Hayyâm Rubailerinin Aruzla Yapılan Türkçe Tercümeleri Üzerine Bir İnceleme

Öz

Türkler ve Farslar arasındaki İslâmiyet öncesine dayanan ve Türklerin İslâmiyeti kabulüyle beraber artan siyasî ve kültürel ilişkilerin iki milletin edebiyatına da yansıdığı, Anadolu’da oluşmaya başlayan Türk edebiyatının büyük ölçüde Fars edebiyatının tesiri altında doğup inkişaf ettiği bilinmektedir. Bu tesiri, Türk şairlerin en fazla okudukları ve kendilerine örnek aldıkları şairlerin genellikle Fars şairleri oluşunda görmek mümkündür. Bu şairlerin eserleri, tercüme ve şerh yoluyla Türk edebiyatında mühim bir tesir icra etmiştir. Büyük matematik ve astronomi bilgini Ömer Hayyâm da (ö. 1131?) ona atfedilen rubailer dolayısıyla ismi bilinen edebî şahsiyetlerdendir. Osmanlı edipleri tarafından eskiden beri bilinen bir şahsiyet olsa da 19. asır ortalarında Batı dünyasınca yeniden keşfi dolayısıyla Garplılaşma yolundaki Türkiye’de popülerliği ciddi ölçüde artmış ve üzerine çeşitli çalışmalar yapılmıştır. Hayyâm’ın Türkçeye yapılan çok sayıdaki tercümesini; aruzla yapılanlar, heceyle yapılanlar, serbest veya mensur olanlar şeklinde ayırmak mümkündür. İşbu makalede Hayyâm’ın aruzla yapılmış tercümeleri incelenmiştir. Söz konusu tercümeler vezin, kafiye, manada değişiklik, ifade zaafı, Türkçeden uzaklık bakımlarından tahlil edilmiştir. İncelenen altı tercüme Hamâmîzâde İhsan (ö. 1948), Hüseyin Rifat (ö. 1954), Yahya Kemal (1958), Vasfi Mahir Kocatürk (ö. 1961), Feyzullah Sacit (ö. 1978) ve Rüştü Şardağ’a (ö. 1994) aittir.

Anahtar Kelimeler

• Ömer Hayyâm
• Rubai
• Tercüme
• Mukayeseli Edebiyat

A Study of the Turkish Translations of Khayyam’s Quatrains in Aruz Metre

Öz

The political and cultural relations between Turks and Persians, which date to the pre-Islamic period, intensified following the Turkic adoption of Islam and are profoundly reflected in their respective literary traditions. The emergence of Turkish literature in Anatolia, in particular, occurred under the considerable sway of Persian models. This influence is evidenced by the fact that the most widely read and emulated poets among Turkish literati were predominantly Persian, whose works significantly shaped Turkish literature through translation and commentary. Among these influential figures was the great mathematician and astronomer Omar Khayyam (d. 1131?), also renowned for the quatrains (rubaiyat) attributed to him. Although Ottoman literati had long been aware of Khayyam, his popularity in Turkey surged during the 19th century. This resurgence was largely catalyzed by his mid-19th-century rediscovery in the West, which resonated with contemporaneous Westernizing trends within the Ottoman Empire. The extensive corpus of Turkish translations of Khayyam’s quatrains can be categorized into four groups: those rendered in aruz, those in syllabic meter, those in free verse, and those in prose. This article examines the Turkish translations of Khayyam’s quatrains that utilize the aruz prosodic system. The selected translations -by Hamâmîzâde İhsan (d. 1948), Hüseyin Rifat (d. 1954), Yahya Kemal (d. 1958), Vasfi Mahir Kocatürk (d. 1961), Feyzullah Sacit (d. 1978), and Rüştü Şardağ (d. 1994)- will be analyzed with respect to their metre, rhyme, semantic fidelity, expressive weaknesses, and their divergence from natural Turkish idiom.

Anahtar Kelimeler

• Omar Khayyam
• Quatrain
• Translation
• Comperative Literature

Kaynakça

1. Andı, Fatih. “Türkçede Rubâiyyât-ı Hayyâm Tercümeleri.” İlmî Araştırmalar 7 (1999): 9-29. google scholar
2. Balıkçıoğlu, Efe Murat. “Quatrains of Many Receptions: A Survey of Perceptions of Omar Khayyâm in Ottoman and Turkish Translations.” Iranian Studies 57 (2024): 211-239. google scholar
3. de Blois, François. Persian Literature: A Bio-Bibliographical Survey V: Poetry of the Pre-Mongol Period. London: RoutledgeCurzon, 2004. google scholar
4. Ceylan, Ömür. “Hayyâm Türkî’de Nasıl Söylenir? – Çeviribilim Penceresinden Yahya Kemal.” Yahya Kemal Beyatlı: Ölümünün 50. Yılı içinde, ed. Kazım Yetiş. İstanbul: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2008: 180-195. google scholar
5. Çalka, Mehmet Sait. “Divan Şairlerinin Gözüyle Fars Şairi Ömer Hayyâm.” Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi 2/4 (2015): 30-40. google scholar
6. Feyzullah Sacit. Hayyâm Rubaileri ve Manzum Tercümeleri. İstanbul: Cihan Kütüphanesi, 1929. google scholar
7. Hamâmîzâde İhsan. Ömer Hayyâm Rubaileri. İstanbul: Altın Kitaplar Yayınevi, 1966. google scholar
8. Hüseyin Daniş – Rıza Tevfik. Rubâiyyât-ı Ömer Hayyâm. İstanbul: Evkaf Matbaası, 1922. google scholar

9. Hüseyin Rifat. Rubâiyyât-ı Hayyâm ve Manzum Tercümeleri. İstanbul, 1926. google scholar
10. Kocatürk, Vasfi Mahir. Ömer Hayyâm’ın Rubaileri. Ankara: Buluş Yayınevi, 1955. google scholar
11. Ömer Hayyâm, “Rubai.” çev. Orhan Veli. Tercüme 34-36 (1946): 298. google scholar
12. Saraç, M. A. Yekta. Klasik Edebiyat Bilgisi: Belagat ve Biçim – Ölçü – Kafiye. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2019. google scholar
13. Sayed-Gohrab, A. A. ed. The Great Umar Khayyam: A Global Reception of the Rubaiyat. Leiden University Press, 2012. google scholar
14. Şardağ, Rüştü. Bütün Yönleriyle Hayyâm Rubaileri. İstanbul: Özgür Yayın Dağıtım, 1985. google scholar
15. Yahya Kemal. Eski Şiirin Rüzgâriyle. İstanbul: Yahya Kemal Enstitüsü, 1962. google scholar
16. Yahya Kemal. Hayyâm Rubailerini Türkçe Söyleyiş. İstanbul: Yahya Kemal Enstitüsü, 1963. google scholar
17. Yazar, Sadık. “Osmanlı Dönemi Şiir Tercümesinde Karşılaşılan Biçimsel (Nazım Biçimi, Aruz ve Kafiye) Zorluklar.” Eski Türk Edebiyatı Çalışmaları IX: Metnin Hâlleri: Osmanlı’da Telif, Tercüme ve Şerh içinde. haz. Hatice Aynur, Müjgan Çakır, Hanife Koncu, Selim S. Kuru, Ali Emre Özyıldırım. İstanbul: Klasik Yayınları, 2014: 248-293. google scholar