Bir Osmanlı Müderrisi ve Müellifi: Hüsamzâde İbrahim Efendi’nin Hayatı ve Telif Mirası

Yıl 2025, Sayı: 47, 99 - 137, 22.10.2025

Elif Gül Gökhan

https://doi.org/10.26650/jos.1696965

Öz

Bu makalede on altıncı asrın sonları ile on yedinci asrın başlarında yaşamış (980/1572-73-1016/1608) Osmanlı âlimlerinden Hüsamzâde İbrahim Efendi’nin hayatı, ilmî kimliği ve eserleri ele alınmaktadır. Hüsamzâde, başta dil ilimleri olmak üzere mantık ve akâid alanlarındaki manzum ve mensur eserleriyle dikkat çekmektedir. Klasik şerh geleneği içinde pasif bir aktarımcı değil, metne doğrudan katkı sunan etkin bir müellif olarak öne çıkmaktadır. Belagat alanında Sekkâkî’nin (ö. 626/1229) Miftâhu’l-‘ulûm’unun “müsned” bahsi üzerine yaptığı yapısal müdahaleler, onun klasik metinlerle kurduğu eleştirel ve yapıcı ilişkisinin en somut örneğidir. Ayrıca dil, mantık ve akâid alanlarında kaleme aldığı elFerâidü’l-cemîle, Nazmü Darâ’iri’ş-şi‘r, Mevzûnü’l-mîzân, Nazmü’l-Fıkhi’l-ekber adlı didaktik manzumeleri, şiiri öğretim aracı olarak kullandığını göstermekte; bu yönüyle onun edebî kabiliyetini de belgelemektedir. Hüsamzâde’nin müderrislik görevlerine atanması, belirli aralıklarla vazife dışında bırakılması ve nihayet mevleviyet payesine ulaşması, dönemin ilmiye teşkilatının işleyişine ve terfi mekanizmalarına dair önemli ipuçları sunmaktadır. Osmanlı ilim dünyasında önemli bir figür olan Hüsamzâde’nin hayatı, görevleri ve eserlerini bütüncül biçimde ele alan müstakil bir çalışma mevcut değildir. Bu çalışma, söz konusu boşluğu doldurarak müellifin ilmî portresini netleştirmekte ve Osmanlı şerhhâşiye geleneği ile didaktik manzumeler üzerine yapılacak araştırmalara zemin hazırlamaktadır. Çalışmada müellifin hayatı, dönem kaynaklarının yanı sıra yazma eserlerdeki ferağ kayıtları üzerinden yeniden yapılandırılmıştır. Eser külliyatı doğrudan yazma nüshalar esas alınarak incelenmiş, yapı ve muhteva bakımından açıklayıcı bilgilere yer verilmiştir. Bu süreçte kaynaklarda yer alan isim, tarih ve atıf hataları da eleştirel bir yaklaşımla gözden geçirilmiş ve gerekli tashihler yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Didaktik Manzume , Şerh , Tağyîr , Osmanlı İlmiye Sınıfı , Hüsamzâde İbrahim Efendi

Etik Beyan

Bu çalışma, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü bünyesinde Doç. Dr. Sultan ŞİMŞEK danışmanlığında hazırlanmakta olan “Hüsamzâde İbrahim Efendi’nin Şerhu Tekmileti Tağyîri’l-Miftâh Adlı Eserinin Tahkik ve Tahlili” adlı doktora tezinden üretilmiştir.

Teşekkür

Makaleyi okuyarak değerlendirme ve önerileriyle katkı sunan kıymetli Doç. Dr. Sultan ŞİMŞEK' e teşekkürlerimi sunarım.

An Ottoman Madrasa Scholar and Author: The Life and Scholarly Legacy of Ḥusāmzāde Ibrāhīm Efendi

