Trade Unions and Politics in Conceptual and Historical Perspective: A Class Formation Reading

Yıl 2025, Sayı: 89, 161 - 185, 13.01.2026

Uygar Ekim İçmez

https://doi.org/10.26650/jspc.2025.89.1756387

https://izlik.org/JA89YB96HZ

Öz

The intellectual discourse surrounding the relationship between trade unions and politics has predominantly been confined to descriptive categorizations of unions' political engagements and the typologies of their affiliations with political parties. Such a narrow analytical lens often results in normative inadequacies, failing to capture the broader implications of this relationship. This study seeks to transcend these limitations by situating the union-politics nexus within the broader framework of class formation. Adopting a conceptual history approach, the research traces the evolving meanings attributed to the concept of politics across different historical epochs, drawing upon its etymological roots as well as foundational doctrines within Ancient Greek, Christian, and Islamic traditions. Through this historical and philosophical lens, the study illustrates how working class formation acted as a catalyst for a profound transformation in the meaning and scope of politics, expanding it from an exclusive domain of ruling elites to encompass the collective actions and aspirations of subordinate social groups. In this context, trade unions, as intrinsic manifestations of class-based organisation, are portrayed not merely as economic actors but as inextricably linked to the political sphere. The analysis ultimately argues that by their very nature, trade unions are structurally and functionally embedded in political activity.

Anahtar Kelimeler

Trade unions , politics , working class , class formation , political activity

Kavramsal ve Tarihi Perspektiften Sendika-Siyaset İlişkisi: Sınıf Oluşumu Temelinde Bir Okuma

https://izlik.org/JA89YB96HZ

Öz

Sendika-siyaset ilişkisine dair entelektüel yazın genellikle, sendikaların siyasi faaliyetleri ve siyasi partilerle geliştirdikleri ilişki modellerinin tasnifiyle sınırlandırılmakta, bu sınırlılık da normatif yönden eksiklik doğurmaktadır. Bu çalışma, söz konusu eksikliğin, sendika ve siyaset ilişkisini sınıf oluşumu temelinde bir değerlendirmeye tâbi tutarak giderilmesini amaçlamaktadır. Bu amaçla, siyaset kavramının tarih boyunca yüklendiği anlamlar, etimolojik köken ile Antik Yunan, Hristiyan ve İslam toplumlarında öne çıkan öğretiler ışığında değerlendirilerek, kavramsal tarih yöntemiyle incelenmiş, işçi sınıfı oluşumunun siyaset kavramının anlamında yarattığı değişim baskısı gösterilmiştir. Siyaset kavramının güncel anlamlarının, esas olarak işçi sınıfının oluşumuyla, yönetici zümrenin dışında kalan toplum kesimlerinin faaliyetlerini de kapsayacak şekilde genişlediği, sınıf esaslı örgütlenmeler olmak vasfıyla sendikaların da, tanım gereği, siyasi faaliyetlerden bağışık kalamayacağı sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Sendika , siyaset , işçi sınıfı , sınıf oluşumu , siyasi faaliyet

