ʿAlī Bin ʿAbdurraḥmān’ın ʿAcāibü’l-Maḥlūḳ āt’ı: İlk Osmanlı Coğrafya Eseri Üzerine Bazı Gözlemler

Öz

ʿAcāībü’l-MaḥlūḳātʿAcâībü’l-MaḥlûḳātBu makale, bilinen en erken Osmanlı coğrafi ve kozmografik eseri olan ve ʿAlī b. ʿAbdurraḥmān tarafından muhtemelen on dördüncü yüzyılın sonları ile on beşinci yüzyılın ortaları arasında kaleme alınan ’ın ilk bölümlerini incelemektedir. Eser, on yedinci yüzyıla tarihlenen tek bir yazma nüsha hâlinde günümüze ulaşmış olup İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesinde muhafaza edilmektedir. Bu bölümlerin yapısal ve tematik düzenlenişine odaklanan çalışma, metni on üçüncü yüzyılda kaleme alınmış olan Ḳazvīnī’nin ’ı ile ilişkisine dair bazı gözlemlerde bulunmaktadır. Yazma nüshaya genel bir bakış sunan ve ilk bölümlerinin temel meselelerini—kozmogoni, göklerin yapısı, dünyanın düzeni ile takvimler, aylar, haftanın günleri ve mevsimler aracılığıyla zamanın tasnifi gibi konuları—öne çıkaran bu çalışma, Osmanlı bağlamında orta çağ kozmografik bilgisinin aktarımı, uyarlanması ve sürekliliğine dair güncel tartışmalara katkıda bulunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Acaibü’l-Mahlukat
• Ali b. Abdurrahman
• Kazvini
• kozmografya
• Osmanlı coğrafya literatürü

Some Observations on the first Ottoman Geographical Work: ʿAli B. ʿAbdurraḥmān’s ʿAjāibu’l-Maḥlūḳāt

Öz

This article examines the initial chapters of the earliest known Ottoman geographical and cosmographical work, ʿAcāibü’l-Maḫlūḳāt, composed by ʿAlī b. ʿAbdurraḥmān between the late fourteenth and mid-fifteenth centuries and preserved in a single seventeenth-century manuscript. Focusing on the structure and thematic organization of these chapters, the study situates the work in relation to Qazwīnī’s thirteenth-century ʿAjāib al-Makhlūqāt. By providing an overview of the manuscript and highlighting the main concerns of the chapters—such as cosmogenesis, the structure of the heavens, the ordering of the world, and the organization of time through calendars, months, days of the week, and seasons—the article contributes to current discussions on the transmission, adaptation, and continuity of medieval cosmographical knowledge within the Ottoman context.

Anahtar Kelimeler

• Ajaib al-Makhluqat
• Ali b. Abdurrahman
• Qazwini
• cosmography
• Ottoman geographical literature

Kaynakça

1. Abū Isḥāq Aḥmad ibn Muḥammad ibn Ibrāhīm al-Thaʿlabī. ʿArāʿis al-majālis fī qiṣaṣ al-anbiyā’ or “Lives of the Prophets”. Çeviren William M. Brinner. Leiden: Brill, 2002. google scholar
2. Ali bin ‘Abdur-Rahmân. ‘Acâibü’l-Maḫlûkât. İstanbul, İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, T524, 1a-176b. Kopyalanma Tarihi H. 1099 (1687/1688). google scholar
3. Anonim. Acâyibü’l-Mahlûkât ve Garâyibü’l-Mevcûdât İnceleme-Tıpkıbasım, Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi Nuri Arlases Koleksiyonu No.128’deki Nüshanın Tıpkıbasımı. Hazırlayan Günay Kut. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2012. google scholar
4. Demirtaş, Ahmet. Dürr-i Meknûn. İstanbul: Akademik Kitaplar, 2010. google scholar
5. Muḥammad b. Maḥmūd b. Aḥmad-e Ṭūsī.ʿAcāibü’l-Maḫlūkāt ve Ġarāibü’l-Mevcȗdât. Hazırlayan google scholar
6. Menuçehr Sotūde. Tehrān: Şerket-e Enteşārāt-e ʿElmī ve Farhangī, 2003. google scholar
7. Zakarija ben Muhammed ben Mahmûd el-Kazwȋni. Kosmographie: Die Wunder der Schöpfung. Çeviren Hermann Ethé. Leipzig: Fues, 1868. google scholar
8. Zakarīyā ibn-Muḥammad al-Qazwīnī. Die Wunder des Himmels und der Erde. Çeviren Alma Giese. Münih: Goldmann, 1988. google scholar

