1946-1965 Dönemi Türkiye’sinde Hükümet Programlarının Korporatist İzlerinde İşçi Sınıfının Konumu

Öz

İkinci Dünya Savaşı sonrasında Türkiye, devlet-toplum ilişkilerinin seyrini etkileyen köklü siyasi, ekonomik ve toplumsal değişimler geçirir. Değişimin, toplumun sınıf temelli dinamiklerini karar alma süreçlerine nasıl yansıttığı Erken Cumhuriyet Dönemi’nin halkçılık ve devletçilik ilkeleri eksenindeki birikimine temas eder. 1930’larda sınıfsal örgütlenmeye getirilen yasal yasakların 1946′da kaldırılışı ve sonrasında, devletin toplumsal sınıflarla kurduğu ilişkiler bu çalışmanın odağındadır. Çalışma, hükümetlerin 1946-1965 aralığında yasama huzurunda açıkladıkları programların karşılaştırmalı içerik analizini yapmaktadır. Korporatist toplumsal modelin örgütsel ve karar alma dinamikleri temel alınarak yürütülen analizde, programlar; çalışma ilişkilerine yönelik düzenlemeler, hak ve özgürlükleri olası ‘suiistimal’lere karşı koruma söylemi ve benimsenen ekonomik-politik stratejiler üzerinden değerlendirilmektedir. Çalışma, siyasal iktidarın baskı, vesayet ve kontrollü özgürlükler aracılığıyla gösterdiği dirence rağmen örgütlü işçi sınıfının gücünün artarak kabul gördüğü sonucuna varmaktadır. Öte yandan işçi sınıfının karar alma süreçlerinde yer almasının yolunu açan düzenlemelerin en belirgin olduğu dönemde bile onun sınıfsal müzakere gücünü zayıflatacak koşullar ve tedbirler hükümetlerin gündemindedir. Tanıma ve sınırlama arasındaki bu gerilimli süreçte hem geleneğin süreğen yönleri hem de değişimin beliren izleri bir aradadır.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye’nin 1946-1965 Dönemi
• Devlet-Toplum İlişkileri
• Korporatizm
• İşçi Sınıfı
• Hükümet Programları

Position of the Working Class within Corporatist Traces of Government Programmes in Türkiye, 1946-1965

Öz

In the aftermath of World War II, Türkiye underwent far-reaching changes politically, economically, and socially, reshaping state-society relations. The reflection of this change in class-based social dynamics within decision-making processes engages with the legacy of the early Republican principles of populism and statism. This article focuses on the state’s relationship with social classes following the lifting in 1946 of the ban on class-based organisations imposed in the 1930s and its aftermath. It conducts a comparative content analysis of the programmes announced before parliament between 1946 and 1965. Drawing on the organisational and decision-making dynamics of the corporatist social model, the analysis examines the arrangements for labour relations, the discourse of protecting rights and freedoms against possible abuse, and the political-economic strategies adopted within the programmes. The article highlights the gradual recognition of the power of the organised working class, despite governmental resistance exercised through repression, tutelage, and controlled freedoms. Even during periods when the arrangements for the organised working class to participate in decision-making were most prominent, conditions and measures targeting its bargaining power were on the agenda. This tense process between recognition and limitation reflects both the enduring aspects of tradition and the emerging traces of change.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye's 1946-1965 Period
• State-Society Relations
• Corporatism
• Working Class
• Government Programmes

Kaynakça

1. Ahmad, F. (1998). Cumhuriyet Türkiye’sinde sınıf bilincinin oluşması, 1923-40. D. Quataert ve E. J. Zürcher (Ed.), Osmanlı’dan Cumhuriyet Türkiye’sine işçiler (1839-1950) içinde (C. Ekiz, Çev.) (s. 123-153). İstanbul: İletişim Yayınları. google scholar
2. Ahmad, F. (2015). Demokrasi sürecinde Türkiye (1945-1980 (A. Fethi, Çev.). İstanbul: Hil Yayınları. google scholar
3. Akkaya, Y. (2010). Cumhuriyet’in hamalları: İşçiler. İstanbul: Yordam Kitap. google scholar
4. Atılgan, G. (2014). Türkiye’de sosyal sınıflar: 1923-2010. F. Alpkaya ve B. Duru (Ed.), 1920′den günümüze Türkiye’de toplumsal yapı ve değişim içinde (s. 323-366). Ankara: Phoenix Yayınevi. google scholar
5. Buck-Morss, S. (2010). Görmenin diyalektiği: Walter Benjamin ve pasajlar projesi (F. B. Aydar, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları. google scholar
6. Cardoso, J. L. & Mendonça, P. (2012). Corporatism and beyond: An assessment of recent literature. ICS Working Papers WP1-2012. Erişim adresi: https://repositorio.ul.pt/handle/10451/6770 google scholar
7. Costa Pinto, A. (2017). Corporatism and ‘organic representation’ in European dictatorship. In A. Costa Pinto (Ed.), Corporatism and fascism: The corporatist wave in Europe (pp. 3-41). London: Routledge. google scholar
8. Costa Pinto, A. & Finchelstein, F. (2019). The worlds of authoritarian corporatism in Europe and Latin America. In A. Costa Pinto & F. Finchelstein (Eds.), Authoritarian corporatism in Europe and Latin America: Crossing borders (pp. 1-9). London: Routledge. google scholar

