24: 144-145. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001. google scholar
• Gökbilgin, M. Tayyip ve Semavi Eyice. “Edirne.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 10: 425-442. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1994. google scholar
• Göl, Osman. “Ali bin Abdurraḥman ‘Acāibü’l-Maḫlûḳât (1.-35. Varak).” Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi, 2008. google scholar
• Grafton, Anthony Thomas ve Noel Mark Swerdlow. “Calendar Dates and Ominous Days in Ancient Historiography.”Journal of the Warburg and Courtauld Institutes 51 (1998): 14-42. google scholar
• Gümüşçü, Osman. “Osmanlılarda Coğrafya Biliminin Doğuşu ve Gelişimi.” Osmanlı 8, hazırlayan Güler Eren içinde 334-343. Ankara: Semih Ofset, 1999. google scholar
• Hagen, Gottfried. “Some Considerations on the Study of Ottoman Geographical Writing.” Archivum Ottomanicum 18 (2000): 183-193. google scholar
• Hagen, Gottfried. “Afterword: Ottoman Understanding of the World in the Seventeenth Century.” An Ottoman Mentality: The World of Evliya Çelebi, hazırlayan Robert Dankoff içinde 215-256. Leiden: Brill, 2006. google scholar
• Hagen, Gottfried. Bir Osmanlı Coğrafyacısı İş Başında: Katib Çelebi’nin Cihannümâ’sı ve Düşünce Dünyası (Almanca orijinal adı: Ein osmanischer Geograph bei der Arbeit: Entstehung und Gedankenwelt von Katib Čelebis Ğihannüma). Çeviren Hilal Görgün. İstanbul: Küre Yayınları, 2015. google scholar
• Hamarat, Zehra. “Cemre Düşmesiyle İlgili İnanç ve Uygulamalar.” Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 2 (2012): 165-200. google scholar
• Horowitz, Wayne. Mesopotamian Cosmic Geography. Winona Lake IN: Eisenbrauns, 1998. google scholar
• İhsanoğlu, Ekmeleddin, Ramazan Şeşen, M. Serdar Bekar, Gülcan Gündüz ve A. Hamdi Furat. Osmanlı Coğrafya Literatürü Tarihi. Yayına hazırlayan Ekmeleddin İhsanoğlu. 2 cilt. İstanbul: İslam Tarih Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi, 2000. google scholar
• İnan, Recai. “Acā’ibü’l-Maḫlūḳāt (71.-105. Varak).” Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi, 2010. google scholar
• İzgi, Cevat. “Kazvînî, Zekeriyyâ b. Muhammed.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 25: 160. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2022. google scholar
• Janos, Damien. “Qurʾānic Cosmography in Its Historical Perspective: Some Notes on the Formation of a Religious Worldview.” Religion 42 (2012): 215-231. google scholar
• Karakaş Özür, Nazan. “Epistemolojik Sınırları ve İlişkileri Bağlamında Osmanlıda Üç Bilim: Kozmografya, Astronomi ve Coğrafya.” Dört Öge 16 (2019): 113-137. google scholar
• Kastritsis, Dimitris. The Sons of Bayezid Empire Building and Representation in the Ottoman Civil War of 1402-13. Leiden, Boston: Brill, 2007. google scholar
• Kaymaz, Muhammed Bedreddin. “Anadolu'da Yazılmış İlk Türkçe Mesnevilerde Muhammed, Ümmet ve Kolektivite.” Yüksek lisans tezi, Boğaziçi Üniversitesi, 2024. google scholar
• Kocabaş, Osman Süreyya. “Premodern Ottoman Perspectives on Natural Phenomena.” Routledge Handbook on the Sciences in Islamicate Societies, hazırlayan Sonja Brentjes içinde 650-663. Londra ve New York: Routledge, 2022. google scholar
• Kocabaş, Osman Süreyya. “Klasik Osmanlı Düşüncesinde Doğa Fenomenler.” Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi, 2018. google scholar
• Kut, Günay. “Türk Edebiyatında Acâibü’l-Mahlûkât Tercümeleri Üzerine.” Beşinci Milletlerarası Türkoloji Kongresi, İstanbul 23-28 Eylül 1985, Tebliğler II: Türk Edebiyatı. C. l, içinde 183-193. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1985. google scholar
• Kut, Günay. “Acâibü’l-Mahlûkāt.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 1:315-317. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1988. google scholar
• Lettinck, Paul. Aristotle's Meteorology and its Reception in the Arab World. Leiden: Brill, 1999. google scholar
• Lewick, Tadeusz. “al-Ḳazwīnī.” The Encyclopaedia of Islam, 2 nd edition. 4: 865-867. Leiden: Brill, 1990. google scholar
• Livingstone, Alasdair. “Babylonian Hemerologies and Menologies.” Books of Fate and Popular Culture in Early China: The Daybook Manuscripts of the Warring States, Qin, and Han, hazırlayan Charles Sanft, Donald Harper ve Marc Kalinowski içinde 408-436. Leiden: Brill, 2017. google scholar
