Münşi Mahbub Alem ve Türklerle İlgili Faaliyetleri

Yıl 2025, Sayı: 47, 235 - 246, 22.10.2025

Muhsin Ramazan İşsever

https://doi.org/10.26650/jos.1709396

Öz

19. yüzyılda Hint Alt Kıtası’nda faaliyet göstermiş önemli bir entelektüel şahsiyet olan Münşi Mahbub Alem’in Osmanlı Devleti ve Türklerle ilgili faaliyetleri bu makalede ele alınmıştır. Mahbub Alem, yalnızca bir gazeteci ve yayıncı değil, aynı zamanda eğitimci, mütercim ve seyyah kimliğiyle de döneminin çok yönlü aydınlarından biri olarak dikkat çekmektedir. Özellikle Lahor merkezli olarak yayımladığı Paysa Ahbar gazetesi vasıtasıyla Osmanlı topraklarında yaşanan siyasi ve toplumsal gelişmeleri alt kıta Müslümanlarına aktarmış, bu yolla Osmanlı Devleti’ne ve Türk milletine dair olumlu bir kamuoyu algısının inşasına katkı sağlamıştır. Osmanlı hilafetinin Hint Müslümanları nazarındaki merkezi rolü bağlamında Mahbub Alem’in yayıncılık faaliyetleri, Pan-İslamist düşüncenin güçlenmesine hizmet etmiş; aynı zamanda Türkler ile Hintli Müslümanlar arasında entelektüel bir köprü işlevi görmüştür. Bu süreçte yayımladığı dergiler, eğitim alanındaki girişimleri ve özellikle 1908 tarihli Sefername-i Europe-u-Bilâd-i Şam-u-Mısır adlı seyahatnamesi, Türk toplumuna dair gözlemleriyle dikkat çekmiştir. Seyahatnamesinde İstanbul’a geniş yer ayırarak Osmanlı toplumunun ahlaki, kültürel ve ilmî yönlerini tafsilatlı biçimde tasvir etmiştir. Bu makalede onun Osmanlı Devleti’ne olan ilgisi, Türk milleti hakkındaki tasvirleri, eğitim ve yayıncılık alanındaki katkıları ile entelektüel mirası değerlendirilmiştir. Osmanlı Devleti’ne olan bağlılık ve ilgisi sadece kültürel bir hayranlıktan ibaret olmakla kalmayarak İslam dünyasında güç birliği kurma arzusunun da bir tezahürü olarak ortaya çıkmıştır. Mahbub Alem, Osmanlı Devleti’nin Batı’ya karşı verdiği siyasi mücadelede “Pan-İslamist” duygular ve ideallerle hareket etmiştir.

Anahtar Kelimeler

Munşi Mahbub Alem , Osmanlı Devleti , Türkler , Hint Alt Kıtası , İslam Medeniyeti , Modernleşme , Entelektüel Faaliyetler

Munshi Mahbub Alam and His Activities Related to the Turks

Öz

This article explores the activities of Munshi Mahbub Alam, a prominent intellectual figure of the 19th-century Indian subcontinent, in relation to the Ottoman Sultanate and the Turkish people. Mahbub Alam was not only a journalist and publisher but also an educator, translator, and traveller, making him one of the most versatile intellectuals of his time. Through his Lahorebased newspaper Paisa Akhbar, he conveyed political and social developments within Ottoman lands to Muslims in the subcontinent, thus contributing to the construction of a positive public perception of the Ottomans and the Turkish nation. Within the framework of the Ottoman Caliphate’s central position in the eyes of Indian Muslims, his publishing efforts supported the growth of Pan-Islamist thought and functioned as an intellectual bridge between Turks and Indian Muslims. His journals, educational initiatives offered noteworthy observations on Turkish society. In this work, he dedicated considerable space to Istanbul, providing detailed descriptions of the moral, cultural, and intellectual dimensions of Ottoman society. This article assesses his interest in the Ottomans, his portrayals of the Turks, his contributions to education and publishing, and his broader intellectual legacy. His commitment to the Ottoman Sultanate was not merely an expression of cultural admiration but also a reflection of the aspiration to establish unity within the Islamic world. In this regard, Mahbub Alam acted with Pan-Islamic sentiments and ideals, supporting the Ottomans in its political struggle against Western powers.

Anahtar Kelimeler

Munshi Mahbub Alam , Ottoman Sultanate , Turks , Indian Subcontinent , Islamic Civilization , Modernization , Intellectual Activities