9. Zakariyyāʾ Ibn Muḥammad al-Qazwīnī. Le Meraviglie del creato e le stranezze degli esseri. Çeviren Francesca Bellino. Milano: Mondadori, 2008. google scholar
10. Zakarīyā Ibn-Muḥammad al-Qazwīnī. Kitāb ‘Ağā’ib al-maḫlūqāt wa-ġarā’ib al-mauğūdāt. Münih, Bavyera Devlet Kütüphanesi (Bayerische Staatsbibliothek), Cod. Arab. 464, 1b-212b. Kopyalanma tarihi H. 678 (1279/1280). google scholar
11. Tevrat, Yaratılış 1: 1–27; 2: 1–4: https://www.kitabimukaddes.com/kutsal-kitap-hakkinda-bilgilendirme-ve-tam-metni/eski-antlasma/yaratilis [Erişim Tarihi, 7 Aralık 2024]. google scholar
12. Adalı, Selim Ferruh ve Ali Turan Görgü. Bâbil Hemeroloji Serisi: Uğurlu, Uğursuz Günler Takvimi. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2016. google scholar
13. Adıvar, Abdülhak Adnan. Osmanlı Türklerinde İlim. Hazırlayan Aykut Kazancıgil ve Sevim Tekeli. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1982. google scholar
14. Aguilar, Roser Puig. “Anwā and Timekeeping (Mīqāt) in Calendars and Almanacs of the Societies of Al-Andalus and the Far Maghrib.” Routledge Handbook on the Sciences in Islamicate Societies, hazırlayan Sonja Brentjes içinde 595-607. London ve New York: Routledge, 2023. google scholar
15. Ak, Mahmut. “Osmanlı Coğrafya Çalışmaları.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 2 (2004): 163-212. google scholar
16. Al, Şerife Burcu. “Acāibü’l-Maḫlūḳāt (35.-70. Varak).” Yüksek lisans tezi, Sakarya Üniversitesi, 2010. google scholar
17. Andani, Khalil. “Metaphysics of Muhammad: Nur Muhammad from Ja’far al- Sadiq (d.148/765) to Nasir al-Din al-Tusi (d. 672/1274).” Journal of Sufi Studies 8 (2019): 99-175. google scholar
18. Arpaguş, Hatice Kelpetin. Osmanlı Halkının Geleneksel İslâm Anlayışı ve Kaynakları. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2001. google scholar
19. Berlekamp, Persis. Wonder, Image and Cosmos in Medieval Islam. New Haven ve London: Yale University, 2011. google scholar
20. Black Kathy, Bishop Kyrillos, Tamar Frankiel, Jonathan L. Friedmann, Hamid Mavani ve Jihad Turk. The Rhythms of Religious Ritual: The Yearly Cycles of Jews, Christians and Muslims. Claremont CA: Claremont Press, 2018. google scholar
21. Blake, Stephen P. Astronomy and Astrology in the Islamic World. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2016. google scholar
22. Coşkun, Feray. “Heavens, World, and Human Beings in the Ottoman Cosmographies.” Living Bodies, Dead Bodies, and the Cosmos, hazırlayan Chiara Ferella, Tanja Pommerening ve Ulrike Steinert içinde 399-422. Tübingen: Mohr Siebeck, 2024. google scholar
23. Coşkun, Feray. “Osmanlı Coğrafya Literatürü ve Acâibü’l-Mahlûkât Janrı.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 33, no. 17 (2019): 269-286. google scholar
24. Çelebi, Muharrem. “Envâ’.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 11: 257-258. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1995. google scholar
25. Danış, İlhami. “Başlangıcından XVI. Yüzyıl Sonuna Kadar Türk İslâm Coğrafyacılığı (Ekoller, İsimler ve Eserler).” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 17 (2019): 9-40. google scholar
