Bir Osmanlı Müderrisi ve Müellifi: Hüsamzâde İbrahim Efendi’nin Hayatı ve Telif Mirası

Öz

Bu makalede on altıncı asrın sonları ile on yedinci asrın başlarında yaşamış (980/1572-73-1016/1608) Osmanlı âlimlerinden Hüsamzâde İbrahim Efendi’nin hayatı, ilmî kimliği ve eserleri ele alınmaktadır. Hüsamzâde, başta dil ilimleri olmak üzere mantık ve akâid alanlarındaki manzum ve mensur eserleriyle dikkat çekmektedir. Klasik şerh geleneği içinde pasif bir aktarımcı değil, metne doğrudan katkı sunan etkin bir müellif olarak öne çıkmaktadır. Belagat alanında Sekkâkî’nin (ö. 626/1229) Miftâhu’l-‘ulûm’unun “müsned” bahsi üzerine yaptığı yapısal müdahaleler, onun klasik metinlerle kurduğu eleştirel ve yapıcı ilişkisinin en somut örneğidir. Ayrıca dil, mantık ve akâid alanlarında kaleme aldığı elFerâidü’l-cemîle, Nazmü Darâ’iri’ş-şi‘r, Mevzûnü’l-mîzân, Nazmü’l-Fıkhi’l-ekber adlı didaktik manzumeleri, şiiri öğretim aracı olarak kullandığını göstermekte; bu yönüyle onun edebî kabiliyetini de belgelemektedir. Hüsamzâde’nin müderrislik görevlerine atanması, belirli aralıklarla vazife dışında bırakılması ve nihayet mevleviyet payesine ulaşması, dönemin ilmiye teşkilatının işleyişine ve terfi mekanizmalarına dair önemli ipuçları sunmaktadır. Osmanlı ilim dünyasında önemli bir figür olan Hüsamzâde’nin hayatı, görevleri ve eserlerini bütüncül biçimde ele alan müstakil bir çalışma mevcut değildir. Bu çalışma, söz konusu boşluğu doldurarak müellifin ilmî portresini netleştirmekte ve Osmanlı şerhhâşiye geleneği ile didaktik manzumeler üzerine yapılacak araştırmalara zemin hazırlamaktadır. Çalışmada müellifin hayatı, dönem kaynaklarının yanı sıra yazma eserlerdeki ferağ kayıtları üzerinden yeniden yapılandırılmıştır. Eser külliyatı doğrudan yazma nüshalar esas alınarak incelenmiş, yapı ve muhteva bakımından açıklayıcı bilgilere yer verilmiştir. Bu süreçte kaynaklarda yer alan isim, tarih ve atıf hataları da eleştirel bir yaklaşımla gözden geçirilmiş ve gerekli tashihler yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Didaktik Manzume
• Şerh
• Tağyîr
• Osmanlı İlmiye Sınıfı
• Hüsamzâde İbrahim Efendi

Etik Beyan

Bu çalışma, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü bünyesinde Doç. Dr. Sultan ŞİMŞEK danışmanlığında hazırlanmakta olan “Hüsamzâde İbrahim Efendi’nin Şerhu Tekmileti Tağyîri’l-Miftâh Adlı Eserinin Tahkik ve Tahlili” adlı doktora tezinden üretilmiştir.

Teşekkür

Makaleyi okuyarak değerlendirme ve önerileriyle katkı sunan kıymetli Doç. Dr. Sultan ŞİMŞEK' e teşekkürlerimi sunarım.

