Gözübüyükzâde İbrâhim Efendi ve “Riṣâle fî Süḳûti Hemzeti ‘İbn’ Beyne ʿAlemeyn” Adlı Eseri (Tahlîl-Tahkîk-Tercüme)

Öz

Bu makale, Osmanlı dönemi âlimlerinden Gözübüyükzâde İbrâhim Efendi’nin hayatı, eserleri ve “Riṣâle fî süḳûti hemzeti ‘ibn’ beyne ʿalemeyn” adlı risâlesini ele almaktadır. Kayseri’de doğan Gözübüyükzâde, ilk eğitimini memleketinde aldıktan sonra Konya’nın Hâdim kazasına giderek dönemin önde gelen âlimlerinden aklî ve dinî ilimler tahsil etmiştir. Eğitimini tamamladıktan sonra Kayseri’ye dönmüş ve uzun yıllar müderrislik yapmıştır. Tevazusu ve ilme adanmışlığıyla tanınan Gözübüyükzâde, siyasetten uzak durmuş; hayatını ilmî faaliyetlere ve hayır işlerine vakfetmiştir. Kendi adıyla bir medrese inşa ettiren Gözübüyükzâde, burada yıllarca ders vermiş ve farklı alanlarda birçok eser kaleme almıştır. Bu çalışmanın merkezinde yer alan söz konusu risâle, “ibn” kelimesinin iki özel isim arasında geldiğinde, kelimenin başındaki hemzenin hangi durumlarda düşeceğini (iṣḳât) ve hangi durumlarda korunacağını (is̱bât) incelemektedir. Makale, eserin iki yazma nüshası esas alınarak hazırlanmış ve metin tahkik edilip tercüme edilerek tahlil edilmiştir. Gözübüyükzâde, risâlesinde Dede Halife, İbn Yaîş ve Zemahşerî gibi önemli dil âlimlerinin görüşlerinden yararlanmış; bu görüşleri yer yer eleştirerek kendi değerlendirmelerini ortaya koymuştur. Müellife göre “ibn” kelimesindeki hemzenin düşmesi, her iki ismin müfret, müzekker ve mükebber olması, araya başka kelimenin girmemesi ve “ibn” kelimesinin sıfat görevinde bulunması gibi yedi şartın bir arada gerçekleşmesine bağlıdır. Risâlede ayrıca hemzenin yazıldığı dokuz farklı durum örneklerle açıklanmıştır. Sonuç olarak, bu çalışma Osmanlı dönemi Arap dili gramer anlayışını ve ilmî üslubu yansıtarak müellifin dilbilim alanındaki katkılarını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belagatı
• Gözübüyükzâde İbrâhim Efendi
• Risâle fî Sükûti Hemzeti ‘İbn’ Beyne ʿAlemeyn
• Hemze
• Tahkik

Gözübüyükzādah İbrāhim Efendi and His Work Titled “Risāla fī Suqūṭi Hamzat ‘Ibn’ Bayna ʿAlamayn” (Analysis–Critical Edition–Translation)

Öz

This article discusses the life and works of Gözübüyükzādah İbrāhim Efendi, an Ottoman scholar, with a focus on his brochure “Risāla fī suqūṭi hamzat ‘ıbn’ bayna ʿalamayn.” Born in Kayseri, he received his early education locally before traveling to Khādim in Konya to study rational and religious sciences under prominent scholars. After completing his education, he returned to Kayseri and served as a mudarris for many years. Known for his humility and dedication to knowledge, he avoided politics and devoted his life to scholarly and charitable activities. He built a madrasa bearing his name, taught there for many years, and authored works in various fields. The brochure at the center of this study examines the phonetic phenomenon of the omission (isqāt) or retention (ithbāt) of the hamzah (ا) at the beginning of “ıbn” when it occurs between two proper nouns. The article was prepared based on two manuscript copies, with the text critically edited, translated, and analyzed. Gözübüyükzādah draws on the views of prominent linguists such as Dede Halife, Ibn Yaʿīsh, and Zamakhsharī, occasionally critiquing them and offering his own evaluations. According to him, the dropping of the hamza depends on seven conditions, including both names being singular, masculine, and un-diminutized, with no intervening word, and “ıbn” functioning as an adjective. The brochure also illustrates nine cases in which the hamza is retained. In conclusion, this study reflects Ottoman Arabic grammar and scholarly style while presenting the author’s contributions to linguistics.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Gözübüyükzādah İbrāhim Efendi
• Risāla fī suqūṭi hamzat ‘ıbn’ bayna ʿalamayn
• Hamza
• Critical Edition

