The Writing The History of Arabic Literature: The Orientalist Perspective

Öz

The earliest form of writing the history of Arabic literature emerged in the classical period through works in the genres of ṭabaqāt and bibliographical compilations. In the modern sense, however, scholarly interest in the history of Arabic literature became pronounced in the nineteenth century with the rise of Orientalism. During this period, the Orientalist perspective developed with the aim of documenting, classifying, and interpreting Arabic written culture laid the foundation for research on the history of Arabic literature. In this context, the first comprehensive work prepared in line with a modern historiographical approach was Joseph Purgstall’s (d. 1856) Literaturgeschichte der Araber. This initiative was subsequently followed by Orientalists such as Alfred Kremer (d. 1889) and Carl Brockelmann (d. 1956). As pioneers who examined Arabic literature within its historical and sociocultural contexts through Western historiographical frameworks, these scholars made significant contributions to the field. Aiming to address the development of these contributions, the present study examines the works of selected Orientalists who have authored studies on the modern history of Arabic literature since the nineteenth century. The primary objective of the study is to provide a bibliographical evaluation of the major Orientalist works on the history of Arabic literature produced in the nineteenth, twentieth, and twenty first centuries. Given that it is not feasible to examine all studies in this field within a single work, key sources in the literature have been identified, and their scope, methodologies, and authors’ perspectives on Arabic literature have been analyzed. In this way, the fundamental approaches in the field are elucidated, and a general framework for the writing of Arabic literary history is presented. Using content and descriptive analysis methods, the study explores the relationship between the structural characteristics of leading Orientalist works and their scholarly approaches. The findings suggest that assessing Orientalist contributions to the history of Arabic literature will deepen Arabic literary historiography and revitalize academic interest in the field.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Literature
• History of Arabic Literature
• Historiography of Arabic Literature
• Orientalist Perspective
• Periodization

Arap Edebiyatı Tarihi Yazımı: Oryantalist Perspektifin Rolü

Öz

Arap edebiyatı tarihi yazımının ilk hâli klasik dönemde tabakât ve bibliyografik türündeki eserlerle ortaya çıkmıştır. Modern anlamda ise Arap edebiyatı tarihine yönelik akademik ilgi, 19. yüzyılda oryantalizmin yükselişiyle belirginleşmiştir. Bu dönemde Arap yazılı kültürünün belgelenmesi, sınıflandırılması ve yorumlanması amacıyla geliştirilen oryantalist perspektif, Arap edebiyatı tarihine yönelik araştırmaların zeminini oluşturmuştur. Bu bağlamda modern tarih yazımı anlayışıyla hazırlanan ilk kapsamlı çalışma Joseph Purgstall’ın (öl. 1856) Literaturgeschichte der Araber eseridir. Bu girişimi Alfred Kremer (öl. 1889) ve Carl Brockelmann (öl. 1956) gibi oryantalistler takip etmiştir. Arap edebiyatını Batılı tarih yazımıyla tarihî ve sosyokültürel bağlamda inceleyen bu isimler birer öncü olmaları itibarıyla alana büyük katkı sağlamıştır. Söz konusu katkının gelişimini ele almayı hedefleyen bu çalışmada, 19. yüzyıldan itibaren modern tarih yazımı ile Arap edebiyatı tarihi eserleri kaleme alan bazı oryantalistlerin çalışmaları incelenmiştir. 19., 20. ve 21. yüzyıllarda Arap edebiyatı tarihini ele alan başlıca oryantalistlerin eserlerini bibliyografik olarak değerlendirmek çalışmanın birincil hedefidir. Nitekim mezkûr alandaki araştırmaların tümünü tek çalışmada incelemek mümkün değildir. Bu nedenle literatürdeki temel kaynaklar belirlenmiş; eserlerin kapsamı, metodolojileri ve müelliflerinin Arap edebiyatına bakış açıları değerlendirilmiştir. Böylece alandaki temel yaklaşımlar ortaya konulmuş, Arap edebiyatı tarihi yazımına dair genel bir çerçeve sunulmuştur. Ayrıca çalışmada içerik ve betimsel analiz yöntemleriyle önde gelen oryantalistlerin eserlerinin yapısal özellikleriyle ilmî yaklaşımları arasındaki ilişki incelenmiştir. Elde edilen bulgular, oryantalistlerin Arap edebiyatı tarihine katkılarının değerlendirilmesinin, Arap edebiyatı tarihçiliğine derinlik kazandıracağı ve alana yönelik akademik ilgiyi canlandıracağı düşünülmektedir. 