26. Danışan, Gaye, Azize Fatma Çakır, Solmaz Ceren Özdemir, Nilgün Durusüt ve Barışcan Ersöz. “Osmanlı Takvimlerinde Doğa ve Zaman İlişkisi.” Tabiattan Tıbba: Osmanlı’da Canlı Bilimleri, hazırlayan Mustafa Yavuz içinde 111-191. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2023. google scholar
27. Danışan, Gaye. “Osmanlı Takvimlerinin Analizinde Uygulanan Yöntemler ve Karşılaşılan Problemler Üzerine Bir Değerlendirme.” II. Uluslararası Prof. Dr. Fuat Sezgin İslam Bilim Tarihi Sempozyumu Bildiriler Kitabı, hazırlayan Mehmet Cüneyt Kaya, Gürsel Aksoy ve Nihal Özdemir içinde 175-194. İstanbul: İstanbul Universitesi Yayınları, 2023. google scholar
28. Danışan, Gaye. “Osmanlı Tıp Tarihi Çalışmalarında Takvimlerin Kaynak Değeri Üzerine Tespitler (16.-17. Yüzyıl).” Türk-İslam Tıp Tarihi Araştırmalarında Kaynaklar, hazırlayan Elif Gültekin içinde 47-52. Ankara: Türkiye Klinikleri, 2024. google scholar
29. Demirci, Kürşat. “Kafdağı.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 24: 144-145. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001. google scholar
30. Gökbilgin, M. Tayyip ve Semavi Eyice. “Edirne.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 10: 425-442. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1994. google scholar
31. Göl, Osman. “Ali bin Abdurraḥman ‘Acāibü’l-Maḫlûḳât (1.-35. Varak).” Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi, 2008. google scholar
32. Grafton, Anthony Thomas ve Noel Mark Swerdlow. “Calendar Dates and Ominous Days in Ancient Historiography.”Journal of the Warburg and Courtauld Institutes 51 (1998): 14-42. google scholar
33. Gümüşçü, Osman. “Osmanlılarda Coğrafya Biliminin Doğuşu ve Gelişimi.” Osmanlı 8, hazırlayan Güler Eren içinde 334-343. Ankara: Semih Ofset, 1999. google scholar
34. Hagen, Gottfried. “Some Considerations on the Study of Ottoman Geographical Writing.” Archivum Ottomanicum 18 (2000): 183-193. google scholar
35. Hagen, Gottfried. “Afterword: Ottoman Understanding of the World in the Seventeenth Century.” An Ottoman Mentality: The World of Evliya Çelebi, hazırlayan Robert Dankoff içinde 215-256. Leiden: Brill, 2006. google scholar
36. Hagen, Gottfried. Bir Osmanlı Coğrafyacısı İş Başında: Katib Çelebi’nin Cihannümâ’sı ve Düşünce Dünyası (Almanca orijinal adı: Ein osmanischer Geograph bei der Arbeit: Entstehung und Gedankenwelt von Katib Čelebis Ğihannüma). Çeviren Hilal Görgün. İstanbul: Küre Yayınları, 2015. google scholar
37. Hamarat, Zehra. “Cemre Düşmesiyle İlgili İnanç ve Uygulamalar.” Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 2 (2012): 165-200. google scholar
38. Horowitz, Wayne. Mesopotamian Cosmic Geography. Winona Lake IN: Eisenbrauns, 1998. google scholar
39. İhsanoğlu, Ekmeleddin, Ramazan Şeşen, M. Serdar Bekar, Gülcan Gündüz ve A. Hamdi Furat. Osmanlı Coğrafya Literatürü Tarihi. Yayına hazırlayan Ekmeleddin İhsanoğlu. 2 cilt. İstanbul: İslam Tarih Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi, 2000. google scholar
40. İnan, Recai. “Acā’ibü’l-Maḫlūḳāt (71.-105. Varak).” Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi, 2010. google scholar
41. İzgi, Cevat. “Kazvînî, Zekeriyyâ b. Muhammed.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 25: 160. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2022. google scholar
