Şehnâmeci Ârifî Fethullâh Çelebi’nin Farsçanın Sarfına Dair Bilinmeyen Bir Eseri: Cevâhirü’l-Ma‘ârif ve Zevâhirü’l-‘Avârif

Öz

Ârifî Fethullâh Çelebi, XVI. yüzyılda yaşamış, eserleriyle edebiyat tarihine geçmiş önemli bir isimdir. Kânûnî Sultân Süleymân’ın Şehnâmeciliği vazifesiyle meşhur olan Ârifî Fethullâh Çelebi’nin Şehnâme’sinin bugün bütün ciltleri elde bulunmasa da kaynaklardaki kayıtlara göre eserin 60.000 ila 70.000 beyit uzunluğunda olduğu söylenmektedir. Son derece üretken bir şair olan Ârifî’nin başta Şehnâme-i Âl-i Osmân olmak üzere tarihî ve edebî mahiyette birçok eseri bulunmaktadır, bazıları ise elde bulunmamakla birlikte kaynaklarda zikredilmektedir. Bu makalede ele alınmış olan Cevâhirü’l-Ma‘ârif ve Zevâhirü’l-‘Avârif de bugüne kadar kaynaklarda adı geçmeyen bir eser olup Farsçanın sarfına dair bilgilerin, Türkçe kaleme alındığı bir kılavuzdur. Eserin bilinen tek nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Ayasofya koleksiyonundadır. Ârifî Fethullâh, metnin girişinde adını ve mahlasını yazmış, en meşhur eseri Şehnâme-i Âl-i Osmân’dan bahsetmiştir. Bu bölümdeki, Şehzâde Selîm’in, kardeşi Bâyezîd ile giriştiği Konya muharebesini anlatan ve galibiyet tarihini veren methiyeden, eserin Sultan II. Selîm’e sunulduğu anlaşılmaktadır. Mensur olarak yazılan Cevâhirü’l-Ma‘ârif ve Zevâhirü’l-‘Avârif’te çok sayıda Farsça beyit yer almaktadır. Aynı devrede, bu alana dair, mevcut eserler incelendiğinde Cevâhirü’l-Ma‘ârif ve Zevâhirü’l-‘Avârif’in gerek hacim ve kapsam gerek tertip itibarıyla özel bir yere sahip olduğu görülmektedir. Bu makalede, müellifin hayatı ve eserlerine değinildikten sonra, söz konusu eserin, XVI. yüzyılda Anadolu sahasında Farsçanın sarfına dair eserler arasındaki yeri ve öneminden bahsedilmiştir. Elde bulunan nüsha tanıtılmış, metnin biçim ve içerik özellikleri incelenmiştir. Ek olarak metnin bir kısmının transkripsiyonlu çevirisi ve tıpkıbasımı sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• XVI. yüzyıl Türk edebiyatı
• Farsça dil bilgisi
• Cevâhirü’l-Ma‘ârif ve Zevâhirü’l-‘Avârif
• Şehnâme
• Ârifî Fethullâh Çelebi

An Unknown Work of Shehnameh Author Fethullah Arif on Persian Grammar: Jawāhir al-Maʿārif wa-Zawāhir al-ʿAwārif

Öz

ʿĀrifī Fathullāh Chelebi, who lived in the sixteenth century, is a distinguished figure renowned for his role as shāhnāmehci under Suleiman the Magnificent. His Shāhnāmeh is reported to have comprised between 60,000 and 70,000 couplets, although not all volumes have survived. As a prolific poet, he authored numerous works of historical and literary character, the foremost being the Shāhnāmeh. While several of his compositions are preserved, others are known only through secondary sources. Jawāhir al-Maʿārif wa-Zawāhir al-ʿAwārif, absent from earlier bibliographic records, is the focus of this article and constitutes a rare specimen in which Persian morphology is expounded in Turkish prose. The sole extant copy is preserved in the Süleymaniye Library. Within the text, the author’s name Fethullāh, his pen name ʿĀrifī, and his celebrated Shāhnāmeh are mentioned. He presented the work to Prince Salīm, as it contains a poem praising Salīm’s victory over his brother Prince Bāyazīd in Konya. Although primarily prose, the text includes illustrative verses. Comparison with other works composed in the same period reveals that Jawāhir stands out for its size, scope, and structure. This article discusses the life and works of ʿĀrifī, the significance of Jawāhir among 16th-century Anatolian Persian grammar books, describes the manuscript, and analyzes its form and content. An appendix provides transcribed translations of selected passages and a facsimile.

