Zemahşerî’de Methiye Şiiri: Selçuklu Devlet Adamlarına Methiyelerinin İncelenmesi

Öz

Zemahşerî, beşinci ve altıncı yüzyıllarda doğuda Çin sınırlarından batıda Levant’a kadar uzanan Selçuklu İmparatorluğu döneminde yaşamıştır. Zemahşerî, bir şair olmasının yanı sıra tefsir, fıkıh, hadis, dil, belağat, edebiyat ve nahiv alanlarında büyük bir âlimdi. Bu konularda yaklaşık elli kitap yazmıştır. Bu çalışma, Zemahşerî’nin çoğunlukla devlet çevrelerinde etkileşimde bulunduğu vezirler, kadılar, âlimler ve diğer devlet adamlarına yönelik övgülerini ele almaktadır. Çalışma, Zemahşerî’nin övdüğü Selçuklu şahsiyetleri ile övgülerinin özelliklerini incelemeyi ve duygularını keşfetmeyi amaçlamaktadır. Çalışma şu soruya cevap bulmaya çalışmaktadır: Bilim ve edebiyatta yüksek mevkiiyle bilinen Zemahşerî için övgünün önemi neydi? Şiirlerinde övdüğü şahsiyetler kimlerdir? Çalışmanın önemi, bazı kaynakların iddia ettiğinin aksine, Zemahşerî’nin Selçuklu sultanlarıyla doğrudan bir temasının olmadığını kanıtlamaya çalışmasından kaynaklanmaktadır. Bu bağlamda bu çalışma, Zemahşerî’nin bazı sultanlar için mersiyeler yazdığını ve bazı sultanlardan vezirleri överken bahsettiğini, şiirin ana konusunun sultanlara yönelik olmadığını ortaya koymuştur. Çalışma, onun övdüğü şahsiyetleri belirlemek ve şiirlerine dayanarak övgülerinin özelliklerini incelemek için betimsel ve analitik bir yaklaşıma dayanmıştır. Aynı zamanda, onun padişahlardan ziyade daha alt kademedeki vezirleri ve devlet adamlarını övdüğünü ortaya koymuştur. Ayrıca bu övgünün samimi bir duyguya dayanmadığı anlaşılmaktadır. Şairin, övdüğü kişileri diğerlerinden üstün gösterecek ölçüde abartıya başvurduğu da görülmektedir. Hayatının ilk dönemlerinde bu övgüler karşılığında ödül elde etmeye çalıştığı anlaşılmaktadır. Bu nedenle övgü teması, şiirinin yarısından fazlasını kapsayacak derecede şiirine hâkim olmuştur. Çalışmada ayrıca onun övdüğü bazı kişilerden ve bu kişileri hangi anlam ve niteliklerle övdüğünden de söz edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Edebiyatı
• Zemahşerî
• Methiye Şiiri
• Selçuklu Devleti
• Vezirler

Al-Zamakhshari’s Praise Poetry: A Study of His Praises to Seljuk Statesmen

Öz

Al-Zamakhshari lived in the Seljuk Sultanate, which stretched from China to the Levant during the fifth and sixth centuries AH. He was a renowned poet and scholar of religious and Arabic sciences. This research examines his panegyrics of Seljuk officials, particularly ministers, judges, and scholars, whom he frequently praised. The study aims to identify those he praised and to analyze the characteristics of his panegyrics. It begins with the following questions: What was the significance of panegyric for al-Zamakhshari, a figure of high standing in both scholarship and literature? And who were the individuals he praised in his poetry? The research’s importance stems from its attempt to demonstrate that al-Zamakhshari did not have a direct connection with the Seljuk sultans and that his praise of them was often indirect, occurring within the context of praising others. The research employs a descriptive-analytical approach to identify those he praised and to understand the characteristics of his panegyrics based on his poetry. The research proved that he praised ministers and statesmen who were lower than the sultans, and his praise did not stem from sincere emotion, as he resorted to excessive exaggeration. He sought reward in the beginnings of his life, and praise dominated his poetry until it reached more than half of it. The research mentioned some of those he praised and the meanings with which he praised them.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Literature
• al-Zamakhshari
• Panegyric Poetry
• Seljuk Empire
• Viziers