42. Janos, Damien. “Qurʾānic Cosmography in Its Historical Perspective: Some Notes on the Formation of a Religious Worldview.” Religion 42 (2012): 215-231. google scholar
43. Karakaş Özür, Nazan. “Epistemolojik Sınırları ve İlişkileri Bağlamında Osmanlıda Üç Bilim: Kozmografya, Astronomi ve Coğrafya.” Dört Öge 16 (2019): 113-137. google scholar
44. Kastritsis, Dimitris. The Sons of Bayezid Empire Building and Representation in the Ottoman Civil War of 1402-13. Leiden, Boston: Brill, 2007. google scholar
45. Kaymaz, Muhammed Bedreddin. “Anadolu'da Yazılmış İlk Türkçe Mesnevilerde Muhammed, Ümmet ve Kolektivite.” Yüksek lisans tezi, Boğaziçi Üniversitesi, 2024. google scholar
46. Kocabaş, Osman Süreyya. “Premodern Ottoman Perspectives on Natural Phenomena.” Routledge Handbook on the Sciences in Islamicate Societies, hazırlayan Sonja Brentjes içinde 650-663. Londra ve New York: Routledge, 2022. google scholar
47. Kocabaş, Osman Süreyya. “Klasik Osmanlı Düşüncesinde Doğa Fenomenler.” Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi, 2018. google scholar
48. Kut, Günay. “Türk Edebiyatında Acâibü’l-Mahlûkât Tercümeleri Üzerine.” Beşinci Milletlerarası Türkoloji Kongresi, İstanbul 23-28 Eylül 1985, Tebliğler II: Türk Edebiyatı. C. l, içinde 183-193. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1985. google scholar
49. Kut, Günay. “Acâibü’l-Mahlûkāt.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 1:315-317. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1988. google scholar
50. Lettinck, Paul. Aristotle's Meteorology and its Reception in the Arab World. Leiden: Brill, 1999. google scholar
51. Lewick, Tadeusz. “al-Ḳazwīnī.” The Encyclopaedia of Islam, 2 nd edition. 4: 865-867. Leiden: Brill, 1990. google scholar
52. Livingstone, Alasdair. “Babylonian Hemerologies and Menologies.” Books of Fate and Popular Culture in Early China: The Daybook Manuscripts of the Warring States, Qin, and Han, hazırlayan Charles Sanft, Donald Harper ve Marc Kalinowski içinde 408-436. Leiden: Brill, 2017. google scholar
53. Moor, Bilha. Illustrated Ottoman Cosmographies, c. 1550-1700. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2025. google scholar
54. Özcan. Abdülkadir. “Berdü’l-Acȗz.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 5: 485-486. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001. google scholar
55. Radtke, Bernd. “Die älteste islamische Kosmographie: Muḥammad Ṭūsīs ‘Ağā’ib ul-maḫlūqāt.” Der Islam 64 (1987): 278-288. google scholar
56. Rubin, Uri. “Pre-Existence and Light—Aspects of the Concept of Nūr Muḥammad.” Israel Oriental Studies 5 (1975): 62-119. google scholar
57. Rührdanz, Karin. “Zakariyyā’ al-Qazwīnī on the Inhabitants of the Supralunar World.” The Intermediate Worlds of Angels: Islamic Representations of Celestial Beings in Transcultural Contexts, hazırlayan Sara Kuehn, Stefan Leder ve Hans-Peter Pökel içinde 385-402. Beirut: Ergon, 2019. google scholar
58. Schmidl, Petra G. “Islamic Folk Astronomy.” Handbook of Archaeoastronomy and Ethnoastronomy, hazırlayan Clive L.N. Ruggles içinde 1927-1934. New York: Springer, 2015. google scholar
