Poets And Poetry Texts In Shaqāʾıq Al-Nuʿmānıyya

Öz

Taşköprüzâde Ahmed, a scholar of the reign of Suleiman the Magnificent, provides important information on 521 scholars, including himself, in Şakâik-i Nuʿmâniyye, which examines the Ottoman learned class (ilmiye) and their scholarly activities from the foundation of the empire to the sixteenth century. In the work, 59 biographies belong to scholars who, besides teaching, were also engaged in poetry. Some are described as famous poets whose renowned poems are mentioned, while others are noted only briefly as having written fine verses. The work also contains about twenty poetic texts inserted into the biographies for various purposes. Four are relatively long, whereas the others consist of only a few couplets. These poems vary in both form and content, and information is given regarding their authorship and occasions of composition. Although written in Arabic, this encyclopaedic work is the earliest tabaqāt composed in the Ottoman realm and is therefore a unique source for Turkish literary history. However, no comprehensive study has systematically examined the relationship between the scholars included in the work and poetry. This article analyses the biographies of Ottoman scholars from the foundation of the state to the sixteenth century, focusing on those connected with poetry. It also identifies and translates the poems into Turkish to illuminate the poetic understanding of the period, while presenting the Arabic originals in footnotes. The study aims to contribute to scholarship on the place and significance of poetry within the Ottoman learned class.

Anahtar Kelimeler

• Biography
• Ottoman
• Sultan Suleiman the Magnificent
• Taşköprüzâde
• Shaqāʾiq al-Nuʿmāniyya

Şakâik-İ Nu’mâniyye’deki Şairler ve Şiir Metinleri

Öz

Kanuni Sultan Süleyman dönemi âlimlerinden Taşköprüzâde Ahmed, kuruluşundan 16. yüzyıla kadar Osmanlı ilmiye sınıfına ve onların ilmî faaliyetlerine yer verdiği Şakâik-i Nu’mâniyye adlı eserinde kendisi de dahil olmak üzere 521 âlim hakkında önemli bilgiler vermiştir. Eserde tedrisât faaliyetlerinin yanında şiirle de ilgilendiği anlaşılan 59 âlim biyografisi tespit edilmiştir. Bunlardan bazıları hakkında ünlü bir şair olduğundan ve meşhur şiirlerinden söz edilirken bazılarında ise yalnızca çok güzel şiirler yazdığı hakkında kısa bilgi vermekle yetinilmiştir. Biyografiler arasında çeşitli vesilelerle yer alan 20 civarında şiir metni bulunmaktadır. Bu metinlerden dördü nispeten uzun olmakla birlikte diğerleri birkaç beyitlik manzumelerdir. Eserde hem şekil hem muhteva açısından çeşitlilik gösteren bu metinlerin ne amaçla ve kim tarafından yazıldığı hakkında da bilgiler verilmiştir. Arapça olmakla birlikte Osmanlı sahasında yazılmış ilk tabâkât olması bakımından Türk edebiyatında eşsiz bir kaynak olan bu ansiklopedik eserde, biyografisine yer verilen ulemanın şiirle olan münasebetlerini derli toplu bir şekilde ortaya koyan herhangi bir çalışma bulunmamaktadır. Bu makalede kuruluşundan 16. asra kadar yaşamış olan Osmanlı âlimlerinin biyografileri incelenmiş, bunlardan şiirle ilgilendiği tespit edilen âlimlerin hayatı ve ilmî çalışmaları hakkında bilgi verilmiştir. Ayrıca eserde yer alan şiir metinleri tespit edilerek dönemin şiir anlayışına ışık tutması amacıyla Türkçeye çevrilmiş, metinlerin Arapça asılları ise dipnotlarda gösterilmiştir. Bu çalışma ile Osmanlı Devleti’nin kuruluş ve yükselme dönemlerinde ilmiye sınıfı nezdinde şiirin konumu ve taşıdığı önem üzerine mevcut literatüre katkı sunmak amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Biyografi
• Osmanlı
• Kanuni Sultan Süleyman
• Taşköprüzâde
• Şakâik-i Nu’mâniyye