Kaynakça

1. Alî, Seyyid Emîr. Muhtasaru Tarihi’l-Arab. çev. ‛Afîf el-Ba‛labakkî. Beyrut: Dâru’l-‛İlmi li’l-Melâyîn, 2. Basım, 1967. google scholar
2. Arpa, Enver. Zemahşerî’nin Tefsirdeki Yeri. Ankara: Fecr Yayınları, 2012. google scholar
3. Aṣfehânî, el-Fetḥ b. Alî el-Bendârî (ihtisâr). Târîḫu Devleti Âli Salcȗk li İmâduʼddîn el-Asfehânî. Mısır: Şirketu Tabʽiʼl-Kutubiʼl-Arabiyye, 1318/1900. google scholar
4. Avcı, Hüseyin. “Şair Olarak Zemahşerî ve Divanı”. Bütün Yönleriyle Zemahşerî. Editörler: Ömer Aslan ve Ali Yılmaz. 1/139-150. Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, 2023. google scholar
5. Avcı, Hüseyin. “Zemahşerî Şiirlerinde Mersiye”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (Mart 2021), 453-479. https://doi.org/10.51702/esoguifd.842277 google scholar
6. Azzâm, Muhammed. el-Muṣṭalaḥu’n-Naḳdî fi’t-Turâsi’l-Edebi’l-‛Arabî. Beyrut-Halep: Dâru’ş-Şark el-‛Arabî, ty. google scholar
7. Beyhaḳî, Alî b. Zeyd. Târîḫu Beyhaḳ. çev. Yusuf el-Hâdî. Dımaşk: Dâru İkra’, 1425/2004. google scholar
8. Ḥamevî, Yâḳût. Muʽcemuʼl-Udebâʼ. thk. İhsân Abbâs. 7 cilt. Beyrut: Dâruʼl-Ġarbiʼl-İslami, 1993. google scholar