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Edebiyatı
• Arap Edebiyatı Tarihi
• Arap Edebiyatı Tarihi Yazımı
• Oryantalist Perspektif
• Dönemlendirme

Kaynakça

1. Akpınar, Turgut. “Kremer, Alfred Von”. DİA. XXVI: 289. Ankara: TDV, 2002. google scholar
2. Araz, Cangül. “Arap Edebiyatı Tarihi Yazıcılığı ve Hüseyin el-Vâd’ın Fî Târîhi’l-Edeb: Mefâhîm ve Menâhic Adlı Eseri”. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul Üniversitesi, 2024. google scholar
3. Araz, İsmail. Klasik Arap Şiir Eleştirisinde İbn Sellâm el-Cumahî. Ankara: Fcr Yayın, 2025. google scholar
4. Arbuthnot, Forster F. Arabian History and Literature. London: William Heinemann, 1890. google scholar
5. Bardi, Filippo d. Storia Letterature Arabe. 2 cilt. Floransa: Felice Le Monnier, 1846. google scholar
6. Bedevî, Abdurrahman. Mevsûʿatu’l-müsteşrikîn. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1993. google scholar
7. Blachère, Regis. Târîhu’l-edebi’l-‘Arabî. haz. İbrahim Keylânî. Dımaşk: Dâru’l-Fikri li’t-Tibâ‘a ve’t-Tevzî‘ ve’n-Neşr, ts. google scholar
8. Brockelmann, Carl. Târîhu’l-edebi’l-‘Arabî. haz. Abdülhalim en-Neccâr. 6 Cilt. Kahire: Dâru’l-Maârif, ts. google scholar