Kaynakça

1. Akay, Gülçiçek. «Molla Hayalî.» Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. 2020. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/hayali-semseddin-ahmed. google scholar
2. Akçay, Gülçiçek. «Nahîfî.» Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. 2020. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/nahifi-semseddin-semsii. google scholar
3. Aksoy, Hasan. «Dursun Fakih.» TDV İslâm Ansiklopedisi. 1994. https://islamansiklopedisi.org.tr/dursun-fakih. google scholar
4. Baş, Münire Kevser. «Dede Ömer Rûşenî.» Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. 2020. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ruseni-dede-omer. google scholar
5. Bilgin, A. Azmi. Karamanlı Nizâmî. 2001. https://islamansiklopedisi.org.tr/karamanli-nizami. google scholar
6. Bursalı, Mehmet Tahir. Osmanlı Müellifleri. Düzenleyen: Mustafa Çiçekler. Çeviren M. A. Yekta Saraç. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi, 2016. google scholar
7. Buzpınar, Ş. Tufan. «Nakîbüleşraf.» TDV İslâm Ansiklopedisi. 2006. https://islamansiklopedisi.org.tr/nakibulesraf. google scholar
8. Çakan, İsmail Lütfi. «Aksırma.» TDV İslâm Ansiklopedisi. 1989. https://islamansiklopedisi.org.tr/aksirma (erişildi: 4 2, 2026). google scholar

