Osmanlı Arşiv Belgeleri Işığında Muhammed Abdülcebbâr Hayri’nin Osmanlı Devleti’ne Yaptığı Katkılar

Yıl 2025, Sayı: 47, 159 - 180, 22.10.2025

Hatice Görgün

https://doi.org/10.26650/jos.2509471

https://izlik.org/JA36AH87GG

Öz

Hint alt kıtasının önemli şahsiyetlerinden Muhammed Abdülcebbâr Hayri, içinde bulunduğu dönemin siyasi çalkantıları nedeniyle sömürge karşıtı hareketler ve bağımsızlık mücadelesi ile hayatını geçirmiştir. Eğitim ve siyasi hedefleri uğruna Hindistan’dan ayrılan Abdülcebbâr Hayri, I. Dünya Savaşı ve Hindistan’ın bölünmesine giden süreçte yaşanan mücadelelere tanıklık etmekle kalmamış aktif görevler de üstlenmiştir. Bu süreçte Hindistan Müslümanları gibi kendisi de Hilafet bağı ile bağlı oldukları Osmanlı Devleti’nin yanında olmayı tercih etmiştir. Birinci Dünya Savaşı’nın çıkması ve Osmanlı’nın savaşa katılması üzerine derin bir üzüntü içine giren Abdülcebbâr Hayri, Türkiye’de ve Avrupa’da kaldığı süre zarfında İslâm birliğine yönelik çalışmalar yapmış, İslâm milliyetçisi olarak faaliyetlerde bulunmuştur. Bu faaliyetleri arasında çıkarmış olduğu gazete de önemli bir yer tutmuş, haberler vasıtasıyla Osmanlı Devleti’ne desteklerini sürdürmüştür. Ayrıca Abdülcebbâr Hayri, 1915 yılında İstanbul’a geldiği süreçte Osmanlı Devleti’nin ilk gizli istihbarat kuruluşu olan Teşkilat-ı Mahsûsa ile görüşmelerde bulunmuş, İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi’ne (Dâru’l-Fünûn’a) Urdu dili öğretmeni olarak atanmış ve bu şekilde ilk kez onun önderliğinde Türkiye’de Urdu dili okutulmaya başlanmıştır. Bu makalede yirminci yüzyılın ilk yarısında siyasi ve dini bir aktivist olan Abdülcebbâr Hayri’nin siyasi fikirleri ve bunları yaymak için uygulamış olduğu yöntemler hakkında bilgiler verilmiş ve gerçekleştirmiş olduğu faaliyetler ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı Devleti , Hindistan Müslümanları , Panislamizm , Dâru’l-Fünûn , Muhammed Abdülcebbâr Hayri

Contributions of Muhammad Abdul Jabbar Khairi to the Ottoman Empire Considering Ottoman Archive Documents

https://izlik.org/JA36AH87GG

Öz

Muhammad Abdul Jabbar Khairi, one of the most important activists of the Indian subcontinent, spent his life in anti-colonial movements and the struggle for independence due to the political turmoil of his time. Khairi, who left India to pursue his education and political goals, not only witnessed the struggles leading up to World War I and the partition of India but also took on active roles in the country. Khairi, who was deeply saddened by the outbreak of the First World War and the Ottoman participation in the war, worked for Islamic unity during his stay in Turkey and Europe and carried out activities as an Islamic nationalist. Among these activities, the newspaper he published played an important role, and through his news, he continued to support the Ottoman Empire. In addition, when he came to Istanbul in 1915, Khairi held meetings with the Ottoman Secret Organization, the first secret intelligence agency of the Ottoman Empire, and was appointed as an Urdu language teacher at the Faculty of Letters (Dar al-Funun) of Istanbul University. Thus, under his leadership, the Urdu language began to be taught in Turkey for the first time. This article provides information about the political ideas of Abdul Jabbar Khairi, a political and religious activist in the first half of the twentieth century, and discusses the methods he used to spread his ideas.