An Ottoman Madrasa Scholar and Author: The Life and Scholarly Legacy of Ḥusāmzāde Ibrāhīm Efendi

Öz

This article examines the life, scholarly identity, and works of Ḥusāmzāde İbrāhīm Efendi, an Ottoman scholar who lived between the late sixteenth and early seventeenth centuries (980/1572–73–1016/1608). Ḥusāmzāde is notable for his prose and poetic works, particularly in the fields of linguistic sciences, logic, and creed. Within the classical commentary (sharḥ) tradition, he stands out not as a passive transmitter but as an active author who made direct contributions to the text. His interventions in the ‘predicate’ section of al-Sakkākī’s Miftāḥu’l-ʿUlūm exemplify his critical and constructive engagement with classical textsFurthermore, his didactic poems in the fields of linguistics, logic, and creed —such as al-Farāʾidu’l-Jamīla, Naẓmu Darāʾiri’l-Shiʿr, Mawzūnu’l-Mīzān, and Naẓmu’l-Fiqhi’l-Akbar — demonstrate his use of poetry as a pedagogical tool, thereby also attesting to his literary skill. His appointments to professorial (müderris) positions, periods of removal from office, and eventual attainment of the mevleviyet rank provide significant insights into the functioning and promotion mechanisms of the Ottoman ʿilmiyye hierarchy. There is no independent scholarly work exists that examines Ḥusāmzāde’s life, duties, and works. This study seeks to fill that gap, clarifying the author’s scholarly profile and providing a basis for further research on the Ottoman commentary–gloss tradition and didactic poetry. This study reconstructs the author’s biography from period sources and manuscript colophons, examines his works directly from the manuscripts, and corrects errors in names, dates, and citations.

Anahtar Kelimeler

• Didactic Poem
• Sharḥ (Commentary)
• Taġyīr (Modification)
• Ottoman ʿUlamāʾ Class
• Ḥusāmzāde Ibrāhīm Efendi

Etik Beyan

This study is derived from the doctoral dissertation entitled “The Critical Edition and Analysis of Ḥusāmzāde İbrāhīm Efendi’s Sharḥu Tekmileti Taġyīri’l-Miftāḥ”, which is being prepared under the supervision of Assoc. Prof. Dr. Sultan Şimşek at the Institute of Social Sciences, Istanbul University.

Kaynakça

1. Abdurrahman el-Maraşlı, Yûsuf. Mesâdiru’d-dirâsâti’l-İslâmiyye: el-Fıkhu’l-Hanefiyyi usûlen ve fürû‘en. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2020. google scholar
2. Aktepe, M. Münir. “Hocazâde Esad Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11: 340-341. İstanbul: TDV Yayınları, 1995. google scholar
3. Alak, Musa. Kemalpaşazâde’nin Şerhu Tağyîri’l-Miftâh Adlı Eserinin Tahkik ve Tahlili. Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, 2009. google scholar
4. Alak, Musa. Sekkâkî ve Miftâhu’l-ulûm Adlı Eseri. İstanbul: Ravza Yayıncılık, 2022. google scholar
5. Algar, Hamid. “Molla”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30: 238. İstanbul: TDV Yayınları, 2005. google scholar
6. Atâî, Nev‘îzâde. Hadâiku’l-hakâ’ik fî tekmileti’ş-Şakâ’ik. haz. Suat Donuk. ed. Derya Örs. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2017. google scholar
7. Atâî, Nev‘îzâde. Hadâ’iku’l-hakâ’ik fî tekmileti’ş-Şekâ’ik. Revan Köşkü, 1438: 1b-468b. Topkapı Sarayı Kütüphanesi. google scholar
8. Atâî, Nev‘îzâde. Hadâiku’l-hakâik fî tekmileti’ş-Şekaik. Esad Efendi, 2309: 7b-463a. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar

9. Atçıl, Abdurrahman. Erken Modern Osmanlı İmparatorluğu’nda Âlimler ve Sultanlar. İstanbul: Klasik, 2019. google scholar
10. Ayvansarâyî, Hüseyin. Hadîkatü’l-cevâmi’. 2 Cilt. İstanbul: Matbaa-i Âmire, t.y.. google scholar
11. Bağdâdî, İsmail Paşa. Hediyyetü’l-‘ârifîn esmâü’l-müellifîn ve âsârü’l-musannifîn. nşr. İbnülemin Mahmud Kemal İnal-Avni Aktuç. 2 Cilt. İstanbul: Maarif Basımevi, 1955. google scholar
12. Bağdatlı Ahdî. Gülşen-i Şu‘arâ. haz. Süleyman Solmaz. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018. google scholar
13. Baltacı, Cahid. XV-XVI. Asırlarda Osmanlı Medreseleri. 2 Cilt. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2021. google scholar
14. Bingöl, Abdulkuddüs. “Ebherî, Esîrüddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10: 75-76. İstanbul: TDV Yayınları, 1994. google scholar
15. Brockelmann, Carl. Târîhu’l-edebi’l-‘Arabî, çev. Abdülhalîm el-Bihâr. 6 Cilt. Kâhire: Dâru’l-meârif, t.y.. google scholar
16. Çelebi, Kâtib. Keşfü’z-zunûn ‘an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. nşr. Şerefettin Yaltkaya - Kilisli Rıfat Bilge. 2 Cilt. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1971. google scholar
17. Çelebi, Kâtib. Keşfü’z-zunûn ‘an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. Carullah Efendi, 1619: 1b-222b. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
18. Çelebi, Kâtib. Süllemü’l-vüsûl ilâ tabakati’l-fühûl. thk. Mahmûd Abdülkâdir el-Arnavut. 6 Cilt. İstanbul: İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi, 2010. google scholar
19. Daş, Abdurrahman. “Hoca Saadeddin Efendi’nin Hayatı ve Eserleri”. Türkiyat Araştırmaları Dergisi 14 (Aralık 2003): 165-207. google scholar
20. Davud, Fatîn. Fatîn Tezkiresi (Hâtimetü’l-eş‘ar). haz. Ömer Çiftçi. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2017. google scholar
21. Emîn, Seyyid Muhsin. A‘yânü’ş-Şî‘a. thk. Hasan el-Emîn. 12 Cilt. Beyrut: Dâru’t-te‘âruf li’l-matbû‘ât, 1363/1944. google scholar
22. Emecen, Feridun. “Mehmed III”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28: 407-413. Ankara: TDV Yayınları, 2003. google scholar
23. Emecen, Feridun. “Selim II”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36: 414-418. Ankara: TDV Yayınları, 2009. google scholar
24. Emecen, Feridun. “Selim I”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36: 407-414. İstanbul: TDV Yayınları, 2009. google scholar
25. Emecen, Feridun. “Süleyman I”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38: 62-74. İstanbul: TDV Yayınları, 2010. google scholar
26. Fazlıoğlu, Şükran. “Nebi Efendi-zade’nin ‘Kaşide fi el-Kutub el-Meşhura fi el-‘Ulum’una Göre Bir Medrese Talebesinin Ders ve Kitab Haritası”. Kutadgubilig: Felsefe-Bilim Araştırmaları 3 (2003): 191-221. google scholar
27. Gölcük, Şerafettin - Bebek, Adil. “el-Fıkhü’l-ekber”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12: 544-547. İstanbul: TDV Yayınları, 1995. google scholar