Öz

This article examines the life, scholarly identity, and works of Ḥusāmzāde İbrāhīm Efendi, an Ottoman scholar who lived between the late sixteenth and early seventeenth centuries (980/1572–73–1016/1608). Ḥusāmzāde is notable for his prose and poetic works, particularly in the fields of linguistic sciences, logic, and creed. Within the classical commentary (sharḥ) tradition, he stands out not as a passive transmitter but as an active author who made direct contributions to the text. His interventions in the ‘predicate’ section of al-Sakkākī’s Miftāḥu’l-ʿUlūm exemplify his critical and constructive engagement with classical textsFurthermore, his didactic poems in the fields of linguistics, logic, and creed —such as al-Farāʾidu’l-Jamīla, Naẓmu Darāʾiri’l-Shiʿr, Mawzūnu’l-Mīzān, and Naẓmu’l-Fiqhi’l-Akbar — demonstrate his use of poetry as a pedagogical tool, thereby also attesting to his literary skill. His appointments to professorial (müderris) positions, periods of removal from office, and eventual attainment of the mevleviyet rank provide significant insights into the functioning and promotion mechanisms of the Ottoman ʿilmiyye hierarchy. There is no independent scholarly work exists that examines Ḥusāmzāde’s life, duties, and works. This study seeks to fill that gap, clarifying the author’s scholarly profile and providing a basis for further research on the Ottoman commentary–gloss tradition and didactic poetry. This study reconstructs the author’s biography from period sources and manuscript colophons, examines his works directly from the manuscripts, and corrects errors in names, dates, and citations.

Anahtar Kelimeler

Didactic Poem , Sharḥ (Commentary) , Taġyīr (Modification) , Ottoman ʿUlamāʾ Class , Ḥusāmzāde Ibrāhīm Efendi

Etik Beyan

This study is derived from the doctoral dissertation entitled “The Critical Edition and Analysis of Ḥusāmzāde İbrāhīm Efendi’s Sharḥu Tekmileti Taġyīri’l-Miftāḥ”, which is being prepared under the supervision of Assoc. Prof. Dr. Sultan Şimşek at the Institute of Social Sciences, Istanbul University.