Anahtar Kelimeler

Ottoman Empire , Indian Muslims , Panislamizm , Dar al-Funun , Muhammad Abdul Jabbar Khairi

Kaynakça

• Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). MF.MKT. 1229 - 17 - 1. google scholar
• Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). MF.MKT. 1229 - 17 - 2. google scholar
• Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). MF.MKT. 1229 - 17 - 3. google scholar
• Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). MF.MKT. 1229 - 17 - 4. google scholar
• Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). HR.SYS. / 2460 - 11. google scholar
• Hakkı Tarık Us koleksiyonu süreli yayınları (HTU no. 0552). Uhuvvet Gazetesi, 6 Ocak 1916. google scholar
• Hakkı Tarık Us koleksiyonu süreli yayınları (HTU no. 0552). Uhuvvet Gazetesi, 14 Aralık 1916. google scholar
• Chagatai, M. Ikram. Kheiri Brothers adlı kitabın önsözü, 5-32. Lahor: Maktaba Jadeed Press, 2016. google scholar
• Chaghatai, M. Ikram “Islam in Germany”. Kheiri Brothers. içinde: 145-152. Lahor: Maktaba Jadeed Press, 2016. google scholar
• Çakmakçı, Mehmet Kemal. “ “Minnettar Gözler” ile “Peşaver Ekspresi” Adlı Öykülerde Hindistan’ın Bölünmesi Sırasında Yaşanan Katliamlar”. JOMISS 2/2 (2024): 93-105. google scholar
• Çiftsüren, Arzu. “Trablusgarp Savaşı’nın Urdu Şiirine Yansıması”. Şarkiyat Mecmuası 41 (2022): 39-60. google scholar
• İşsever, Muhsin Ramazan. “Muhammad Iqbal and the Turks”. Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi 8/2 (2024): 243-257. google scholar
• Liebau, Heike. “Navigating Knowledge, Negotiating Positions”. Relational Lives: Historical Subjectivities in Global Perspective 45/3 (July - September 2019): 341-361. google scholar
• Karakuş, Erdoğan. “İngilizlerin, Hintlilerin Osmanlı Devleti’ne Duyduğu Bağlılığı Yok Etmek İçin Yaptığı Faaliyetler”. Askerî Tarih Belgeleri Dergisi 117 (2004): 6-7. google scholar
• Kardaş, Zekai. “Urdu Sahafat ki Taraqqi ve Istihkam mein Maulana Abu’l Kalam Azad ka Kirdar.” Şarkiyat Mecmuası 42 (2023): 473-484. google scholar
• Keleşyılmaz, Vahdet. Teşkilât-ıMahsûsa’nın Hindistan Misyonu (1914-1918). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınevi, 1999. google scholar
• Öcalmış, Elif. “Osmanlı Döneminde Urduca Süreli Yayınlar”. Kebikeç 59 (2025): 135-146. google scholar
• Özcan, Azmi. Pan-İslâmizm Osmanlı Devleti Hindistan Müslümanları ve İngiltere (1877-1924). Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 1997. google scholar
• Siddiqi, Majid Hayat. “Bluff, Doubt and Fear: the Kheiri Brothers and the Colonial State, 1904-45”. Kheiri Brothers. içinde 33-73. Ed. M. Ikram Chagatai. Pakistan: Maktaba Jadeed Press, 2016. google scholar
• Selim, Seyyid Muhammed. “Khairi Bradaran”. Khairi Bradaran, içinde 21-31. Ed. M. Ikram Chagatai, Lahor: Maktaba Jadeed Press. 2017. google scholar
• Soydan, Celal. Göç Öyküleri. Ankara: Hece Yayınları, 2018. google scholar
• Toker, Halil. Cihân-ı İslâm: Turki kaEik Urdu Ahbâr. Lahor: Urdu Academy Press. 2011. google scholar
• Toker, Halil. “Hayri Kardeşlerin İstanbul’daki Faaliyetleri ve Dâru’l-Fünûn’da Urdu Dili Eğitiminin Başlangıcı”. 100th Anniversary of Urdu Language Education in Turkey (Türkiye’de Urdu Dili ve Edebiyatı Eğitiminin 100. Yılı). içinde 1-11, Ed. Halil Toker-Ali Moeen. Pakistan: Urdu Ghar Press. 2015. google scholar
• Toker, Halil ve Zekai Kardaş. Journey of Friendship and Brotherhood (A Pictorial Survey of Turkey and Pakistan Relations). Lahor: Mavra Publishers, 2021. google scholar
• Venkatraman, V.. “Indian Nationalism: The British Bureaucratic Control over the Nationalist Muslim Press and Political Literatüre in Madras Presidency, 1914 - 1923.”. Doktora Tezi. Rajapalayam Rajus’ College, 2018. google scholar
• Yıldız, Ramazan Eren. “Muhammed Abdülcebbâr Hayri ve Abdülsettâr Hayri Kardeşlerin Türkiye’deki Faaliyetleri ve Dârülfünûn’da Urdu Diline Yaptıkları Hizmetler.”. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul Üniversitesi, 2023. google scholar