28. Güftî. Teşrîfâtü’ş-şu’arâ. haz. Kâşif Yılmaz. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2019. google scholar
29. Gündüz, Filiz. “Mehmed Ağa Külliyesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28: 431-432. Ankara: TDV Yayınları, 2003. google scholar
30. Gündüz, İrfan. “Gümüşhânevî, Ahmed Ziyâeddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi.14: 276-277. İstanbul: TDV Yayınları, 1996. google scholar
31. Habeşî, Abdullah Muhammed. Câmi‘u’ş-şürûh ve’l-havâşî. 3 Cilt. Ebû Zabî: el-Mecma‘u’s-sekâfî, 2004. google scholar
32. İbn Hüsam, İbrahim. “el-Fevâidü’l-celîle fî Şerhi’l-Ferâidi’l-cemîle”. Mecmûatü’ş-Şâfiye min ilmeyi’s-sarf ve’l-hat. 2 Cilt. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1310/1892. google scholar
33. İbn Hüsam, İbrahim. el-Ferâidü’l-cemîle (Manzûmetü’ş-Şâfiyeti’t-Tâiyye). Reisülküttab, 1168-14: 181b-196b. Süleymaniye Kütüphanesi, google scholar
34. İbn Hüsam, İbrahim. el-Fevâ’idü’l-celîle fî Şerhi’l-Ferâ’idi’l-cemîle. Şeyhülislam Esad Efendi, 176: 1b-123a. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
35. İbn Hüsam, İbrahim. el-Fevâ’idü’l-celîle fî Şerhi’l-Ferâ’idi’l-cemîle. Nuruosmaniye, 4655: 1b-82b. Nuruosmaniye Kütüphanesi. google scholar
36. İbn Hüsam, İbrahim. el-Fevâ’idü’l-celîle fî Şerhi’l-Ferâ’idi’l-cemîle. Burdur, 419: 1b-63a. Burdur İl Halk Kütüphanesi. google scholar
37. İbrahim b. Hüsam, el-Fevâidü’l-celîle fi Şerhi’l-Ferâidi’l-cemîle, Raşid Efendi, 11180: 2b-3a. Kayseri Raşid Efendi Kütüphanesi. google scholar
38. İbn Hüsam, İbrahim. el-Fevâidu’l-celîle fî Şerhi’l-Ferâidi’l-cemîle. Reisülküttab, 1075: 1b-68a. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
39. İbn Hüsam, İbrahim. el-Fevâidü’l-celîle fî Şerhi’l-Ferâidi’l-cemîle. Şehid Ali Paşa, 2543-3: 153b-207b. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
40. İbn Hüsam, İbrahim. el-Fevâidü’l-celîle fî Şerhi’l-Ferâidi’l-cemîle. Laleli, 3122: 1b-87a. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
41. İbn Hüsam, İbrahim. Hâşiye ‘alâ Şerhi Tekmileti Tağyîri’l-Miftâh (Hâşiye alâ Tağyîri’l-Miftâh). Şehid Ali Paşa, 2172-2: 93b-175a. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
42. İbn Hüsam, İbrahim. Hâşiye ‘alâ Şerhi Tekmileti Tağyîri’l-Miftâh (Hâşiye ale’l-Mutavvel). Vahid Paşa, 1005: 102b-181a. Kütahya Vahid Paşa Kütüphanesi. google scholar
43. İbn Hüsam, İbrahim. Mevzûnü’l-mîzân (Manzûme fi’l-mantık). Hacı Selim Ağa, 663-3: 16b-24a. Hacı Selim Ağa Kütüphanesi. google scholar
44. İbn Hüsam, İbrahim. Mevzûnü’l-mîzân. Atıf Efendi, 2821-8: 155a-157b. Atıf Efendi Kütüphanesi. google scholar
45. İbn Hüsam, İbrahim. Mevzûnü’l-mîzân. Nuruosmaniye, 4909-44: 139b-143b. Nuruosmaniye Kütüphanesi. google scholar
46. İbn Hüsam, İbrahim. Mevzûnü’l-mîzân. Laleli, 3760: 50b-60b. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
47. İbn Hüsam, İbrahim. Nazmü darâ’iri’ş-şi‘r (Zarûrâtü’ş-Şi‘r). Hasan Paşa Yazma, 4723-2: 37b. Çorum Hasan Paşa Kütüphanesi. google scholar
48. İbrahim b. Hüsam. “Nazmü’l-Fıkhi’l-ekber”. Mecmû‘atü’l-ahzâb içinde. haz. Ahmed Ziyâeddin Gümüşhânevî. 617-622. y.y., t.y.. google scholar