9. Çelebioğlu, Âmil. «Ahmed Bîcan.» TDV İslâm Ansiklopedisi. 1989. https://islamansiklopedisi.org.tr/ahmed-bican. google scholar
10. Değirmenci, Tülün. «Osmanlı Sarayının Geçmişe Özlemi: Tercüme-i Şakâ’iku’n-nu‘mânîye.» Bilig Dergisi, 2008: 105-132. google scholar
11. Donuk, Suat. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. 10 12 2020. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/taskopruzade-ahmed-isameddin-ebulhayr (erişildi: 03 2026). google scholar
12. Duran, Hamiye. «Hacı Bektaş Veli.» Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. 2020. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/haci-bektas-veli. google scholar
13. Durmuş, İsmail. Tabakat. 2010. https://islamansiklopedisi.org.tr/tabakat#1. google scholar
14. Durmuş, Tuba Işınsu. «Gazâlî, Deli Birader.» Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. 2020. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/gazali-deli-birader/mufid. google scholar
15. el-Hamad, Muhammed bin İbrahim.‫2006. مصطلحات في كتب العقائد‬.https://shamela.ws/book/12070/156?utm. google scholar
16. Erünsal, İsmail E. «Tâcî-zâde Sâdî Çelebi.» Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. 2020. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/tacizade-sadi-celebi. google scholar
17. Gibb, E.J. Wilkinson. Osmanlı Şiir Tarihi. Çeviren Ali Çavuşoğlu. Cilt I-II. Ankara: Akçağ Yayınları, 1999. google scholar İhsanoğlu, Ekmeleddin. Osmanlılar ve Bilim. İstanbul: Etkileşim Yayınları, 2007. google scholar
18. İnalcık, Halil. Devlet-i ‘Aliyye. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2020. google scholar
19. —. Osmanlı İmparatorluğu Klâsik Çağ (1300-1600). Çeviren Ruşen Sezer. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2013. google scholar
20. İpşirli, Mehmet. «Çivizâde Muhyiddin Mehmed Efendi.» TDV İslâm Ansiklopedisi. 2019. https://islamansiklopedisi.org.tr/civizade-muhyiddin-mehmed-efendi. google scholar
21. —. İlmiye. 2000. https://islamansiklopedisi.org.tr/ilmiye. google scholar
22. Kaplan, Yunus. «Saçlı Emîr.» Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. 2021. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/sacli-emir-emiri-gisudar-muhyiddin. google scholar
23. Karpat, Kemal. Osmanlı ve Dünya. İstanbul: Ufuk Kitap Yayınları, 2006. google scholar
24. Kepekci, Berra. «Taşköprizâde Ahmed Efendi’nin Müfredat Yazımına Katkısı Bağlamında Manzûmetü Âdâbi’l-bahs ve’l-münâzara li-Taşköprî-zâde.» Tahkik İslami İlimler Araştırma ve Neşir Dergisi, Haziran 2023: 119-147. google scholar
25. Köksal, M. Fatih. «Âşık Paşa.» Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. 2021. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/asik-pasa-asik. google scholar
26. Köksal, Mehmet Fatih. «Melîhî.» Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. 2020. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/melihi-mdbir. google scholar
27. —. «Sinân.» Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. 2020. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/sinan. google scholar Köprülü, M. Fuad. Türk Edebiyatı Tarihi. Ankara: Akçağ Yayınları, 2004. google scholar
28. Kut, Günay. «Lâmî Çelebi.» Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. 2021. https://teis.yesevi.edu.tr/%20madde-detay/lamii-celebi-mahmud-osman. google scholar
29. Matrakçı Nasuh. Târih-i Âl-i Osman (İnceleme-Tenkitli Metin). Düzenleyen: Erhan Afyoncu. Çeviren Göker İnan. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019. google scholar
30. McGinnis, Jon. Arabic and Islamic Natural Philosophy and Natural Science. Düzenleyen: N. Zalta ve Uri Nodelman. February 2022. https://plato.stanford.edu/archives/spr2025/entries/arabic-islamic-natural. google scholar
31. Muallim Naci. Lugat-ı Nâcî. İstanbul: İkdam Matbaası, 1308 (1891). google scholar
32. Okumuş, Ömer. «Abdurrahman Câmî.» TDV İslâm Ansiklopedisi. 1993. https://islamansiklopedisi.org.tr/cami-abdurrahman. google scholar
33. Özcan, Abdülkadir. eş-Şekaiku’n-Nu’mâniyye. 2010. https://islamansiklopedisi.org.tr/es-sekaikun-numaniyye. google scholar
34. —. «İdrîs-i Bitlisî.» TDV İslâm Ansiklopedisi. 2000. https://islamansiklopedisi.org.tr/idris-i-bitlisi. google scholar
35. Öztürk, Zehra. «Hamdullah Hamdi.» TDV İslâm Ansiklopedisi. 1997. https://islamansiklopedisi.org.tr/hamdullah-hamdi. google scholar
36. Şemseddin Sami. Kamus-ı Türkî. İstanbul: İkdam Matbaası, 1317 (1900). google scholar
37. Tanyıldız, Ahmet. «Şeyhoğlu Yûsuf.» Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. 2020. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/yusuf-seyhoglu-seyh-baba-yusuf. google scholar
38. Taşköprülüzâde, Ahmed Efendi. Eş-Şakâ’iku’n-Nu’mâniyye fî Ulemâi’d-Devleti’l-Osmâniyye. Düzenleyen: Derya Örs. Çeviren Muhammet Hekimoğlu. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019. google scholar
39. Taşköprüzâde. Osmanlı Bilginleri. Çeviren Muharrem Tan. İstanbul: İz Yayıncılık, 2007. google scholar
40. Turan, Şerafettin. «Kemalpaşazâde.» TDV İslâm Ansiklopedisi. 2022. https://islamansiklopedisi.org.tr/kemalpasazade#1. google scholar
41. Uzun, Mustafa İsmet. «Envârü’l-âşıkîn.» TDV İslâm Ansiklopedisi. 1995. https://islamansiklopedisi.org.tr/envarul-asikin. google scholar
42. Yavuz, Yusuf Şevki. Taşköprizâde Ahmed Efendi. 2011. https://islamansiklopedisi.org.tr/taskoprizade-ahmed-efendi. google scholar