Kaynakça

• Alam, Munshi Mahboob. Islami Encyclopedia: Har Qism ki Islami o Deeni Maalumaat ka Makhzan. New Delhi: Etiqad Publishing House, 2004. google scholar
• Alem, Munşî Mahbûb. Haje-e Nasreddin Yani Turkun Ke Şeyh Çali Ke Latifah. Lahor: Hadim’ut-Ta’lim Steam Press, 1920. google scholar
• ———. Urdu Sahafet Ki Eyk Nadir Tarih. Lahor: Magribi Pakistan Urdu Akademi, 1992. google scholar
• Ali, Azra Asghar, and Shahnaz Tariq. “Begum Jahanara Shahnawaz and the Socio-Cultural Uplift of Muslim Women in British India.” Journal of Research Society of Pakistan 45, no. 2 (2008): 115-33. google scholar
• Altınköprü, Zeynep. “II. Abdülhamid Dönemi Urdu Dili ile Yazılan Seyahatnamelerde Türkiye ve Türkler.” Yüksek Lisans, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2024. google scholar
• Bilik, Nuriye, and Mehmet Kemal Çakmakçı. “1947 Hindistan-Pakistan Ayrılığında Kadınların Yaşadığı Sorunların Urdu Hikâyesine Yansımaları.” Doğu Dilleri Dergisi 10, no. 1 (2025): 1-13. google scholar
• Bose, Sugata, and Ayesha Jalal, eds. Oceanic Islam: Muslim Universalism and European Imperialism. New Delhi: Bloomsbury Academic India, 2020. google scholar
• Çakmakçı, Mehmet Kemal. “Minnettar Gözler” Ile ‘Peşaver Ekspresi’ Adlı Öykülerde Hindistan’ın Bölünmesi Sırasında Yaşanan Katliamlar.” Göç ve İskan Araştırmaları Dergisi 2, no. 2 (2024): 93-105. google scholar
• ———. “Paisa Ahbâr Gazetesi Işığında Balkan Savaşları.” In Türkiye’de Pakistan Çalışmaları I, edited by A. Merthan Dündar and Davut Şahbaz, 93-123. Ankara: Ankara Üniversitesi Asya-Pasifik Çalışmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi (APAM), 2023. google scholar
• Çiftsüren, Arzu. “Münşi Mahbub Alem ve ‘Kavâid-i Turkî.’” edited by Onur Kılıçer and Turgay Gökgöz, 30-39. İstanbul: Demavend Yayınları, 2018. google scholar
• ———. “Urdu Dili Ile Yazılan Türkiye Seyahatnameleri Bibliyografyası.” Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi 15, no. 2 (2020): 559-67. google scholar
• ———. “Urdu Dili Ile Yazılmış Türkiye Seyahatnamelerine Genel Bir Bakış ve Türklerle İlgili Yazılmış İlk Seyahatname: Aine-i Freng.” Şarkiyat Mecmuası, no. 43 (2023): 55-69. google scholar
• ———. “Urdu Zeban Mein Turki Ke Sefernamun Ka Eyk Umumi Caizah Our Turkiye Ke So Safarnamun Ka İşariya.” Bazyaft, no. 44 (2024): 59-70. google scholar
• Engineer, Asghar Ali. They Too Fought for India’s Freedom: The Role of Minorities. Delhi: Hope India Publications, 2006. google scholar
• Görgün, Hatice. “Pakistan ve Türkiye İlişkilerinin Gelişiminde Hindistan Hilafet Hareketinin Etkileri.” Doğu Araştırmaları 2022, no. 26 (2022): 57-74. google scholar
• Khalid, Adeeb, and Elisabeth Özdalga. “Pan-Islamism in Practice: The Rhetoric of Muslim Unity and Its Uses.” In Late Ottoman Society: The Intellectual Legacy, 201-24. London and New York: RoutledgeCurzon Taylor & Francis Group, 2017. google scholar
• Khan, Abdul Rashid. The All India Muslim Educational Conference: Its Contribution to the Cultural Development of Indian Muslims 1886-1947. Karachi: Oxford University Press, 2001. google scholar
• Naheed, Sabiha. “Vucud-e Zen se he Urdu Sahafet me Rang.” Rekhta. Accessed April 12, 2025. https://www. rekhta.org/articles/wajood-e-zan-se-hai-urdu-sahafat-men-rang-dr-sabiha-naheed-articles?lang=ur. google scholar
• Naim, C. M. “A Treasure Trove.” Dawn, June 26, 2016. https://www.dawn.com/news/1267187/a-treasure-trove. google scholar
• Özcan, Azmi. “1880’de İstanbul’da Çıkarılan Bir Gazete ve İngiltere’nin Kopardığı Fırtına: Peyk-i İslâm.” Tarih ve Toplum, no. 99 (1992): 41-45. google scholar
• Parekh, Rauf. “Literary Notes: Moulvi Syed Mumtaz Ali and Other Feminist Moulvis.” Dawn E-Paper, June 13, 2022. https://www.dawn.com/news/1694576. google scholar
• Rahman, Hafizur. “Growth and Development of Arabic Journalism in India: A Critical Study.” International Journal of Multidisciplinary Educational Research 9, no. 11(2) (2020): 54-61. google scholar
• Saiyid, Dushka. Muslim Women of the British Punjab: From Seclusion to Politics. London: Macmillan Press LTD, 1998. google scholar
• Shahzad, Khuram. “The Evolution of Muslim Press in Punjab (From the Early Beginning to the 1947).” Journal of the Research Society of Pakistan 56, no. 2 (2019): 37-48. google scholar
• Virtual Museum of Images and Sound, American Institute of Indian Studies. “Sheikh Chilli Tomb Complex, Thanesar,” February 11, 2025. https://vmis.in/ArchiveCategories/collection_gallery_ parent?id=1015&siteid=0&minrange=0&maxrange=0&count=24. google scholar
• Soydan, Celal. İkbal’e Dair. Ankara: Hece Yayınları, 2016. google scholar
• Wani, Mushtaq Ahmed. “Cammu-u-Kashmir mein Urdu Sahafat ka Asri Manzarnama.” Rekhta, April 12, 2025. https://www.rekhta.org/articles/jammu-and-kashmir-mein-urdu-sahafat-ka-asri-manzar-nama-mushtaq-ahmed-wani-articles?lang=ur. google scholar