49. İbn Hüsam, İbrahim. Nazmü’l-Fıkhi’l-ekber. Laleli, 3760-3: 41b-50b. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
50. İbn Hüsam, İbrahim (Ebu’n-Necâ b. Halef b. Muhammed el-Mısrî eş-Şâfi’î). Nazmü’l-Fıkhi’l-ekber (Manzûme fi’l-akâid). Hacı Selim Ağa, 663-1: 1b-8a. Hacı Selim Ağa Kütüphanesi. google scholar
51. İbn Hüsam, İbrahim. Şerhu Mevzûni’l-mîzân. Atıf Efendi, 1671: 1b-52b. Atıf Efendi Kütüphanesi. google scholar
52. İbn Hüsam, İbrahim. Şerhu Mevzûni’l-mîzân (Müvzûnü’l-mîzân). Hacı Selim Ağa, 663-5: 45b-104b. Hacı Selim Ağa Kütüphanesi. google scholar
53. İbn Hüsam, İbrahim. Şerhu Mevzûni’l-mîzân. Bayazıt, 993: 1b-40a. Amasya Beyazıt Kütüphanesi. google scholar
54. İbn Hüsam, İbrahim. Şerhu Mevzûni’l-Mîzân. Şehid Ali Paşa, 2543-2: 129b-153a. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
55. İbn Hüsam, İbrahim. Şerhu Mevzûni’l-mîzân. Laleli, 2677-2: 26a-56a. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
56. İbn Hüsam, İbrahim (Çârperdî). Şerhu Nazmi darâ’iri’ş-şi‘r (Risâle fi’l-mantık) Hacı Selim Ağa, 663-4: 24b-44b. Hacı Selim Ağa Kütüphanesi. google scholar
57. İbn Hüsam, İbrahim. Şerhu Nazmi darâ’iri’ş-şi‘r (Şerhu Tâiyye fi zarûrati’ş-şi‘r). Reisülküttab, 989-1: 1b-22b. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
58. İbn Hüsam, İbrahim. Şerhu Nazmi darâ’iri’ş-şi‘r (Şerhu’l-Manzûme fî Zarûrati’ş-Şi‘r). Hasan Paşa Yazma, 4723-3: 38a-52b. Çorum Hasan Paşa Kütüphanesi. google scholar
59. İbn Hüsam, İbrahim. Şerhu Nazmi darâ’iri’ş-şi‘r (Zaruriyati’l-eş’ar Şerhi) Laleli, 1831: 1b-17a. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
60. İbn Hüsam, İbrahim. Şerhu Nazmi darâ’iri’ş-şi‘r (Zerairü’l-Eş’ar). Laleli: 3760-4, 63a-82a. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
61. İbn Hüsam, İbrahim. Şerhu Nazmi darâ’iri’ş-şi‘r (Zerairü’ş-şi‘r). III. Ahmed Kitaplığı, 3567: 1b-14a. Topkapı Sarayı Kütüphanesi. google scholar
62. İbn Hüsam, İbrahim. (Kemâlpaşazâde). Şerhu Tekmileti Tağyîri’l-Miftâh (Tağyîru’l-Miftâh). Şehid Ali Paşa, 2172-1: 1b-92a. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
63. İbn Hüsam, İbrahim. Şerhu Tekmileti Tağyîri’l-Miftâh (Hâşiye ale’-s-Sekkaki). Vahid Paşa, 1004: 1b-98b. Kütahya Vahid Paşa Kütüphanesi. google scholar
64. İlgürel, Mücteba. “Ahmed I”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2: 30-33. İstanbul: TDV Yayınları, 1989. google scholar
65. İpşirli, Mehmet. “Hocazâde Mehmed Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28: 452-453. Ankara: TDV Yayınları, 2003. google scholar
66. İpşirli, Mehmet. “Tâcü’-tevârih”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39: 357-359. İstanbul: TDV Yayınları, 2010. google scholar
67. Karadağ, Mahmud. “Hüsâm-zâde İbrahim Efendi (ö. 1016) ve el-Fıkhü’l-ekber Manzûmesi (İnceleme-Metin) -1-”. İsmailağa Telif ve Araştırma Merkezi. Erişim 11 Nisan 2025. https://telif.ismailaga.org.tr/husam-zade-ibrahim-efendi-o-1016-ve-el-fikhul-ekber-manzumesi-inceleme-metin-1 google scholar