Kaynakça

• Abdurrahman el-Maraşlı, Yûsuf. Mesâdiru’d-dirâsâti’l-İslâmiyye: el-Fıkhu’l-Hanefiyyi usûlen ve fürû‘en. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2020. google scholar
• Aktepe, M. Münir. “Hocazâde Esad Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11: 340-341. İstanbul: TDV Yayınları, 1995. google scholar
• Alak, Musa. Kemalpaşazâde’nin Şerhu Tağyîri’l-Miftâh Adlı Eserinin Tahkik ve Tahlili. Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, 2009. google scholar
• Alak, Musa. Sekkâkî ve Miftâhu’l-ulûm Adlı Eseri. İstanbul: Ravza Yayıncılık, 2022. google scholar
• Algar, Hamid. “Molla”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30: 238. İstanbul: TDV Yayınları, 2005. google scholar
• Atâî, Nev‘îzâde. Hadâiku’l-hakâ’ik fî tekmileti’ş-Şakâ’ik. haz. Suat Donuk. ed. Derya Örs. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2017. google scholar
• Atâî, Nev‘îzâde. Hadâ’iku’l-hakâ’ik fî tekmileti’ş-Şekâ’ik. Revan Köşkü, 1438: 1b-468b. Topkapı Sarayı Kütüphanesi. google scholar
• Atâî, Nev‘îzâde. Hadâiku’l-hakâik fî tekmileti’ş-Şekaik. Esad Efendi, 2309: 7b-463a. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
• Atçıl, Abdurrahman. Erken Modern Osmanlı İmparatorluğu’nda Âlimler ve Sultanlar. İstanbul: Klasik, 2019. google scholar
• Ayvansarâyî, Hüseyin. Hadîkatü’l-cevâmi’. 2 Cilt. İstanbul: Matbaa-i Âmire, t.y.. google scholar
• Bağdâdî, İsmail Paşa. Hediyyetü’l-‘ârifîn esmâü’l-müellifîn ve âsârü’l-musannifîn. nşr. İbnülemin Mahmud Kemal İnal-Avni Aktuç. 2 Cilt. İstanbul: Maarif Basımevi, 1955. google scholar
• Bağdatlı Ahdî. Gülşen-i Şu‘arâ. haz. Süleyman Solmaz. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018. google scholar
• Baltacı, Cahid. XV-XVI. Asırlarda Osmanlı Medreseleri. 2 Cilt. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2021. google scholar
• Bingöl, Abdulkuddüs. “Ebherî, Esîrüddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10: 75-76. İstanbul: TDV Yayınları, 1994. google scholar
• Brockelmann, Carl. Târîhu’l-edebi’l-‘Arabî, çev. Abdülhalîm el-Bihâr. 6 Cilt. Kâhire: Dâru’l-meârif, t.y.. google scholar
• Çelebi, Kâtib. Keşfü’z-zunûn ‘an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. nşr. Şerefettin Yaltkaya - Kilisli Rıfat Bilge. 2 Cilt. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1971. google scholar
• Çelebi, Kâtib. Keşfü’z-zunûn ‘an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. Carullah Efendi, 1619: 1b-222b. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
• Çelebi, Kâtib. Süllemü’l-vüsûl ilâ tabakati’l-fühûl. thk. Mahmûd Abdülkâdir el-Arnavut. 6 Cilt. İstanbul: İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi, 2010. google scholar
• Daş, Abdurrahman. “Hoca Saadeddin Efendi’nin Hayatı ve Eserleri”. Türkiyat Araştırmaları Dergisi 14 (Aralık 2003): 165-207. google scholar
• Davud, Fatîn. Fatîn Tezkiresi (Hâtimetü’l-eş‘ar). haz. Ömer Çiftçi. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2017. google scholar
• Emîn, Seyyid Muhsin. A‘yânü’ş-Şî‘a. thk. Hasan el-Emîn. 12 Cilt. Beyrut: Dâru’t-te‘âruf li’l-matbû‘ât, 1363/1944. google scholar
• Emecen, Feridun. “Mehmed III”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28: 407-413. Ankara: TDV Yayınları, 2003. google scholar
• Emecen, Feridun. “Selim II”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36: 414-418. Ankara: TDV Yayınları, 2009. google scholar
• Emecen, Feridun. “Selim I”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36: 407-414. İstanbul: TDV Yayınları, 2009. google scholar
• Emecen, Feridun. “Süleyman I”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38: 62-74. İstanbul: TDV Yayınları, 2010. google scholar
• Fazlıoğlu, Şükran. “Nebi Efendi-zade’nin ‘Kaşide fi el-Kutub el-Meşhura fi el-‘Ulum’una Göre Bir Medrese Talebesinin Ders ve Kitab Haritası”. Kutadgubilig: Felsefe-Bilim Araştırmaları 3 (2003): 191-221. google scholar
• Gölcük, Şerafettin - Bebek, Adil. “el-Fıkhü’l-ekber”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12: 544-547. İstanbul: TDV Yayınları, 1995. google scholar