Kaynakça

1. Akgündüz, Ahmet. “Dede Cöngî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 9: 76-77. İstanbul: TDV Yayınları, 1994. google scholar
2. Alî el-Kârî, Ebû’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Sultân Muhammed. Şerḥu Taṣrîfi’l-ʿizzî. thk. Mâhir Edîb Hubbûş. İstanbul: Dâru’l-Lübâb, 1. Basım, 2016. google scholar
3. Bağdatlı İsmâil Paşa, İsmail b. Muhammed Emîn b. Mîr Selîm el-Bâbânî el-Bağdâdî. Hediyyetü’l-ʿârifîn, esmâʾi’l-müʾellifîn ve âs̱âri’l-muṣannifîn. 2 Cilt. Beyrut-Lübnan: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-ʿArabî, 1951. google scholar
4. -------------------------, Îḍâḥu’l-meknûn fî’ẕ-ẕeyl-i ʿalâ keşfi’ẓ-ẓunûn. Beyrut-Lübnan: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-ʿArabî, b.y. google scholar
5. Benli, Mehmet Sami. “el-Mufassal”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 30: 36-367. Ankara: TDV Yayınları, 2020. google scholar
6. Berekât, İbrâhim İbrahim. en-Naḥvü’l-ʿArabî. Dâru’n-Neşri li’l-Câmiʿât, 1. Basım, 1428/2007. google scholar
7. Bilmen, Ömer Nasuhi. Büyük Tefsir Tarihi-Tabaḳâtü’l-Müfessirîn. sad. Abdulaziz Hatip. İstanbul: Sistem Matbaacılık, 1. Basım, 2014. google scholar
8. Birgivî, Zeynüddîn Muhammed b. Pîr Ali b. İskender. İẓhârü’l-esrâr fî’n-naḥv. haz. Ennûr b. Ebû Bekir. Beyrut-Lübnan: Dâru’l-Minhâc, 1. Basım, 1430/2009. google scholar