68. Karadağ, Mahmud. “Hüsâmzâde İbrahim Efendi’nin Mevzûnü’l-Mîzân İsimli Mantık Manzûmesi (İnceleme-Metin) -1-”. İsmailağa Telif ve Araştırma Merkezi. Erişim 11 Nisan 2025. https://telif.ismailaga.org.tr/ husamzade-ibrahim-efendinin-mevzunul-mizan-isimli-mantik-manzumesi-inceleme-metin google scholar
69. Karadağ, Mahmud. “Hüsâmzâde İbrahim Efendi”nin Mevzûnü’l-Mîzân İsimli Mantık Manzûmesi (İnceleme-Metin) -2-”. İsmailağa Telif ve Araştırma Merkezi. Erişim 11 Nisan 2025. https://telif.ismailaga.org.tr/ husamzade-ibrahim-efendinin-mevzunul-mizan-isimli-mantik-manzumesi-inceleme-metin-2 google scholar
70. Kayabaşı, Bekir. Kafzâde Fâizî’nin Zübdetü’l-Eş’arı. Doktora Tezi, İnönü Üniversitesi, 1997. google scholar
71. Kehhâle, Ömer Rızâ. Mu‘cemü’l-müellifîn terâcümü musannifi’l-kütübi’l-‘Arabiyye. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1993. google scholar
72. Kılıç, Cihan. “Osmanlı İlmiye Teşkilatında Kariyer Sistemi”. Turkish Academic Research Review 3/1 (Haziran 2018): 153-170. google scholar
73. Kılıç, Hulusi. “İbnü’-Hâcib”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21: 55-58. İstanbul: TDV Yayınları, 2000. Kılıç, Hulusi. “el-Kâfiye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24: 153-154. İstanbul: TDV Yayınları, 2001. Kınalı-zâde Hasan Çelebi. Tezkiretü’ş-şu‘arâ. haz. İbrahim Kutluk. 2 Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014. google scholar
74. Kınalı-zâde Hasan Çelebi. Tezkiretü’ş-şu‘arâ. Revan Köşkü, 1451: 1b-380b. Topkapı Sarayı Kütüphanesi. google scholar
75. Kınalı-zâde Hasan Çelebi. Tezkiretü’ş-şu‘arâ. Hazine Kitaplığı, 1270: 1b-340b. Topkapı Sarayı Kütüphanesi, Kubbealtı Lugatı. Erişim 10 Nisan 2025. https://lugatim.com/s/%C4%B0ST%C4%B0SK%C4%80 google scholar Kütükoğlu, Bekir. “Murad III”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31: 172-176. Ankara: TDV Yayınları, 2020. google scholar
76. Merkezü’l-Melik Faysal li’l-buhûs ve’d-dirâsâti’l-İslâmiyye. Hizânetü’t-türâs: Fihris şâmil li-anâvîni’l-mahtûtâti’l-âlem. Riyad: Mektebetü câmiati’l-Melik Suûd. google scholar
77. Muhibbî, Muhammed Emîn. Hulâsatü’l-eser fî a‘yâni’l-karni’l-hâdî ‘aşer. 4 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, t.y.. google scholar
78. Mustafa (Cârullahzâde). Beyânî Tezkiresi (Tezkiretü’ş-şu‘ara). haz. Aysun Sungurhan. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2017. google scholar
79. Müessesetü Âli’l-beyt li’l-fikri’l-İslâmiyyi. el-Fihrüsü’şâmil li’t-turâsi’l-Arabiyyi’l-mahtut el-fıkhu ve usûluhu. Amman: el-Müessese, 2001. google scholar
80. Özcan, Nuri. “Hasan Can Çelebi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16: 312. İstanbul: TDV Yayınları, 1997. google scholar
81. Pervîz Abdullah Efendi. Mulahhasü’t-Telhis. Laleli, 3760-2: 16b-40a. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
82. Riyâzî Muhammed Efendi. Riyâzü’ş-şu‘arâ (Tezkiretü’ş-şu‘arâ). haz. Namık Açıkgöz. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2017. google scholar