• Güftî. Teşrîfâtü’ş-şu’arâ. haz. Kâşif Yılmaz. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2019. google scholar
• Gündüz, Filiz. “Mehmed Ağa Külliyesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28: 431-432. Ankara: TDV Yayınları, 2003. google scholar
• Gündüz, İrfan. “Gümüşhânevî, Ahmed Ziyâeddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi.14: 276-277. İstanbul: TDV Yayınları, 1996. google scholar
• Habeşî, Abdullah Muhammed. Câmi‘u’ş-şürûh ve’l-havâşî. 3 Cilt. Ebû Zabî: el-Mecma‘u’s-sekâfî, 2004. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim. “el-Fevâidü’l-celîle fî Şerhi’l-Ferâidi’l-cemîle”. Mecmûatü’ş-Şâfiye min ilmeyi’s-sarf ve’l-hat. 2 Cilt. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1310/1892. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim. el-Ferâidü’l-cemîle (Manzûmetü’ş-Şâfiyeti’t-Tâiyye). Reisülküttab, 1168-14: 181b-196b. Süleymaniye Kütüphanesi, google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim. el-Fevâ’idü’l-celîle fî Şerhi’l-Ferâ’idi’l-cemîle. Şeyhülislam Esad Efendi, 176: 1b-123a. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim. el-Fevâ’idü’l-celîle fî Şerhi’l-Ferâ’idi’l-cemîle. Nuruosmaniye, 4655: 1b-82b. Nuruosmaniye Kütüphanesi. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim. el-Fevâ’idü’l-celîle fî Şerhi’l-Ferâ’idi’l-cemîle. Burdur, 419: 1b-63a. Burdur İl Halk Kütüphanesi. google scholar
• İbrahim b. Hüsam, el-Fevâidü’l-celîle fi Şerhi’l-Ferâidi’l-cemîle, Raşid Efendi, 11180: 2b-3a. Kayseri Raşid Efendi Kütüphanesi. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim. el-Fevâidu’l-celîle fî Şerhi’l-Ferâidi’l-cemîle. Reisülküttab, 1075: 1b-68a. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim. el-Fevâidü’l-celîle fî Şerhi’l-Ferâidi’l-cemîle. Şehid Ali Paşa, 2543-3: 153b-207b. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim. el-Fevâidü’l-celîle fî Şerhi’l-Ferâidi’l-cemîle. Laleli, 3122: 1b-87a. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim. Hâşiye ‘alâ Şerhi Tekmileti Tağyîri’l-Miftâh (Hâşiye alâ Tağyîri’l-Miftâh). Şehid Ali Paşa, 2172-2: 93b-175a. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim. Hâşiye ‘alâ Şerhi Tekmileti Tağyîri’l-Miftâh (Hâşiye ale’l-Mutavvel). Vahid Paşa, 1005: 102b-181a. Kütahya Vahid Paşa Kütüphanesi. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim. Mevzûnü’l-mîzân (Manzûme fi’l-mantık). Hacı Selim Ağa, 663-3: 16b-24a. Hacı Selim Ağa Kütüphanesi. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim. Mevzûnü’l-mîzân. Atıf Efendi, 2821-8: 155a-157b. Atıf Efendi Kütüphanesi. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim. Mevzûnü’l-mîzân. Nuruosmaniye, 4909-44: 139b-143b. Nuruosmaniye Kütüphanesi. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim. Mevzûnü’l-mîzân. Laleli, 3760: 50b-60b. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim. Nazmü darâ’iri’ş-şi‘r (Zarûrâtü’ş-Şi‘r). Hasan Paşa Yazma, 4723-2: 37b. Çorum Hasan Paşa Kütüphanesi. google scholar
• İbrahim b. Hüsam. “Nazmü’l-Fıkhi’l-ekber”. Mecmû‘atü’l-ahzâb içinde. haz. Ahmed Ziyâeddin Gümüşhânevî. 617-622. y.y., t.y.. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim. Nazmü’l-Fıkhi’l-ekber. Laleli, 3760-3: 41b-50b. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim (Ebu’n-Necâ b. Halef b. Muhammed el-Mısrî eş-Şâfi’î). Nazmü’l-Fıkhi’l-ekber (Manzûme fi’l-akâid). Hacı Selim Ağa, 663-1: 1b-8a. Hacı Selim Ağa Kütüphanesi. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim. Şerhu Mevzûni’l-mîzân. Atıf Efendi, 1671: 1b-52b. Atıf Efendi Kütüphanesi. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim. Şerhu Mevzûni’l-mîzân (Müvzûnü’l-mîzân). Hacı Selim Ağa, 663-5: 45b-104b. Hacı Selim Ağa Kütüphanesi. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim. Şerhu Mevzûni’l-mîzân. Bayazıt, 993: 1b-40a. Amasya Beyazıt Kütüphanesi. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim. Şerhu Mevzûni’l-Mîzân. Şehid Ali Paşa, 2543-2: 129b-153a. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim. Şerhu Mevzûni’l-mîzân. Laleli, 2677-2: 26a-56a. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim (Çârperdî). Şerhu Nazmi darâ’iri’ş-şi‘r (Risâle fi’l-mantık) Hacı Selim Ağa, 663-4: 24b-44b. Hacı Selim Ağa Kütüphanesi. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim. Şerhu Nazmi darâ’iri’ş-şi‘r (Şerhu Tâiyye fi zarûrati’ş-şi‘r). Reisülküttab, 989-1: 1b-22b. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim. Şerhu Nazmi darâ’iri’ş-şi‘r (Şerhu’l-Manzûme fî Zarûrati’ş-Şi‘r). Hasan Paşa Yazma, 4723-3: 38a-52b. Çorum Hasan Paşa Kütüphanesi. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim. Şerhu Nazmi darâ’iri’ş-şi‘r (Zaruriyati’l-eş’ar Şerhi) Laleli, 1831: 1b-17a. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim. Şerhu Nazmi darâ’iri’ş-şi‘r (Zerairü’l-Eş’ar). Laleli: 3760-4, 63a-82a. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim. Şerhu Nazmi darâ’iri’ş-şi‘r (Zerairü’ş-şi‘r). III. Ahmed Kitaplığı, 3567: 1b-14a. Topkapı Sarayı Kütüphanesi. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim. (Kemâlpaşazâde). Şerhu Tekmileti Tağyîri’l-Miftâh (Tağyîru’l-Miftâh). Şehid Ali Paşa, 2172-1: 1b-92a. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
• İbn Hüsam, İbrahim. Şerhu Tekmileti Tağyîri’l-Miftâh (Hâşiye ale’-s-Sekkaki). Vahid Paşa, 1004: 1b-98b. Kütahya Vahid Paşa Kütüphanesi. google scholar
• İlgürel, Mücteba. “Ahmed I”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2: 30-33. İstanbul: TDV Yayınları, 1989. google scholar
• İpşirli, Mehmet. “Hocazâde Mehmed Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28: 452-453. Ankara: TDV Yayınları, 2003. google scholar
• İpşirli, Mehmet. “Tâcü’-tevârih”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39: 357-359. İstanbul: TDV Yayınları, 2010. google scholar
• Karadağ, Mahmud. “Hüsâm-zâde İbrahim Efendi (ö. 1016) ve el-Fıkhü’l-ekber Manzûmesi (İnceleme-Metin) -1-”. İsmailağa Telif ve Araştırma Merkezi. Erişim 11 Nisan 2025. https://telif.ismailaga.org.tr/husam-zade-ibrahim-efendi-o-1016-ve-el-fikhul-ekber-manzumesi-inceleme-metin-1 google scholar
• Karadağ, Mahmud. “Hüsâmzâde İbrahim Efendi’nin Mevzûnü’l-Mîzân İsimli Mantık Manzûmesi (İnceleme-Metin) -1-”. İsmailağa Telif ve Araştırma Merkezi. Erişim 11 Nisan 2025. https://telif.ismailaga.org.tr/ husamzade-ibrahim-efendinin-mevzunul-mizan-isimli-mantik-manzumesi-inceleme-metin google scholar
• Karadağ, Mahmud. “Hüsâmzâde İbrahim Efendi”nin Mevzûnü’l-Mîzân İsimli Mantık Manzûmesi (İnceleme-Metin) -2-”. İsmailağa Telif ve Araştırma Merkezi. Erişim 11 Nisan 2025. https://telif.ismailaga.org.tr/ husamzade-ibrahim-efendinin-mevzunul-mizan-isimli-mantik-manzumesi-inceleme-metin-2 google scholar
• Kayabaşı, Bekir. Kafzâde Fâizî’nin Zübdetü’l-Eş’arı. Doktora Tezi, İnönü Üniversitesi, 1997. google scholar
• Kehhâle, Ömer Rızâ. Mu‘cemü’l-müellifîn terâcümü musannifi’l-kütübi’l-‘Arabiyye. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1993. google scholar
• Kılıç, Cihan. “Osmanlı İlmiye Teşkilatında Kariyer Sistemi”. Turkish Academic Research Review 3/1 (Haziran 2018): 153-170. google scholar
• Kılıç, Hulusi. “İbnü’-Hâcib”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21: 55-58. İstanbul: TDV Yayınları, 2000. Kılıç, Hulusi. “el-Kâfiye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24: 153-154. İstanbul: TDV Yayınları, 2001. Kınalı-zâde Hasan Çelebi. Tezkiretü’ş-şu‘arâ. haz. İbrahim Kutluk. 2 Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014. google scholar
• Kınalı-zâde Hasan Çelebi. Tezkiretü’ş-şu‘arâ. Revan Köşkü, 1451: 1b-380b. Topkapı Sarayı Kütüphanesi. google scholar
• Kınalı-zâde Hasan Çelebi. Tezkiretü’ş-şu‘arâ. Hazine Kitaplığı, 1270: 1b-340b. Topkapı Sarayı Kütüphanesi, Kubbealtı Lugatı. Erişim 10 Nisan 2025. https://lugatim.com/s/%C4%B0ST%C4%B0SK%C4%80 google scholar Kütükoğlu, Bekir. “Murad III”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31: 172-176. Ankara: TDV Yayınları, 2020. google scholar