9. Bursalı, Muhammed Tâhir. Osmanlı Müʾellifleri. 3 Cilt. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1333/1915. google scholar
10. Çuhadar, Mustafa. “İbn Yaîş, Ebü’l-Bekâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 20: 445-446. İstanbul: TDV Yayınları, 1999. google scholar
11. Dede Halîfe, Kemâlüddîn İbrahim b. Yahyâ, Ḥâşiye Dede Congî ʿalâ şerḥi’t-Taṣrîfi’l-ʿİzzî. thk. Nesîm Belʿîd. Lübnan: Dâru Tahkîki’l-Kitâb, 1. Basım, 2021. google scholar
12. Denizer, Nurullah. “Gözübüyükzâde’nin Ḍuḥâ Tefsiri Adlı Eserinin Transkripsiyonlu Metni ve Değerlendirmesi”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 6/1 (Nisan/April 2022), 172-195. google scholar
13. Esterâbâdî, Radıyyüddîn Muhammed b. el-Hasen. Şerḥu’l-Kâfiye. thk. Yusuf Hasan Ömer. Libya: Câmiatü Garyounis. 1395/1975. google scholar Galâyînî, Mustafâ. Câmiʿu’d-dürûsi’l-ʿArabiyye. haz. Abdülmünʿîm Halîl İbrahim. Beyrut-Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 9. Basım, 1430/2009. google scholar
14. Gözübüyük, İbrahim Nesimî. “Gözübüyükzâde İbrahim Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14: 160-161. İstanbul: TDV Yayınları, 1996. google scholar
15. Gözübüyükzâde İbrâhim Efendi. Risâle fî suḳûtî hemzeti “ibn” beyne’l-ʿalameyn. Bölge Yazma Eserler, 6176/25: 124b-125a. Konya Yazma Eserler Bölge Müd. google scholar
16. Gözübüyükzâde İbrâhim Efendi. Mecmûʿatü’r-resâʾil. İstanbul: Necip Efendi Matbaası, 1274: 2-56. google scholar
17. Gözübüyükzâde İbrâhim Efendi. Mecmûʿatü’r-resâʾil. İstanbul: Süleymaniye Ktp., Tekkeler-Hasib Efendi, 526-011: 1-60. google scholar
18. Gözübüyükzâde İbrâhim Efendi. Mecmûʿatü’r-resâʾil. Konya: Yusuf Ağa Ktp., Yusuf Ağa Ktp., 3492: 1-60. google scholar
19. Gözübüyükzâde İbrâhim Efendi. Risâle fî ḥaḳḳi’l-istisnâʾ. Adana İl Halk Ktp., 01 Hk 1134/3: 62b-63a. Ankara Milli Ktp. google scholar
20. Gözübüyükzâde İbrâhim Efendi. Risâle fî suḳûtî hemzeti “ibn” beyne’l-ʿalameyn. Bölge Yazma Eserler, 7834/27: 102ab. Konya Yazma Eserler Bölge Müd. google scholar
21. Gözübüyükzâde İbrâhim Efendi. Risâle fi’n-naḳli min taḳrîrâti’l-istiʿâre. Bölge Yazma Eserler, 7834/47: 127a-129b. Konya Yazma Eserler Bölge Müd. google scholar
22. Gözübüyükzâde İbrâhim Efendi. Şerḥu Risâle fi’l-istiʿâre. Bölge Yazma Eserler, 9532/3: 39b-42a. Konya Yazma Eserler Bölge Müd. google scholar
23. Gözübüyükzâde İbrâhim Efendi. Şerḥu Risâle fi’l-istiʿâre. Bölge Yazma Eserler, 7834/29: 105a-110a. Konya Yazma Eserler Bölge Müd. google scholar
24. Gözübüyükzâde İbrâhim Efendi. Şerḥu’l-Ferîde. Bölge Yazma Eserler, 6693/5: 94b-109b. Konya Yazma Eserler Bölge Müd. google scholar
25. Gözübüyükzâde İbrâhim Efendi. Taḳrîrât ʿalâ ferâʾidi’l-fevâʾid li-taḥḳîḳi meʿâni’l-istiʿârât ve şerḥihâ. Tokat Müzesi, 60 Mü 9/2: 29b-42b. Ankara Milli Ktp. google scholar
26. Gözübüyükzâde İbrâhim Efendi. Taḳrîrât ʿalâ Risâleti’l-istiʿâre ve şerḥihâ. Yazma Bağışlar, 7892-009: 143b-155a. İstanbul Süleymaniye Ktp. google scholar
27. Gözübüyükzâde İbrâhim Efendi. Taḳrîru’l-istiʿâre. y.y.: Ali Rıza Efendi Matbaası, 1274: 2-23. google scholar
28. Gözübüyükzâde İbrâhim Efendi. Tefsîr-i Ḍuḥâ Sûresi. Osman Huldi Öztürk, 11: 1b-15a. İstanbul Süleymaniye Ktp. google scholar
29. Gözübüyükzâde İbrâhim Efendi. Tercüme-i Sûre-i Ḍuḥâ, Sûre-i Ḳadr, Sûre-i ʿAṣr. İstanbul: Ali Şevki Efendi Matbaası, 1287: 30-41. google scholar
30. Gözübüyükzâde İbrâhim Efendi. Tercüme-i Sûre-i Fâṭır. Bölge Yazma Eserler, 9532/2: 29a-31a. Konya Yazma Eserler Bölge Müd. google scholar
