Türkiye’de Kamu Görevlileri Sendikacılığı Paradoksu: Güçlü Sendikacılık mı, Bağımlı Sendikacılık mı?

Öz

Çalışma ilişkilerinin en önemli aktörlerinden birisi olan sendikalar ve temel insan hakları arasında yer alan sendikal haklar, Türkiye’de gerek endüstri ilişkileri gerekse iş hukuku alanında ağırlıklı olarak işçiler açısından ele alınmakta, kamu görevlileri genellikle göz ardı edilmektedir. HalbukiTürkiye’de işçilerin sendikalaşma oranı (Temmuz 2022 itibarıyla %14,26) ile karşılaştırıldığında kamu görevlilerinin sendikalaşma oranı dikkat çekici derecede yüksektir (Temmuz 2022 itibarıyla %72,63). Ancak yalnızca bu yüksek sendikalaşma oranına bakarak Türkiye’de etkili ve güçlü bir kamu görevlileri sendikacılığı olduğunu söylemek yanıltıcı olacaktır. Kamu görevlilerinin sendikalaşma oranlarının bu denli yüksek olmasının arkasında, ironik bir şekilde, bireysel ve kolektif sendika özgürlüğüne aykırı uygulamalar yer almaktadır. Kamu görevlileri açısından sendikalaşma oranı ile sendika özgürlüğü arasındaki bu tezatlık, makalenin çıkış noktasını oluşturmaktadır. Makalede öncelikle Türkiye’de kamu görevlileri sendikacılığının tarihsel gelişimi dönemler itibarıyla ve genel hatları ile ele alınmakta, sonrasında bireysel ve kolektif sendika özgürlüğü kamu görevlileri açısından değerlendirilmektedir. Uygulamada, yasal anlamda sağlanan güvencelere rağmen, bireysel ve kolektif sendika özgürlüğü kimi zaman açıkça ihlal edilmekte, kimi zaman da bizatihi yasal düzenlemeler yoluyla arkasından dolaşılan bu güvenceler by-pass edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kamu Görevlileri Sendikaları
• Örgütlenme Hakkı
• Toplu Pazarlık Hakkı

The Paradox of "Civil Servant Unionism" in Turkey: Strong Unionism or Dependant Unionism?

Öz

Unions are one of the most important actors in labor relations, and union rights are a fundamental human right. These have been discussed in both industrial relations and labor law from the perspective of workers in particular, while mostly neglecting civil servants. However, when compared to the union density rate of workers (14.26% as of July 2022), the union density rate of civil servants is conspicuously higher (72.63% as of July 2022). However, to assess that an effective and strong civil servant unionism exists in Türkiye based solely on this high union density rate would be misleading. Ironically, implementations contrary to individual and collective union freedoms exist behind this high union density rate for civil servants. This contrariety between the union density rate and union freedom forms the basis of this paper. The study first discusses the development of civil servant unionism in Türkiye chronologically and then examines individual and collective union freedoms from the perspective of civil servants. Although de jure union security provisions do exist, the individual and collective union freedoms have sometimes been explicitly violated de facto and sometimes legal provisions per se have bypassed union security.

Anahtar Kelimeler

• Civil Servant Unions
• Right to Organize
• Right to Collective Bargaining

Kaynakça

1. 4688 Sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları ve Toplu Sözleşme Kanunu Gereğince Kamu Görevlileri Sendikaları ile Konfederasyonların Üye Sayılarına İlişkin 2022 Temmuz İstatistikleri Hakkında Tebliğ. (2022, 2 Temmuz) Resmi Gazete (Sayı: 31884). Erişim adresi: https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2022/07/20220702-14.pdf google scholar
2. Akın, İ. F. (1966). Dernek kurma özgürlüğü. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 32 (2), 474-486. google scholar
3. Akşin, S. (2007). Kısa Türkiye tarihi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. google scholar
4. Arıcı, K. (2007). Devletçe kamu görevlileri sendikalarına üye olanlara toplu görüşme primi ödenmesinin hukuka uygunluğu. Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, XI(1-2), 1-23. google scholar
5. Beşikçi, M. (2010). II. Meşrutiyet döneminde bir memur örgütlenmesi olarak Mülkiye Mezunları Cemiyeti, 1908-1916. Toplum ve Bilim, 119, 162-183. google scholar
6. Case of Demir and Baykara v. Turkey (2008). Erişim Adresi: https://hudoc.echr.coe.int/fre#%22itemid%22:[%22001-89558%22] Erişim Tarihi: 21.021.2023. google scholar
7. Çalık Göçümlü, B. (2022, 5 Temmuz). Sağlık-Sen’den "toplu sözleşme ikramiyesi" açıklaması. Erişim adresi:2630763 google scholar
8. Çanaklı, L. A. (2007). Türk romanında bürokrasi ve memurlar. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa. google scholar