9. Bû Hasan, Ahmed. İntikâlu’n-nazariyyât ve’l-mefâhîm. Kazablanka: Matbaâtu’n-Necâh el-Cedîde, 1999. google scholar
10. Bûcum‘a, ‘Adad. “Menâhicu’l-Müsteşrikîn fi Kırâeti’l-Edebi’l-‘Arabî el-Hadîs: Charles Pellat, André Miquel”. Yüksek Lisans Tezi. Cami‘atu Ebi Bekr Belkâyid, 2007-2008. google scholar
11. Bûzvâde, Habîb. “el-Edebu’l-‘Arabî fî ‘Uyûni’l-Müsteşrikîn er-Rûs: Kırâe fî Kitâbât Kračhkovski”, Dirâsât Istişrâkiyye 23 (2020):169-174. google scholar
12. Demirayak, Kenan. Arap Edebiyatı Tarihi-Cahiliye Dönemi- 5 cilt. Kayseri: Fenomen Yayıncılık, 2014. google scholar
13. Derin, Süleyman. “Nicholson, Reynold Alleyne”. DİA. XXXIII: 76-77. İstanbul: TDV, 2007. google scholar
14. Desvergers, M. Noel. Arabie. Paris: Firmin Didot Freres, 1847. google scholar
15. Eyice, Semavi. “Huart, Clément Imbault”. DİA. XVIII: 262-264. İstanbul: TDV, 1998. google scholar
16. Faysal, Şükrî. Menâhicu’d-dirâseti’l-edebiyye fi’l-edebi’l-Arabî: arz ve nakd ve iktirâh. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1965. google scholar
17. Fück, Johann. Die Arabischen Studien in Europa bis in den Anfang des 20. Jahrhunderts. haz. Sa‘îd Hasan Buhayrî ve Muhsin ed-Demirdâş. Kahire: Zehrâ u’ş-Şark, 2006. google scholar
18. Gibb, Hamilton. Arap Edebiyatı. haz. Onur Özatağ. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2017. google scholar
19. Goldziher, Ignace. Klasik Arap Literatürü, haz. Azmi Yüksel ve Rahmi Er. İstanbul: Vadi Yayınları, 2015. google scholar
20. el-Hâfî, Hâlid. “Arap Edebiyatı Tarihçilerinin Eserlerinde “Edebiyat Tarihi” Kavramın Algılanışının Sınırları ve Dönüşümleri Üzerine”. haz. İsmail Araz ve Cangül Araz. Şarkiyat Mecmuası–Journal of Oriental Studies 42 (2023): 485-513. https://doi.org/10.26650/jos.1228550 google scholar
21. Hatiboğlu, Mehmet S. “Goldziher, Ignaz”. DİA. XIV: 102-105. İstanbul: TDV, 1996. google scholar
22. Huart, Clément I. Histoire de la littérature arabe. haz. Cemal Sezgin. Ankara: TİSA Matbaacılık, 1971. google scholar
23. Huart, Clément I. Histoire de la littérature arabe, çev. Edmund Gosse. New York: D. Appleton and Company, 1903. google scholar
24. Huart, Clément I. Histoire de la littérature arabe. Paris: Armand Colin, 1902. google scholar
25. el-Hûkânî, Îsâ. “Menhecu’l-müsteşriki’l-Fransî (André Miquel) fi’t-ta’rîhi’l-edebi’l-‘Arabî”. et-Tevâsulu’l-Edebî 12/01 (2023): 155-156. google scholar
26. el-Hûkânî, Îsâ. İşkâliyyâtu ta’rîhi’l-edebi’l-‘Arabî dirâse nakdiyye fî felsefeti’l-edeb ve târîhih. Beyrut: Merkez Dirâsâti’l-Vahdeti’l-‘Arabiyye, 2023. google scholar
27. Kalın, İbrahim. Ben, Öteki ve Ötesi: İslam-Batı İlişkileri. İstanbul: İnsan Yayınları, 2025. google scholar
28. Kračhkovski, Ignatij. Târîhu’l-edebi’l-cogrâfiyyi’l-‘Arabî. haz. Selâhaddin Osman Hâşim. 2 Cilt. Kahire: Lecnetu’t- -Telif ve’t-Terceme ve’n-Neşr, 1963. google scholar
29. Kremer, Alfred V. Culturgeschichte des Orients unter den Chalifen. Viyana: Wilhelm Braumüller, 1875. google scholar
30. el-Kuryevî, İdrîs. “el-Menhecu’l istişrâkî fî târîhi’l-edebî ve’n-nakd”. ‘Alâmât fî’n-nakd 14/55 (2005):194-195. Landau, Jacob M. “Gibb, Sir Hamilton Alexander Roskeen”. DİA. XIV: 66-67. İstanbul: TDV, 1996. google scholar
31. Mansûr, İbrahim Muhammed. “Menâhicu’t-ta’rîh li’l-edebi’l-Arabî fi’l-‘asri’l-hadîs (1850-1927)”. el-Mecelletu’l-İlmiyye bi-Külliyeti’l-Âdâb Câmiatu Tantâ 14 (2001): 467-491. google scholar