Anahtar Kelimeler

• 16th-century Turkish literature
• Persian grammar
• Jawāhir al-Maʿārif wa-Zawāhir al-ʿAwārif
• Shāhnāmeh
• ʿĀrifī Fathullāh Chelebi

Kaynakça

1. Akbayar, Nuri. Mehmed Süreyya Sicill-i Osmanî Osmanlı Ünlüleri. Çeviren Seyit Ali Kahraman. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1996. google scholar
2. Arslan, Ahmet Turan. “Dâd”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 8, 396-397. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1993. google scholar
3. Arslan, Ömer. “Bir Beyitte Bütün İsimleri Gizleyen Muamma: Câmi‘ü’l-Esmâ”, Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi 7, no. 3 (2023): 2495-2522. google scholar
4. Ateş, Ahmed. “Hicri VI-VIII. (XII-XIV.) Asırlarda Anadolu’da Farsça Eserler”, Türkiyat Mecmuası 8, (1945): 94-135. google scholar
5. Cemâleddîn Mehmed. Osmanlı Târih ve Münevverleri: Âyine-i Zurefâ. İstanbul: İkdâm, 1314. google scholar
6. Çelik, Ahmet Faruk. “Fethullah Arifi Çelebi’nin “Şahname-i Al-i Osman’ından Süleymânnâme.” Doktora tezi, Ankara Üniversitesi, 2009. Ulusal Tez Merkezi (249326). google scholar
7. Çetinkaya, Gökhan. Anadolu Sahasında Yazılmış Farsça Dilbilgisi Kitapları. Ankara: TDK, 2022. google scholar
8. Elbirlik, Tolga. “Tuhfe-i Hüsâmî (16. Yüzyıl) Çeviriyazı ve Dil Ögelerinin İncelenmesi.” Yüksek lisans tezi, Celal Bayar Üniversitesi, 2006. Ulusal Tez Merkezi (230558). google scholar