9. Çelik, A. (2010). Vesayetten siyasete Türkiye’de sendikacılık: Parti-Devlet ilişkileri (1946-1967). İstanbul: İletişim Yayınları. google scholar
10. Çelik, A. (2015). Turkey’s new labour regime under the Justice and Development Party in the first decade of the twenty-first century: Authoritarian flexibilization. Middle Eastern Studies, 51(4), 618-635. google scholar
11. Çelik, A. (Temmuz-Ağustos 2014). Mücadeleden vesayete Türkiye’de kamu görevlileri sendikacılığı. Eleştirel Pedagoji, 34, 1-8. google scholar
12. ÇSGB (t.y.). Kamu görevlileri sendika üye sayıları hakkında tebliğler. Erişim adresi: https://www.csgb.gov.tr/istatistikler/calisma-hayati-istatistikleri/sendikal-istatistikler/kamu-gorevlileri-sendika-uye-sayilari-hakkinda-tebligler/ Erişim tarihi: 14.03.2023. google scholar
13. Erdem, Ç. (Kış 2014). Ondokuzuncu yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu’nda reform çalışmaları ve “Kalemiye Sımfı”nrn yükselişi. Karadeniz Araştırmaları, 40, 37-53. google scholar
14. Ewing, K. D. ve J. H. Qc. (2010). The dramatic ımplications Demir and Baykara. Industrial Law Journal, 39(1), 2-51. google scholar
15. Findley, C. V. (1996). Kalemiyeden Mülkiyeye Osmanlı memurlarının toplumsal tarihi. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları: 39. google scholar
16. Gülmez, M. (1994). Türkiye’de memurlar ve sendikal haklar. Ankara: TODAİE Yayın No: 255. google scholar
17. Gülmez, M. (1996). Dünyada memurlar ve sendikal haklar. Ankara: TODAİE Yayın No: 267. google scholar
18. Gülmez, M. (1998). Memur sendikacılığı. Türkiye Sendikacılık Ansiklopedisi Cilt 2 kitabı içinde (s. 356-365). İstanbul: Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı. google scholar
19. Gülmez, M. (2002a). Kamu görevlileri sendika ve toplu görüşme hukuku. Ankara: TODAİE Yayın No: 309. google scholar
20. Gülmez, M. (2011). Devlet bütçesinden ödentili memur sendikacılığı özgürlük ve bağımsızlık ilkeleriyle bağdaşmaz. Çalışma ve Toplum, 29(2), 293-310. google scholar
21. Gülmez, M. (2013). Ulusalüstü sözleşmelerin doğrudan uygulanması sorunu: Çelişen iki Yargıtay kararı, iş hukuku öğretisi ve bir öneri. Çalışma ve Toplum, 38(3), 13-56. google scholar
22. Gülmez, M. (Mart 2002b). Kamu çalışanları sendikaları: 1990-2001. Amme İdaresi Dergisi, 35(1), 1-27. google scholar
23. Gülmez, M. (Nisan 2016). “Polisiye” bir sendikalaşma öyküsü. Kara Tahta, 4, 175-222. google scholar
24. Han, E. (2012). Türkiye Kamu-Sen tarihi I damladan deryaya. Ankara: Türkiye Kamu-Sen. google scholar
25. ILO (2018). Provisional Record 3C. Erişim Adresi: https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/—ed_norm/—relconf/documents/meetingdocument/wcms_631801.pdf (Erişim tarihi (21.03.2023). google scholar
26. İşgücü İstatistikleri, IV. Çeyrek: Ekim - Aralık, 2021. (2022, Şubat). Türkiye İstatistik Kurumu Haber Bülteni, 45643. Erişim Adresi: https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index? p=%C4%B0%C5%9Fg%C3%BCc%C3%BC-%C4%B0statistikleri-IV.-%C3%87eyrek:-Ekim—Aral%C4%B1k,-2021-45643&dil=1 google scholar
27. Kamu-Sen (2018, 19 Aralık). Kahveci: Toplu Sözleşme İkramiyesi, Sendika Üyelik Aidatının Tazmini Değildir. Erişim adresi: https://www.kamusen.org.tr/turkiye-kamu-sen/kahveci- toplu-sozlesme-ikramiyesi-sendika-uyelik-aidatinin-tazmini-degildir/3844/ google scholar
28. Koç, C. ve Koç, Y. (2009). KESK tarihi-I. Ankara: Epos Yayınları. google scholar
29. Koç, C. ve Koç, Y. (2014). Memur-Sen’in sicili. Ankara: Epos Yayınları. google scholar
30. Koç, Y. (2017, 5 Eylül). Memurların ayrıcalıklı dönemi. Aydınlık Gazetesi. Erişim Adresi:1504869656b.pdf google scholar