59. Şeşen, Ramazan. “Osmanlılar’da Coğrafya.” Osmanlı 8, hazırlayan Güler Eren içinde 321-325. Ankara: Semih Ofset, 1999. google scholar
60. Taeschner, Franz. “Der Bericht des arabischen Geographen Ibn al-Wardi über Konstantinopel.” Studies on al-Watwāt (d. 1318), ad-Dımašqī (d. 1327), Ibn Al-Wardī (d. c. 1446) and Al-Bākuwī, (15 th. Century), hazırlayan Fuat Sezgin, Mazen Amawi, Carl Ehrig-Eggert ve Eckhard Neubauer içinde 188-195. Frankfurt am Main: Institute for the History of Arabic-Islamic Science at the Johann Wolfgang Goethe University, 1994. google scholar
61. Taeschner, Franz. “Die geographische Literatur der Osmanen.” Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft 77 (1923): 31-88. google scholar
62. Taeschner, Franz. “Osmanlılarda Coğrafya.” Çeviren Ḥāmid Saʿdī. Türkiyat Mecmuası 2 (1926): 271-314. google scholar
63. Taşkent, Ayşe. “Tasavvuf ve Felsefe Literatüründe Miraç ve Miraçtan İlham Alan Anlatılar.” Osmanlı Kültür Ortamında Miraç ve Yolculuk Durakları: Edebiyatta, Müzikte ve Resimli Elyazmalarında Miraç ve İslamın Üç Kutsal Şehri 1, hazırlayan Ayşe Taşkent ve Nicole Kançal-Ferrari içinde 171-179. İstanbul: Dergah Yayınları, 2021. google scholar
64. Tunç, A. Şen. Forgotten Experts: Astrologers, Science, and Authority in the Ottoman Empire 1450-1600. Stanford: Stanford University Press, 2025. google scholar
65. Türkay, Cevdet. Osmanlı Türklerinde Coğrafya. İstanbul: Maarif Basımevi, 1959. google scholar
66. Uğur Yunus. “Bursa.” Encyclopedia of the Ottoman Empire. 105-106. New York, NY: Facts on File, 2009. google scholar
67. Uğur Yunus. “Edirne.” Encyclopedia of the Ottoman Empire. 195. New York, NY: Facts on File, 2009. google scholar
68. Van Bruinessen, Martin. “The Peacock in Sufi Cosmology and Popular Religion: Connections between Indonesia, South India, and the Middle East.” Epistemé 15, no. 2 (2020): 177-219. google scholar
69. Varisco, Daniel Martin. “The Origin of the Anwā’ in Arab Tradition.” Studia Islamica 74 (1991): 5-28. google scholar
70. Veren, Ergün. Kocakarı Soğuklarından Zemheriye: Anadolu Halk Takvimi. İstanbul: Doğan Egmont, 2019. google scholar
71. Von Hees, Syrinx. Enzyklopädie als Spiegel des Weltbildes: Qazwīnīs Wunder der Schöpfung –eine Naturkunde des 13. Jahrhunderts. Wiesbaden: Harrassowitz, 2002. google scholar
72. Von Hees, Syrinx. “Al-Qazwīnī’s ‘Ajā’ib al-makhlūqāt: An Encyclopedia of Natural History?.” Organizing Knowledge: Encyclopaedic Activities in the Pre-Eighteenth Century Islamic World, hazırlayan Gerhard Endress içinde 171-186. Leiden ve Boston: Brill, 2006. google scholar
73. Von Hees, Syrinx. “The Astonishing: A Critique and Re-reading of ‘Ağā’ib Literature.” Middle Eastern Literatures 8, no. 2 (2005): 101-121. google scholar
74. Yıldıran, Maksut. “Acā’ibü’l-Maḫlūḳāt (106.–140. varak).” Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi, 2010. google scholar
75. Yıldırım, Nimet. Fars Mitolojisi Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2006. google scholar
76. Zadeh, Travis. Wonders and Rarities: The Marvelous Book that Traveled the World and Mapped the Cosmos. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2023. google scholar