• Moor, Bilha. Illustrated Ottoman Cosmographies, c. 1550-1700. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2025. google scholar
• Özcan. Abdülkadir. “Berdü’l-Acȗz.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 5: 485-486. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001. google scholar
• Radtke, Bernd. “Die älteste islamische Kosmographie: Muḥammad Ṭūsīs ‘Ağā’ib ul-maḫlūqāt.” Der Islam 64 (1987): 278-288. google scholar
• Rubin, Uri. “Pre-Existence and Light—Aspects of the Concept of Nūr Muḥammad.” Israel Oriental Studies 5 (1975): 62-119. google scholar
• Rührdanz, Karin. “Zakariyyā’ al-Qazwīnī on the Inhabitants of the Supralunar World.” The Intermediate Worlds of Angels: Islamic Representations of Celestial Beings in Transcultural Contexts, hazırlayan Sara Kuehn, Stefan Leder ve Hans-Peter Pökel içinde 385-402. Beirut: Ergon, 2019. google scholar
• Schmidl, Petra G. “Islamic Folk Astronomy.” Handbook of Archaeoastronomy and Ethnoastronomy, hazırlayan Clive L.N. Ruggles içinde 1927-1934. New York: Springer, 2015. google scholar
• Şeşen, Ramazan. “Osmanlılar’da Coğrafya.” Osmanlı 8, hazırlayan Güler Eren içinde 321-325. Ankara: Semih Ofset, 1999. google scholar
• Taeschner, Franz. “Der Bericht des arabischen Geographen Ibn al-Wardi über Konstantinopel.” Studies on al-Watwāt (d. 1318), ad-Dımašqī (d. 1327), Ibn Al-Wardī (d. c. 1446) and Al-Bākuwī, (15 th. Century), hazırlayan Fuat Sezgin, Mazen Amawi, Carl Ehrig-Eggert ve Eckhard Neubauer içinde 188-195. Frankfurt am Main: Institute for the History of Arabic-Islamic Science at the Johann Wolfgang Goethe University, 1994. google scholar
• Taeschner, Franz. “Die geographische Literatur der Osmanen.” Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft 77 (1923): 31-88. google scholar
• Taeschner, Franz. “Osmanlılarda Coğrafya.” Çeviren Ḥāmid Saʿdī. Türkiyat Mecmuası 2 (1926): 271-314. google scholar
• Taşkent, Ayşe. “Tasavvuf ve Felsefe Literatüründe Miraç ve Miraçtan İlham Alan Anlatılar.” Osmanlı Kültür Ortamında Miraç ve Yolculuk Durakları: Edebiyatta, Müzikte ve Resimli Elyazmalarında Miraç ve İslamın Üç Kutsal Şehri 1, hazırlayan Ayşe Taşkent ve Nicole Kançal-Ferrari içinde 171-179. İstanbul: Dergah Yayınları, 2021. google scholar
• Tunç, A. Şen. Forgotten Experts: Astrologers, Science, and Authority in the Ottoman Empire 1450-1600. Stanford: Stanford University Press, 2025. google scholar
• Türkay, Cevdet. Osmanlı Türklerinde Coğrafya. İstanbul: Maarif Basımevi, 1959. google scholar
• Uğur Yunus. “Bursa.” Encyclopedia of the Ottoman Empire. 105-106. New York, NY: Facts on File, 2009. google scholar
• Uğur Yunus. “Edirne.” Encyclopedia of the Ottoman Empire. 195. New York, NY: Facts on File, 2009. google scholar
• Van Bruinessen, Martin. “The Peacock in Sufi Cosmology and Popular Religion: Connections between Indonesia, South India, and the Middle East.” Epistemé 15, no. 2 (2020): 177-219. google scholar
• Varisco, Daniel Martin. “The Origin of the Anwā’ in Arab Tradition.” Studia Islamica 74 (1991): 5-28. google scholar
• Veren, Ergün. Kocakarı Soğuklarından Zemheriye: Anadolu Halk Takvimi. İstanbul: Doğan Egmont, 2019. google scholar
• Von Hees, Syrinx. Enzyklopädie als Spiegel des Weltbildes: Qazwīnīs Wunder der Schöpfung –eine Naturkunde des 13. Jahrhunderts. Wiesbaden: Harrassowitz, 2002. google scholar
• Von Hees, Syrinx. “Al-Qazwīnī’s ‘Ajā’ib al-makhlūqāt: An Encyclopedia of Natural History?.” Organizing Knowledge: Encyclopaedic Activities in the Pre-Eighteenth Century Islamic World, hazırlayan Gerhard Endress içinde 171-186. Leiden ve Boston: Brill, 2006. google scholar
• Von Hees, Syrinx. “The Astonishing: A Critique and Re-reading of ‘Ağā’ib Literature.” Middle Eastern Literatures 8, no. 2 (2005): 101-121. google scholar
• Yıldıran, Maksut. “Acā’ibü’l-Maḫlūḳāt (106.–140. varak).” Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi, 2010. google scholar
• Yıldırım, Nimet. Fars Mitolojisi Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2006. google scholar
• Zadeh, Travis. Wonders and Rarities: The Marvelous Book that Traveled the World and Mapped the Cosmos. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2023. google scholar