9. Eryılmaz, Fatma Sinem. “The Shehnamecis of Sultan Süleyman Arif and Eflatun and their Dynastic Project.” Doktora tezi, The University of Chicago, 2010. google scholar
10. Günay, Vehbi. “Bergama Yeşil (Yeni) Medrese ve II Numaralı Şeriyye Sicilinde Yer Alan Kitaplar.” Tarih İncelemeleri Dergisi 13, (1998): 209-230. google scholar
11. İnan, Murat Umut. “Imperial Ambitions, Mystical Aspirations: Persian Learning in the Ottoman World.” In The Persianate World: The Frontiers of a Eurasian Lingua Franca, edited by Nile Green içinde 75-92. California: University of California Press, 2019. google scholar
12. İsen, Mustafa. Mustafa Âlî - Künhü’l-Ahbâr’ın Tezkire Kısmı. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi, 1994. google scholar
13. Karaismailoğlu, Adnan. “Manzum Sözlüklerimizden Tuhfe-i Remzî.” Millî Kültür, no. 74 (1990): 60-61. google scholar
14. Karaismailoğlu, Adnan. “Tarih Boyunca Türkler ve Farsça; Modern Yaklaşımlara Bir Eleştiri.” Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 3, no. 1 (2005): 6-15. google scholar
15. Karavelioğlu, Murat A. “Ârif Çelebi.” Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Erişim 11 Eylül 2025. https://teis. yesevi.edu.tr/madde-detay/arif-celebi. google scholar
16. Kartal, Ahmet. Tuhfe-i Remzî. Ankara: Akçağ Yayınları, 2003. google scholar
17. Kartal, Ahmet. “Karahanlı, Gazneli ve Selçuklu Saraylarındaki Edebî Faaliyetler Üzerine Düşünceler.” Bilig 17 (2001): 55-70. google scholar
18. Kaska, Çetin. “Anadolu’da Sa'dî-i Şîrâzî’nin Gülistân Adlı Eserine Yazılan Farsça Nazireler.” RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, no. 22 (2021): 527-539. google scholar
19. Kaska, Çetin. Osmanlı Sahasında Yazılan On Farsça Eser (Ârifî, Basîrî, Bîrcendî, Hâmidî, Niyâzî, İdrîs, Sâyilî, Riyâzî, Yağlıkçızâde). Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2023. google scholar
20. Kılıç, Atabey. “Klâsik Türk Edebiyatında Manzum Sözlük Yazma Geleneği ve Türkçe-Arapça Sözlüklerimizden Sübha-i Sıbyân.” Turkish Studies / Türkoloji Araştırmaları, no. 20 (2006/1): 69-92. google scholar
21. Kılıç, Atabey. “Türkçe-Farsça Manzum Sözlüklerden Tuhfe-i Şâhidî (Metin).” Turkish Studies: International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 2, no. 4 (2007): 516-517. google scholar
22. Kılıç, Atabey. “Türkçe-Farsça Manzum Sözlüklerden Tuhfe-i Vehbî (Metin).” Turkish Studies 1, no. 4 (2007): 410-475. google scholar
23. Kılıç, Filiz. Âşık Çelebi - Meşâ’irü’ş-Şu’arâ. İstanbul: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü, 2010. google scholar
24. Kırbıyık, Mehmet. “Miftâh-ı Lisân Adlı Manzum Fransızca-Türkçe Sözlük Üzerine.” Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, no. 11 (2002): 182-200. google scholar
25. Koç, Mustafa ve Eyup Tanrıverdi. Muhyî - Menâkıb-ı İbrâhim-i Gülşenî. İstanbul: Yazma Eserler Kurumu, 2014. google scholar
26. Kutluk, İbrahim. Kınalı-Zade Hasan Çelebi Tezkiretü’ş-şuarâ. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1989. google scholar
27. Külekçi, Numan, and Turgut Karabey. Sünbülzâde Vehbî - Tuhfe. Erzurum: Edebiyat Fakültesi Yayınları, no. 57, 1990. google scholar
28. Öz, Yusuf. Tarih Boyunca Farsça-Türkçe Sözlükler. 2. bs. Ankara: TDK, 2016. google scholar
29. Riyahi, Muhammed Emin. Osmanlı Topraklarında Fars Dili ve Edebiyatı. Çeviren Mehmet Kanar. İstanbul: İnsan Yayınları, 1995. google scholar
30. Saraç, M. A.Yekta. Bursalı Mehmed Tahir - Osmanlı Müellifleri. Ankara: TÜBA, 2016. google scholar
31. Solmaz, Süleyman. Ahdî ve Gülşen-i Şu’arâsı. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi, 2005. google scholar
32. Tanyıldız, Ahmet ve Oğuzhan Şahin. “Kemâl Paşazâde’nin Farsçadaki Yâ Harfine Dair Bir Eseri: Yâiyye Risâlesi”. Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi, no. 336 (2018): 336-370. google scholar
33. Turgut, Kadir. “Türkiye’de Fars Dili ve Edebiyatı Alanında Yapılan Çalışmalar Bibliyografyası Denemesi I: Fars Dili ve Edebiyatı Anabilim Dallarında Hazırlanan Doktora ve Yüksek Lisans Tezleri”. Şarkiyat Mecmuası, no. 18 (2011): 75-122. google scholar
34. Yalçın, Perihan. Çeviri Stratejileri, Kuram ve Uygulama. Ankara: Grafiker Yayınları, 2015. google scholar
35. Yazıcı, Tahsin. “Ârifî Fethullah Çelebi,” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3: 371-373. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1991. google scholar
36. Yerdemir, Şerife. “Bosnalı Sûdî’nin Gülistân Şerhi’ndeki Farsça Deyimlerin Türkçeye Aktarımlarının Mona Baker Çeviri Stratejilerine Göre İncelenmesi.” Söylem Filoloji Dergisi 8, no. 2 (2023): 540-59. google scholar
37. Yılmaz Orak, Kadriye, ve Abolfazl Moradi. “Türk Eğitim Kuramlarında Farsçanın Öğretilmesinde Sa'dî.” Journal of Turkish Studies 9, no. 3 (2014): 1654. google scholar