31. Gözübüyükzâde İbrâhim Efendi. Mecmûʿatü’l-kavâʿid. İstanbul: Daru’t-Tabâʿati’l-Âmire, 1259: 2-56. google scholar
32. Gözübüyükzâde İbrâhim Efendi. Risâle fî ḥaḳḳi’l-besmele, İstanbul: y.y., 1259: 2-56. google scholar
33. Gözübüyükzâde İbrâhim Efendi. Risâle fî ḥaḳḳi’l-merfûʿât. Akhisar Zeynelzade, 6548/3: 54ab. Manisa Manisa Ktp. google scholar
34. İbn Hişâm Ebû Muhammed Abdullâh Cemâlüddîn el-Ensârî. Şerḥu Ḳaṭri’n-nedâ ve belli’ṣ-ṣadâ. tlf. Muhammed Muhyiddîn Abdulhamîd. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿAsriyye, 1432/2011. google scholar
35. İbn Yaîş Ebû’l-Bekâ Yaîş b. Alî el-Mevsılî. Şerḥu’l-Mufaṣṣal. haz. Emîl Bedîʿ Yaʿkûb. Beyrut-Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1. Basım, 1422/2001. google scholar
36. İbnü’l-Hâcib, Cemâlüddîn Osmân b. Ömer b. Ebî Bekr. el-Kâfiye fî ʿilmi’n-naḥv / eş-şâfiye fî ʿilmeyi’ṣ-ṣarfi ve’l-ḫaṭ. thk. Sâlih Abdülazîz eş-Şâir. Kâhire: Mektebetü’l-Âdâb, 1431/2010. google scholar
37. Kaya, Murat. “XIX ve XX. Asırda Osmanlı’da Mutasavvıf Müfessirler”. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 13, sy. 29 (2012): 43-77. google scholar
38. Kehhâle, Ömer Rızâ. Muʿcemü’l-müʾellifîn. 15. Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-ʿArabî, b.y. google scholar
39. Kitâbü’n-naḥv. İstanbul: Yasin Yay., 2005. google scholar
40. Koçer, H. Mehmet Zeki. Kayseri Uleması. İstanbul: Özdem kardeşler Matbaası, 1983. google scholar
41. Malaq, Haessam. “Gözübüyükzâde İbrahim Efendi ve Taḳrîru’l-istiʿâre Adlı Eseri”. Yüksek Lisans tezi, Marmara Üniversitesi, 2019. google scholar
42. Nazif, Ahmed. Kayseri Tarihi-Mir’ât-ı Kayseriyye. Kayseri: b.y., 1987. google scholar
43. Özcan, Abdülkadir. “Cemâleddin Mehmed, Karslızâde”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 7: 312-313. İstanbul: TDV Yayınları, 1993. google scholar
44. Özen, Şükrü. “Teftâzânî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 40: 299-308. İstanbul: TDV Yayınları, 2011. google scholar
45. Öztürk, Mustafa ve Mertoğlu, M. Suat. “Zemahşerî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 44: 235-238. İstanbul: TDV Yayınları, 2013. google scholar
46. Sâmerrâî, Muhammed Fâdıl. en-Naḥvü’l-ʿArabî aḥkâmün ve meʿânî. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1. Basım, 1435/2014. google scholar
47. Şaban, İbrahim. “19. Yüzyıl Osmanlı Âlimlerinin Belagate Dair Eserleri”. Şarkiyat Mecmuası 13 (Aralık 2011): 119-134. google scholar
48. Şahan, Halil. Gözübüyükzâde İbrahim Efendi’nin Mantık Görüşleri. Yüksek Lisans tezi, Erciyes Üniversitesi, 2009. google scholar
49. Toprak, Mustafa. “Gözübüyükzâde İbrâhim Efendi ve Tasliye Risalesi”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/2 (2025): 438-452. google scholar
50. Uçkan, Abak ve Şemsettin, Bahattin. “Gözübüyükzâde İbrâhim Efendi ve Mecmuʿatü’r-Resâʾil’indeki Arap Diline Dair Risâlelerinin İncelenmesi”. Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 1 (2021): 197-204. google scholar
51. Vural, Mehmet. “Gözübüyükzâde İbrâhim Efendi”. Kayseri Ansiklopedisi. 2: 404-405. İstanbul: Acar Basım, 2010. google scholar
52. Yazıcı, Nesimi. “Takvîm-i Vekâyiʿ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 39: 490-492. İstanbul: TDV Yayınları, 2010. google scholar
53. Zemahşerî, Ebû’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer. el-Mufaṣṣal fî ʿilmi’l-ʿarabiyye. thk. Fahr Sâlih Kadêra. Ürdün: Dâru ʿAmmâr, 1. Basım, 1425/2004. google scholar
54. Ziriklî, Hayruddîn b. Ali b. Fâris. el-Aʿlâm. y.y.: Dâru’l-İlmi li’l-Melâyîn, 15. Basım, 2002. google scholar