31. Koç, Y. (2022). Türkiye işçi sınıfı tarihi. İstanbul: Tek Gıda-İş Sendikası. google scholar
32. Kutal, M. (1969). Devlet personeli (memur) sendikalarının hukuki esasları ve sınırları. Sosyal Siyaset Konferansları, (20), 169-202. google scholar
33. Mahiroğulları, A. (2006). Gelişim süreci ve yasal çerçevesiyle Türkiye’de memur sendikacılığı. İstanbul İktisat Fakültesi Mecmuası Toker Dereli’ye Armağan, 55(1), 143-189. google scholar
34. Mahiroğulları, A. (2017). Osmanlı ’dan günümüze Türk sendikacılık tarihi: İşçi-işveren-memur sendikacılığı. Sivas: Özlem Kitabevi. google scholar
35. Makal, A. (1997). Osmanlı İmparatorluğu’nda çalışma ilişkileri: 1850-1920. Ankara: İmge Kitabevi. google scholar
36. Makal, A. (1999). Türkiye’de tek partili dönemde çalışma ilişkileri: 1920-1946. Ankara: İmge Kitabevi. google scholar
37. Makal, A. (2002). Türkiye’de çok partili dönemde çalışma ilişkileri: 1946-1963. Ankara: İmge Kitabevi. google scholar
38. Man, F. (2009). Türkiye’de devlet, ideoloji ve sendika: 1980 öncesi DİSK örneği. (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya. google scholar
39. Memur-Sen (2011, 18 Mart). Memur-Sen: ITUC Objektif Davranmıyor. Erişim adresi: https://www.memursen.org.tr/memur-sen-ituc-objektif-davranmiyor-1 google scholar
40. Memur-Sen (t.y.). Kamu görevlileri VI. Dönem (2022-2023) toplu sözleşme süreci ve sonuçları. Erişim adresi: https://memursen.org.tr/yayinlar/kitaplar/6.donemtoplusozlesme.pdf google scholar
41. Özaydın, M. M. ve E. Han. (2014). Sendika üyesi kamu görevlilerinin “sendika-siyaset” ilişkisine yönelik yaklaşımları üzerine bir alan araştırması. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 19(2), 57-73. google scholar
42. Şentürk, E. Y. (2022). Osmanlı Devleti’nde memur dayanışmasına destek veren bir yayın: Memurîn Gazetesi. MUTAD, IX(2), 472-537. google scholar
43. T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. (2021). Kamu Sektörü İstihdam Sayıları. Erişim adresi: https://www.sbb.gov.tr/kamu-istihdami/ (Erişim Tarihi: 23.11.2022). google scholar
44. Talas, C. (1992). Türkiye'nin açıklamalı sosyal politika tarihi. Ankara: Bilgi Yayınevi. google scholar
45. Tuncay, A. C. (2007). Kamu görevlilerinin sendikalaşması ve toplu pazarlık hakkı. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 9(Özel Sayı), 157-176. google scholar
46. Uçkan Hekimler, B. (2015). Anayasa Mahkemesi'nin sendikal haklara ilişkin iptal kararlarının genel bir değerlendirmesi. Çalışma ve Toplum, 47(4), 11-34. google scholar
47. Uçkan Hekimler, B. (2017). 2000’li yıllarda Türkiye’de memur sendikacılığı. A. Makal ve A. Çelik (Ed.),Zor Zamanlarda Emek kitabı içinde (s. 217-254) Ankara: İmge Kitabevi. google scholar
48. Üzüm, T. (2011). KESK tarihi. İstanbul: Kalkedon Yayınları: 168. google scholar
49. Yeni Şafak. (2021, 24 Ağustos). Memur ve emeklisinin 2 yıllık zam oranları netleşti: 12+14’te uzlaşma. Erişim Adresi: https://www.yenisafak.com/ekonomi/memur-ve-emeklisinin-2- yillik-zam-oranlari-netlesti-1214te-uzlasma-3679039 google scholar
50. Yorgun, S. (2011). Grevsiz toplu pazarlık hakkı ve aidat bağımlılığı kıskacında memur sendikaları. Sosyal Siyaset Konferansları, 60(1), 145-168. google scholar
51. yy. (1998a). İlk-Sen (Türkiye İlkokul Öğretmenleri Sendikası). Türkiye Sendikacılık Ansiklopedisi Cilt: 2 kitabı içinde (s. 30-31). İstanbul: Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı. google scholar
52. yy. (1998b). TÖS (Türkiye Öğretmenler Sendikası). Türkiye Sendikacılık Ansiklopedisi Cilt: 3 kitabı içinde (s. 275-278). İstanbul: Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı. google scholar