32. McCabe, Joseph. A Biographical Dictionary of Modern Rationalists. London: Watts & Co., 1920. google scholar
33. Mekîd, Mesûd. “Mi‘yâriyyetu’t-Ta’rîhi’l-Edebi’l-‘Arabî ‘inde Carl Brockelmann”. Mecelletu’l-Âdab ve’l-Lugâ, 10/2 (2023):76-97. google scholar
34. Miquel, André. La littérature arabe. haz. Vennâs Refîk, Sâlih el-Hayzum ve Tayyib el-‘Aşşâş. Tunus: eş-Şirketu’t-Tûnusiyye li-Funûni’r-Resm, 1980. google scholar
35. Miquel, André. La littérature arabe. Paris: Presses universitaires de France, 1969,1981. google scholar
36. el-Mûsevî, Ahmed Hasan Sâhib “Ru’yetu’l-Müsteşrik Von Kremer li’l-Hadâreti’l-İslâmiyye”. Mecelletu’l-Utrûhâ li’l-‘Ulûmi’l-İnsâniyye 3/13 (2018). google scholar
37. Nallino, Carlo A. “Italo Pızzı”, Rivista Degli Studi Orientali, 1/2 (1921), IX: 232–234. http://www.jstor.org/stable/44002037 google scholar Nallino, Carlo A. Târîhu’l-âdâbi’l-‘Arabiyye mine’l-Câhiliyye hattâ ‘asri Benî Ümeyye. Kahire: Dâru’l-Maârif, 1970. google scholar
38. en-Nedîm, Ebü’l-Ferec Muhammed b. İshâk. el-Fihrist, thk. Eymen Fuâd Seyyid London: Müessesetü’l-Furkân li’t-Türâs el-İslâmî, 1430/2009, 1:9 vd. google scholar
39. Nicholson, Reynold A. A Literary History of the Arabs, haz. Onur Özatağ Ankara: Doğubatı Yayınları, 2025. google scholar
40. Nicholson, Reynold A. A Literary History of the Arabs. New York: Charles Scribner’s Sons, 1907. google scholar
41. Nuhoğlu, Hidayet Yavuz. “Blachère, Régis”. DİA. VI: 244-245. İstanbul: TDV, 1992. google scholar
42. Pellat, Charles. Arabes Littérature et Langue, haz. Refîk Vennâs, Sâlih el-Hayzum ve Tayyib el-‘Aşşâş. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1997. google scholar
43. Pizzi, Italo. Letterature Araba. Milano: Ulrıco Hoeplı, 1903. google scholar
44. Purgstall, Joseph H. Literaturgeschichte der Araber von ihrem Beginne bis zu Ende des zwölften Jahrhunderts der Hidschret. 7 Cilt. Wien: Hof-und Staatsdruckerei, 1850. google scholar
45. Saadi, Masar. “Orientalists and Theır Role in Arabic Literature” Turkish Journal of Computer and Mathematics Education. 12/1 (2021): 666-675. google scholar
46. Sedillot, L.A. Histoire Des Arabes. Paris: Hachette, 1854. google scholar
47. Şakiroğlu, Mahmut H. “Nallıno, Carlo Alfonso”. DİA. XXXII: 349. İstanbul: TDV, 2006. google scholar
48. Şimşek, Sultan- Araz, İsmail. “Arap Edebiyatı Tarihi Yazımının Kuramsal ve Metodolojik Temelleri”. Hitit İlahiyat Dergisi 23/2 (2024): 870-894. https://doi.org/10.14395/hid.1517259. google scholar
49. Şimşek, Sultan. “Arap Edebiyatı Tarihi Kaynaklarında Memlükler Döneminin Görünürlüğü: Özgünlük ve Yok Sayılmak Arasında”. İslami İlimler Dergisi 40 (2025): 267-285. https://doi.org/10.34082/islamiilimler.1614069. google scholar
50. Uçar, Anastasiya. “Krackovskij Ignatij Julianovic: Hayatı ve “Nad Arabskimi Rukopisiami” Adlı Eserinin İncelenmesi”. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul Üniversitesi, 2015. google scholar
51. Ziygâmî, Hâlid. “el-İstişrâk ve menhecu’l-kırâe li’t-turâsi’l-edebî, el-halfiyyatu’l-felsefiyye ve’n-nazariyye: Tarîhu’l-edebi’l-‘Arabî nemûzecen”, el-Akademiyye li’d-dirâsâti’l-İctima‘iyye ve’l-İnsâniyye, 13/1 (2021): 271-283. google scholar
52. Zîygamî, Hâlid. “Menâhicu’t-târîhi’l-edebî ve halfiyyâtuha’n-nazariyye”. Doktora Tezi. Mohamed Lamine Debaghine Üniversitesi, 2015. google scholar