• Merkezü’l-Melik Faysal li’l-buhûs ve’d-dirâsâti’l-İslâmiyye. Hizânetü’t-türâs: Fihris şâmil li-anâvîni’l-mahtûtâti’l-âlem. Riyad: Mektebetü câmiati’l-Melik Suûd. google scholar
• Muhibbî, Muhammed Emîn. Hulâsatü’l-eser fî a‘yâni’l-karni’l-hâdî ‘aşer. 4 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, t.y.. google scholar
• Mustafa (Cârullahzâde). Beyânî Tezkiresi (Tezkiretü’ş-şu‘ara). haz. Aysun Sungurhan. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2017. google scholar
• Müessesetü Âli’l-beyt li’l-fikri’l-İslâmiyyi. el-Fihrüsü’şâmil li’t-turâsi’l-Arabiyyi’l-mahtut el-fıkhu ve usûluhu. Amman: el-Müessese, 2001. google scholar
• Özcan, Nuri. “Hasan Can Çelebi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16: 312. İstanbul: TDV Yayınları, 1997. google scholar
• Pervîz Abdullah Efendi. Mulahhasü’t-Telhis. Laleli, 3760-2: 16b-40a. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
• Riyâzî Muhammed Efendi. Riyâzü’ş-şu‘arâ (Tezkiretü’ş-şu‘arâ). haz. Namık Açıkgöz. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2017. google scholar
• Sâmi, Şemseddin. Kamûsü’l-a‘lâm. 6 Cilt. İstanbul: Mihran Matbaası, 1306/1888. google scholar
• Sâmi, Şemseddin. Kamûs-ı Türkî. İstanbul: İkdam Matbaası, 1317/1899. google scholar
• Sekkâkî, Ebû Yakub Yusuf b. Muahmmed b. Ali. Miftâhu’l-‘ulûm. thk. Abdülhamid Hindâvî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2014. google scholar
• Seyrek-zâde Mehmed Âsım. Zeyl-i Zübdetü’l-eş‘ar. haz. Ali Osman Coşkun. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2019. google scholar
• Seyyid Mehmed Rızâ, Zehr-i Mâr-zâde. Rızâ Tezkiresi. haz. Gencay Zavotçu. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2017. google scholar
• Sezen, Tahir. Osmanlı Yer Adları. Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, 2017. google scholar
• Sezgin, Fuat. Târîhu’t-türârisi’l-‘Arabî, çev. Mahmûd Fehmî Hicâzî. 2(9) Cilt. Riyad: Câmiatü’l-İmam Muhammed b. Suûd el-İslâmiyye, 1991. google scholar
• Süreyyâ, Mehmed. Sicill-i Osmânî: Tezkire-i Meşâhîr-i Osmâniyye. 3 Cilt. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1308/1890. google scholar
• Şebüsterî, Abdü’l-Hüseyn. Meşâhîru şu‘arâi’ş-Şî‘a. 5 Cilt. Kum: Sitâre, 1421/2000. google scholar
• Şeyhülislam Ârif Hikmet Bey. Tezkiretü’ş-şu‘arâ. haz. Mehmet Nuri Çınarcı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2019. google scholar
• Tâhir, Bursalı Mehmed. Osmanlı Müellifleri. 3 Cilt. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1333/1915. google scholar
• Tahrânî, Âga Büzürg-i. ez-Zerî‘a ilâ tesânîfi’ş-Şî‘a. 25 Cilt. Beyrut: Dâru’l-advâ’, 1403/1983. google scholar
• Târih-i Silsile-i Ulemâ (Osmanlı Paşa, Kâdî, Müderris gibi devlet ricâlinin ta‘yin ve azillerine dair bir risâle). Esad Efendi, 2142: 1b-255b. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
• Tebrîzî, Muhammed Ali. Reyhânetü’l-edeb fî terâcîmi’l-ma‘rûfîn bi’l-künyeti ve’l-lakab. 8 Cilt. Çaphâne-i Hayderî, 1374/1954. google scholar
• Tevfik, Mehmed. Kâfile-i Şu’arâ. haz. Fatma Sabiha Kutlar Oğuz vd.. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2017. google scholar
• Toprak, M. Faruk. “Zarûrât-ı şi‘riyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44: 138-140. İstanbul: TDV Yayınları, 2013. google scholar
• Turan, Şerafettin. “Hoca Sâdeddin Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18: 196-198. İstanbul: TDV Yayınları, 1998. google scholar
• Türkiye illeri ilçeleri mahalleleri ve köyleri. “Emet Mahalleleri ve Köyleri”. Erişim 10 Nisan 2025. https:// www.nufusune.com/emet-mahalleleri-koyleri-kutahya google scholar
• Unan, Fahri. “Mevleviyet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29: 467-468. Ankara: TDV Yayınları, 2004. google scholar
• Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988. google scholar
• Ziriklî, Hayrüddîn. el-A‘lâm kamûsü terâcim li-eşheri’r-ricâl ve’n-nisâ mine’l-‘Arab ve’l-müsta‘rebîn ve’l-müsteşrikin. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 2002. google scholar