The Indian Ocean in the Eyes of a Fāṭimid Intellectual

Öz

The Book of Curiosities (orig. Kitāb Gharā’ib al-funūn wa-mulaḥ al-ʿuyūn) is a reference work written by an anonymous author in 11th century Fāṭimid Cairo. The work consists of two volumes that examine the celestial and terrestrial worlds. The second volume focuses on the earth and is a unique geographical source with a historical context that reflects the political, social, economic, and religious perspectives of the time. The book includes many colorful maps and diagrams of the Indian Ocean, the Mediterranean and Caspian Seas, the Nile, Tigris, Euphrates, Oxus, Indus and Ganges rivers; and the major lakes of the world. The original structure of these drawings and the textual content of the work reflect how the Fāṭimids perceived the world and strategized against foreign states in the 11th century. Although the Fāṭimids are known to have developed remarkable strategies in the Mediterranean basin and to have competed for supremacy even with great states in the region such as Byzantium, the information on their activities in the Indian Ocean is quite limited. Considering the Fāṭimids’ ambitions to expand to the far East and the many struggles in which they engaged for this purpose, the Indian Ocean is also thought to have been important for this state. This study will examine how the Indian Ocean is depicted in The Book of Curiosities and in this way, will argue the Fāṭimid State to have had various ambitions in this region despite its weak direct relations and sphere of activity, and to have viewed this naval basin as a gateway to the East and a land of wonders that led to other worlds.

Anahtar Kelimeler

• Fāṭimids
• The Book of Curiosities
• Indian Ocean
• expansion policies to the East

Fâtımî Bir Entelektüelin Gözünden Hint Okyanusu

Öz

Meraklar Kitabı, XI. yüzyılın Fâtımî Kahiresi’nde, anonim bir müellif tarafından telif edilmiş bir kaynak eserdir. Çalışma, göksel dünyayı ve yerküreyi inceleyen iki kitaptan oluşur. Yerküreye odaklanan ikinci kitap özgün bir coğrafî kaynak niteliğinde olup dönemin siyasî, toplumsal, ekonomik, dini bakış açısını yansıtan tarihsel bir bağlama sahiptir. Eserde Hint Okyanusu, Akdeniz, Hazar Denizi; Nil, Dicle, Fırat, Ceyhun, İndus, Ganj nehirleri ve yeryüzündeki önemli göllere dair pek çok renkli harita ve diyagram yer alır. Bu çizimlerin özgün yapısı ve kitaptaki metinsel içerik, XI. yüzyılda Fâtımîlerin dünyayı nasıl algıladığını ve diğer devletlere karşı nasıl strateji geliştirdiğini yansıtır niteliktedir. Eserin yazıldığı dönemde Fâtımîlerin Akdeniz havzasında dikkate değer politikalar geliştirdiği, bu bölgede Bizans gibi büyük bir imparatorluğa karşı üstünlük mücadelesine girdiği bilinmekle birlikte; bu devletin Hint Okyanusu hakkındaki faaliyetlerine dair malumat oldukça kısıtlıdır. Fâtımîlerin Uzak Doğu’ya açılma emelleri ve bu amaçla giriştikleri pek çok mücadele göz önünde bulundurulduğunda, Hint Okyanusu’nun da hilâfet için önem arz ettiği görülecektir. Bu çalışmada Fâtımî bir entelektüelin gözünden Meraklar Kitabı’nda Hint Okyanusu’nun nasıl tasvir edildiği incelenecektir. Bu sayede Şiîlerin, mezkûr su coğrafyasını doğuya açılmak için bir kapı ve diğer dünyalara ulaştıran bir mucizeler diyarı olarak gördüğü ifade edilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Fâtımîler
• Meraklar Kitabı
• Hint Okyanusu
• Doğu’ya açılma politikaları