9. Ḥûfî, Ahmed Muhammed. Ez-Zemahşerî. Kahire: Dâru’l-Fikriʼl-Arabî, 1386/1966. google scholar
10. İbnu Ḫaldûn, Abduraḥman. Târîḫu İbni Ḫaldûn. thk. Ḫalîl Şiḥâde. Murâca‛atu. Suheyl Zekkâr. 8 cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1421/2000. google scholar
11. İbnu Hallikân, Ebuʼl-Abbâs Şemsuddîn Ahmed. Vefayâtuʼl-Aʽyân ve Enbâʼu Ebnâʼiʼz-Zamân. thk. İhsân Abbâs. 8 cilt. Beyrut: Dâru Sâdir, 1968. google scholar
12. İbnu Kesîr, İsmâ’îl. El-Bidâyetu ve‎’‎n-Nihâye. thk. Muhammed Hassân Ubeyd. râca’ahu. Abdu’l-Kâdir el-Ernâ’ût ve Beşşâr ‛Avvâd Maʽrûf. 21 cilt. Katar: Vizâretu’l-Evkâf ve’ş-Şu’ûn ed-Dîniyye, 1436/2015. google scholar
13. İbnu’l-‛Amrânî, Muhammed b. Ali. El-’İnbâ’ fî Tarihi’l-Hulafâ’. thk. Kâsim es-Sâmerrâ’î. Kahire: Dâru’l-Âfâk el-Arabiyye, 1419/1999. google scholar
14. İbnu’l-Esîr, ‛İzzuddîn. El-Kâmilu fi’t-Tarih. thk. Ömer Abdusselam Tedmurî. 11 cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitabi’l-Arabî, 2012. google scholar
15. İbnu›l-Fuvatî, Kemâluddîn. Mecma‛ul-Âdâb fi Mu‛cemi’l-Elkâb. thk. Muhammed el-Kâzim. 6 cilt. Tahran: Mu’essesetu’t-Tibâ‛e ve’n-Neşr, Vizâretu’s-Sekâfe ve’l-İrşâdi’l-İslâmî, 1416 h. google scholar
16. İbn Reşîḳ el-Ḳayrevânî, Ebû Alî el-Hasen. el-‘Umdetu fî Meḥâsini’ş-Şi‘ri ve Âdâbihî ve Naḳdihî. thk. Muhammed Muḥyiddîn Abdulḥamîd. 2 cilt. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 5. Basım, 1401/1981. google scholar
17. Ḳıftî, Cemâluddîn. İnbâhuʼr-Ruvâti ʽAlâ Enbâhiʼn-Nuhâti. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhîm. Kahire-Beyrut: Dâru’l-Fikriʼl-Arabî ve Dâru’l-Kutubiʼs-Sakâfiyye, 1986. google scholar
18. Köse, Hüseyin Rahmi. Mu‛tezilî-Hanevî Etkileşimi ve Zemahşerî. İstanbul-Konya: Kitaparası Yayınları, 2018. google scholar
19. Meḥbûbe, Abdulhâdî Muhammed Rıza. Nizâmulmulk. Kahire: ed-Dâru’l-Mısrıyye el-Lubnaniyye, 1419/1999. google scholar
20. Neccâr, Abdulhamîd Kâsim. “Ez-Zemahşerî Âsâruhu ve Menhecuhu’n-Nahvî.” Yüksek Lisans Tezi, Câmi‛atu’l-Fâtih, 1982. https://wadod.net/bookshelf/book/2569 google scholar
21. Onur, Ahmet. “Halku’l-Kur’ân Meselesi Konusunda Söylenen Şiirler”. Şarkiyat Mecmuası 40 (2022), 15-50. https://doi.org/10.26650/jos.1061390 google scholar
22. Pala, İskender. Ansiklopedik Divân Şiiri Sözlüğü. İstanbul: Kapı Yayınları, 26. Basım, 2015. google scholar
23. Ṣallâbî, Alî Muhammed. Devletuʼs-Selâcike. Kâhire: Dâru İbniʼl-Cevzî, 1427/2006. google scholar
24. Samancı, Hüseyin. Ez-Zemahşerî’nin Hayatı ve Arap Edebiyatı Alanındaki Çalışmaları.” Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi, 2015. google scholar
25. Samʽânî, Abdulkerîm b. Muhammed. El-Muntahabu min Mu‛cemi Şuyûhi’s-Samʽânî. thk. Muvaffak b. Abdullah b. Abdulkadir. 3 cilt. Riyad: Dâru ‛Âlemi’l-Kutub, 1417/1996. google scholar
26. Sâmerrâ’î, Fâdil Sâlih. Ed-Dirâsâtu’n-Nahviyyetu ve’l-Luğaviyyetu ʽİnde’z-Zemahşerî. Bağdâd: Matbaʽtu’l-İrşâd, 1390/1971. google scholar
27. Şîrâzî, Murazâ Âyetullah Zâde. Ez-Zemahşerî Luğaviyyen ve Mufessiren. Tak. Hüseyn Nassâr. Kahire: Dâru’s-Sekâfe, 1977. google scholar
28. Tâş Köbri Zâde, Ahmed b. Mustafa. Miftahu’s-Sa‛âde. 2 cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutub el-‛İlmiyye, 1405/1985. google scholar
29. Tûsî, Nizâmulmulk. Siyeru’l-Mulûk. çev. Yusuf Bekkâr. Beyrut: Dâru’l-Menâhil, 1428/2007. google scholar
30. Zebîdî, Muhammed Murtażâ. Tâcü’l-ʿarûs min Cevâhiri’l-Ḳāmûs. thk. ‛Abdusselâm Muhammed Hârûn. 40 cilt. Küveyt: Matba‛atu Hukumetu’l-Küveyt, 2. Basım, 1415/1994. google scholar
31. Zehebî, Şemsuddîn. Siyer Eʽlâmi’n-Nubelâ’. thk. Hassân Abdulmannân. 3 cilt. Lubnân: Beytu’l-Efkâri’d-Devliyye, 2004. google scholar
32. Zehebî, Şemsuddîn. Târîhuʼl-İslâm ve Vefayâtuʼl-Maşâhîri veʼl-Aʽlâm. thk. Beşşâr ‛Avvâd Maʽrȗf. 52 cilt. Beyrut: Dâruʼl-Ġarbiʼl-İslami, 1424/2003. google scholar
33. Zehrânî, Muhammed Musfir. Nizâmu’l-Vizâreti fi’d-Devleti’l-‛Abbasiyye. Beyrut: Mu’essesetu’r-Risâle, 1400/1980. google scholar
34. Zemahşerî. Dîvânu Carullah ez-Zemahşerî. thk. Fâtime Yȗsuf el-Ḫiyemî. Beyrut: Dâru Sâdir, 1429/2008. google scholar
35. Zemahşerî. Makâmâtuʼz-Zemahşerî. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1402/1982. google scholar
36. Ziriklî, Hayruddîn. El-Eʽlâm. 8 cilt. Beyrut: Dâru’l-İlmi li’l-Malâyîn, 15. Basım, 2002. google scholar