9. Crouch, C. (1979). The state, capital and liberal democracy. In C. Crouch (Ed.), State and economy in contemporary capitalism (pp. 13-54). New York: St. Martin’s Press. google scholar
10. Çelik, A. (2010). Vesayetten siyasete Türkiye’de sendikacılık (1946-1967). İstanbul: İletişim Yayınları. google scholar
11. Gökalp, Z. (2019). Türkçülüğün esasları. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayını No: 3900. google scholar
12. Grant, W. (1985). Introduction. In W. Grant (Ed.), The political economy of corporatism (pp. 1-31). London: Macmillan. google scholar
13. Güzel, M. Ş. (2016). Türkiye’de işçi hareketi (1908-1984). Ankara: İmge Kitabevi. google scholar
14. Jessop, B. (1979). Corporatism, parliamentarism and social democracy. In P. Schmitter & G. Lehmbruch (Eds.), Trends toward corporatist intermediation (pp. 185-212). London: SAGE Publications. google scholar
15. Jessop, B. (2015). Corporatism and beyond? On governance and its limits. In E. Hartmann & P. F. Kjaer (Eds.), The evolution of intermediary institutions in Europe: From corporatism to governance (pp. 29-46). Basingstoke: Palgrave Macmillan. google scholar
16. Kjaer, P. F. (2015). From corporatism to governance: Dimensions of a theory of intermediary institutions. In E. Hartmann & P. F. Kjaer (Eds.), The evolution of intermediary institutions in Europe: From corporatism to governance (pp. 11-28). Basingstoke: Palgrave Macmillan. google scholar
17. Koçak, H. (2008). 50′leri işçi sınıfı oluşumunun kritik bir uğrağı olarak okumak. Çalışma ve Toplum, 3(18), 69-86. google scholar
18. Koray, M. ve Çelik, A. (2007). Avrupa Birliği ve Türkiye’de sosyal diyalog. Ankara: Belediye-İş Yayınları. google scholar
19. Lehmbruch, G. (1979). Consociational democracy, class conflict, and the new corporatism. In P. Schmitter & G. Lehmbruch (Eds.), Trends toward corporatist intermediation (pp. 53-61). London: SAGE Publications. google scholar
20. Makal, A. (2002). Türkiye’de çok partili dönemde çalışma ilişkileri: 1946-1963. Ankara: İmge Kitabevi. google scholar
21. Makal, A. (2007). Türkiye’de Tek Parti Dönemi ve korporatizm tartışmaları. A. Makal (Ed.), Ameleden işçiye: Erken Cumhuriyet Dönemi emek tarihi çalışmaları içinde (s. 77-112). İstanbul: İletişim Yayınları. google scholar
22. Manoilesco, M. (1934). Le siècle du corporatisme, doctrine du corporatisme intégral et pur. Paris: Librairie Félix Alcan. google scholar
23. Örnek, C. (2014). Türk Ceza Kanunu’nun 141 ve 142. maddelerine ilişkin tartışmalarda devlet ve sınıflar. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 69(1), 109-139. google scholar
24. Panitch, L. (1980). Recent theorizations of corporatism: Reflections on a growth industry. The British Journal of Sociology, 31(2), 159-187. google scholar
25. Pollard, J. (2017). Corporatism and political Catholicism: The impact of Catholic corporatism in inter-war Europe. In A. Costa Pinto (Ed.), Corporatism and fascism: The corporatist wave in Europe (pp. 42-59). London: Routledge. google scholar
26. Schmitter, P. C. (1974). Still the century of corporatism?. The Review of Politics, 36(1), 85-131. google scholar
27. Schmitter, P. C. & Grote, J. R. (1997). The corporatist sisyphus: Past, present and future. EUI SPS, 1997/04. Erişim adresi: https://hdl.handle.net/1814/284 google scholar
28. Sennett, R. (2008). Zanaatkar. (M. Pekdemir, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları. google scholar
29. Streeck, W. (2006). The study of interest groups: Before ‘the century’ and after. In C. Crouch & W. Streeck (Eds.), The diversity of democracy: Corporatism, social order and political conflict (pp. 3-45). Cheltenham: Edward Elgar. google scholar
30. Talas, C. (1992). Türkiye’nin açıklamalı sosyal politika tarihi. Ankara: Bilgi Yayınevi. google scholar
31. TBMM. (2013a). Hükümetler, programları ve genel kurul görüşmeleri (İ. Neziroğlu ve T. Yılmaz, Haz.). Cilt 1. TBMM Basımevi. google scholar
32. TBMM. (2013b). Hükümetler, programları ve genel kurul görüşmeleri (İ. Neziroğlu ve T. Yılmaz, Haz.). Cilt 2. TBMM Basımevi. google scholar
33. TBMM. (2013c). Hükümetler, programları ve genel kurul görüşmeleri (İ. Neziroğlu ve T. Yılmaz, Haz.). Cilt 3. TBMM Basımevi. google scholar
34. TBMM. (2013d). Hükümetler, programları ve genel kurul görüşmeleri (İ. Neziroğlu ve T. Yılmaz, Haz.). Cilt 4. TBMM Basımevi. google scholar
35. Thornhill, C. (2017). The rise and fall of corporatist constitutionalism: A sociological thesis. In A. Costa Pinto (Ed.), Corporatism and fascism: The corporatist wave in Europe (pp. 78-100). London: Routledge. google scholar
36. Toker, M. (1990). Demokrasimizin İsmet Paşa’lı yılları (1944-1973): Tek partiden çok partiye (1944-1950). Ankara: Bilgi Yayınevi. google scholar
37. Toprak, Z. (1980). Türkiye’de korporatizmin doğuşu. Toplum ve Bilim, (12), 41-49. google scholar
38. Turan, M. (2019). Korporatif kuramcı Mihail Manoilesco’nun gözünden tek partili rejimler ve Türkiye’de tek parti yönetimi (1936). Çağdaş Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, XIX(39), 635-663. google scholar