83. Sâmi, Şemseddin. Kamûsü’l-a‘lâm. 6 Cilt. İstanbul: Mihran Matbaası, 1306/1888. google scholar
84. Sâmi, Şemseddin. Kamûs-ı Türkî. İstanbul: İkdam Matbaası, 1317/1899. google scholar
85. Sekkâkî, Ebû Yakub Yusuf b. Muahmmed b. Ali. Miftâhu’l-‘ulûm. thk. Abdülhamid Hindâvî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2014. google scholar
86. Seyrek-zâde Mehmed Âsım. Zeyl-i Zübdetü’l-eş‘ar. haz. Ali Osman Coşkun. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2019. google scholar
87. Seyyid Mehmed Rızâ, Zehr-i Mâr-zâde. Rızâ Tezkiresi. haz. Gencay Zavotçu. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2017. google scholar
88. Sezen, Tahir. Osmanlı Yer Adları. Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, 2017. google scholar
89. Sezgin, Fuat. Târîhu’t-türârisi’l-‘Arabî, çev. Mahmûd Fehmî Hicâzî. 2(9) Cilt. Riyad: Câmiatü’l-İmam Muhammed b. Suûd el-İslâmiyye, 1991. google scholar
90. Süreyyâ, Mehmed. Sicill-i Osmânî: Tezkire-i Meşâhîr-i Osmâniyye. 3 Cilt. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1308/1890. google scholar
91. Şebüsterî, Abdü’l-Hüseyn. Meşâhîru şu‘arâi’ş-Şî‘a. 5 Cilt. Kum: Sitâre, 1421/2000. google scholar
92. Şeyhülislam Ârif Hikmet Bey. Tezkiretü’ş-şu‘arâ. haz. Mehmet Nuri Çınarcı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2019. google scholar
93. Tâhir, Bursalı Mehmed. Osmanlı Müellifleri. 3 Cilt. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1333/1915. google scholar
94. Tahrânî, Âga Büzürg-i. ez-Zerî‘a ilâ tesânîfi’ş-Şî‘a. 25 Cilt. Beyrut: Dâru’l-advâ’, 1403/1983. google scholar
95. Târih-i Silsile-i Ulemâ (Osmanlı Paşa, Kâdî, Müderris gibi devlet ricâlinin ta‘yin ve azillerine dair bir risâle). Esad Efendi, 2142: 1b-255b. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
96. Tebrîzî, Muhammed Ali. Reyhânetü’l-edeb fî terâcîmi’l-ma‘rûfîn bi’l-künyeti ve’l-lakab. 8 Cilt. Çaphâne-i Hayderî, 1374/1954. google scholar
97. Tevfik, Mehmed. Kâfile-i Şu’arâ. haz. Fatma Sabiha Kutlar Oğuz vd.. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2017. google scholar
98. Toprak, M. Faruk. “Zarûrât-ı şi‘riyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44: 138-140. İstanbul: TDV Yayınları, 2013. google scholar
99. Turan, Şerafettin. “Hoca Sâdeddin Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18: 196-198. İstanbul: TDV Yayınları, 1998. google scholar
100. Türkiye illeri ilçeleri mahalleleri ve köyleri. “Emet Mahalleleri ve Köyleri”. Erişim 10 Nisan 2025. https:// www.nufusune.com/emet-mahalleleri-koyleri-kutahya google scholar
101. Unan, Fahri. “Mevleviyet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29: 467-468. Ankara: TDV Yayınları, 2004. google scholar
102. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988. google scholar
103. Ziriklî, Hayrüddîn. el-A‘lâm kamûsü terâcim li-eşheri’r-ricâl ve’n-nisâ mine’l-‘Arab ve’l-müsta‘rebîn ve’l-müsteşrikin. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 2002. google scholar