Kaynakça

1. Abdurreşid Bakûvî. Kitab et-Telhis el-Asar ve Acâib el-Melik el-Kahhar. Azerbaycan Türkçesine çev. Ziya Bünyadov. Bakü: 1992. google scholar
2. Ahmad, Sayyıd Maqbul. “İbn Hurdâzbih”. DİA. XX: 78-79. İstanbul: TDV, 1999. google scholar
3. Ahmed ibn Mâcid el-Necdî. Kitab el-Fevâid fî usûl el-Bahr ve’l Kavâid. İngilizceye çev. G. R. Tibbetts. Londra: 1971. google scholar
4. An Eleventh-Century Egyptian Guide to the Universe: The Book of Curiosities. Ed. Yossef Rapoport, Emilie Savage-Smith. Leiden: Brill, 2014. google scholar
5. Avcı, Meral. “Sri Lanka”. DİA. XXXVII: 424-425. İstanbul: TDV, 2009. google scholar
6. Brett, Michael. Fâtımî İmparatorluğu. Çev. Fatih Yücel. İstanbul: Kronik Kitap, 2021. google scholar
7. Büzürg bin Şehriyar. Kitâbü ‘Acâ’ibi’l Hind. çev. Can Ceylan. İstanbul: İnkılab Yayınları, 2009. google scholar
8. Cha Ju-Kua. Chu-fan-ehi. İngilizceye çev. Friedrich Hirth ve W. W. Rockwill. Taipei: 1965. google scholar

9. Cilacı, Osman. “Ahbârü’s-Sîn ve’l-Hind”. DİA. I: 493. İstanbul: TDV, 1988. google scholar
10. Demirci, Mustafa. “Zenc”. DİA. XLIV: 249-251. İstanbul: TDV, 2013. google scholar
11. Duman, Aslı Can. “Çin Tarihinde Deniz Haydutluğu Olgusu ve ^^ Zheng Yi Sao”. Şarkiyat Mecmuası. 38 (2021): 1-24. google scholar
12. Ebu Abdullah Muhammed İbn Battuta Tancî. Tuhfetu’n Nuzzâr fî Garaibi’l Emsar ve Acaibi’l Esfar. Çev. A. Sait Aykut. İstanbul: 2004. google scholar
13. Ebû Hâmîd Muhammed el- Gırnâtî. Gırnâtî Seyahatnamesi. Hazırlayan Fatih Sabuncu. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2011. google scholar
14. Erinç, Sırrı. “Cava”. DİA. VII: 170-171. İstanbul: TDV, 1993. google scholar
15. Erkal, Mehmet. “Arşın”. DİA. III: 411-413. İstanbul: TDV, 1991. google scholar
16. Fehd, Tevfîk. “İlm-i Ahkâm-ı Nücûm”. DİA. XXII: 124-126. İstanbul: TDV, 2000. google scholar
17. İbn Hurdâzbih. Yollar ve Ülkeler Kitabı. Çev. Murat Ağarı. İstanbul: Kitabevi, 2008. google scholar
18. İbn Rüste. el-A’lâku’n-Nefîse. Çev. Ali Fuat Eker. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2017. google scholar
19. Lewis, Bernard. “Fatimiler ve Hindistan Yolu”. İFM. XI: 355-360. Londra: 1950. google scholar
20. Nâsır-ı Hüsrev. Sefernâme. Çev. Abdülvehhab Tarzi. Ankara: MEB, 1950. google scholar
21. Öz, Mustafa. “Dâî”. DİA. VIII: 420-421. İstanbul: TDV, 1993. google scholar
22. Öz, Mustafa, Mustafa Muhammed eş-Şek’a. “İsmâiliyye”. DİA. XXIII: 128-133. İstanbul: TDV, 2001. google scholar
23. Özaydın, Abdülkerim. “Ağlebîler”. DİA. I: 475-478. İstanbul: TDV, 1988. google scholar
24. Peker, Rumeysa. “Fâtımîler Dönemi İçin Yeni Bir Kaynak: Meraklar Kitabı’na Göre Okyanuslar, Denizler, Nehirler ve Göller”. Yayımlanmamış Yüksek Lisans tezi. İstanbul Üniversitesi, 2022. google scholar
25. Rapoport, Yossef, Emilie Savage-Smith. Lost Maps of the Caliphs. London: 2018. google scholar
26. Seyyid, Eymen Fuâd. “Fâtımîler”. DİA. XII: 228-237. İstanbul: TDV, 1995. google scholar
27. Süleyman el-Tâcir. Doğu’nun Kalbine Seyahat. Çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2012. google scholar
28. Uğur, Hatice. “Sevâhilî”. DİA. XXXVI: 579-581. İstanbul: TDV, 2009. google scholar
29. Yıldız, Hakkı Dursun. “Berberîler”. DİA. V: 478-483. İstanbul: TDV, 1992. google scholar