Kaynakça

• Adalıoğlu, H. H. (2004). Siyasetnamelerin klasik kaynakları. Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C.V, S:2, 1-21. google scholar
• Akgeyik, T. (1993). Sendika-siyaset ilişkisi (karşılaştırmalı açıdan farklı modeller). (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul. google scholar
• Akgeyik, T. (1996). Teorik esasları ile sendika-siyaset ilişkisi. İktisat Fakültesi Mecmuası: Sabahaddin Zaim’e Armağan, 1994\B-3, C.I-IV, 351-362. google scholar
• Aristoteles. (1993). Politika, (M. Tunçay, Çev.). (4.bs). İstanbul: Remzi Kitabevi. google scholar
• Arnhart, L. (2004). Siyasî düşünce tarihi. (A. K. Bayram, Çev.). Ankara: Adres Yayınları. google scholar
• Atmaca, V. (2000). Hadisleri bakımından siyâsetnâmeler (siyâset ve siyâsetnâmeler hakkında genel bilgiler). Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi Prof. Dr. Şaban Kuzgun Armağanı, S:5, 357-370. google scholar
• Atmaca, V. (2003). Hadisleri bakımından siyâsetnâmeler (IV). Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, S:8, 45-58. google scholar
• Barkın, R. (1949, 12 Eylül). İşçi sendikaları ve işçilerin teşkilâtlandırılması hakkında rapor. Cumhuriyet Arşivi Cumhuriyet Halk Partisi Kataloğu CHPK 490.01/1439.8.1. google scholar
• Bridges, A. (2012). Amerikalılaşmak: İç savaş öncesi Birleşik Devletler’de işçi sınıfları. (M. Kendirci, R. A. Dündar, Çev.). Ed. I. Katznelson, A. R. Zolberg (Ed). İşçi sınıfı oluşumu: Batı Avrupa ve Amerika’da 19. yüzyıl örüntüleri kitabı içinde (s. 159-201). Ankara: Tan Kitabevi. google scholar
• Buğra, A. (2012). Bir toplumsal dönüşümü anlama çabalarına katkı: Bugün Türkiye’de E.P. Thompson’ı okumak. Thompson, E. P. İngiliz işçi sınıfının oluşumu kitabı içinde (s.11-37) (U. Kocabaşoğlu, Çev.). (3. bs). İstanbul: Birikim Yayınları. google scholar
• Çalık, E. (2012). Hukuk sosyolojisindeki temel yaklaşımlar. İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C.III, S:2, 61-82. google scholar
• Çelik, A. (2010). Vesayetten siyasete Türkiye’de sendikacılık (1946-1967). İstanbul: İletişim Yayınları. google scholar
• Clayton, E. (2008). Aesop, Aristotle and animals: The role of fables in human life. Humanitas, Vol. 21, Issue ½, 179-200. google scholar
• Clayton, E. (n.d.). Aristotle: Politics. In internet encyclopedia of philosophy: A peer-reviewed academic resource. Retrieved from https://iep.utm.edu/aristotle-politics google scholar
• Dâver, B. (1993). Siyaset bilimine giriş. (5.bs). Ankara: Siyasal Kitabevi. google scholar
• Delican, M. (1995). Sanayileşmenin endüstri ilişkilerine etkisi. (Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul. google scholar
• Deniz, G. (1999). Bir Osmanlı aydını Bursalı Mehmet Tahir Bey ve Siyaset’e Müteallik Âsâr-ı İslamiye adlı risalesi. İslâmi Araştırmalar Dergisi, C.XII, S:1, 58-64. google scholar
• Dursun, D. (2012). Siyaset bilimi. (6.bs). İstanbul: Beta Basım Yayım Dağıtım. google scholar
• Duverger, M. (1967). Sociologie politique, Paris: Presses Universitaires de France. google scholar
• Duverger, M. (2011). Siyaset sosyolojisi: siyasal bilimin öğeleri. (Ş. Tekeli, Çev.). İstanbul: Varlık Yayınları. google scholar
• Dworkin, D. (2012). Sınıf mücadeleleri, (U. Özmakas, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları. google scholar
• Engels, F. (1997). İngiltere’de emekçi sınıfın durumu. (Y. Fincancı, Çev.). Ankara: Sol Yayınları. google scholar
• Erten, M. (2004). Mevlana’da siyaset felsefesi problemleri. (Yüksek Lisans Tezi). Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Muğla. google scholar
• Galenson, W. (1965). Az gelişmiş memleketlerde sendikacılık. Sosyal Siyaset Konferansları, S:16, 55-68. google scholar
• İnalcık, H. (1958). Osmanlı padişahı. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C.XIII, S:4, 68-79. google scholar
• İnalcık, H. (1966). Kutadgu Bilig’de Türk ve İran siyaset nazariye ve gelenekleri. Reşit Rahmeti Arat İçin kitabı içinde (s. 259-271). Ankara: Türk Kültürü Araştırmaları. Erişim Adresi: http://yunus.hacettepe.edu.tr/~mehoz/inalcikkutadgubilig.doc google scholar
• Işıklı, A. (1974). Sendikacılık ve siyaset (2.bs). Ankara: Odak Yayınları. google scholar
• Kahveci, N. (2012). İslam siyaset düşüncesi. Ankara: Sinemis Yayınları. google scholar
• Katznelson, I. (2012). İşçi sınıfı oluşumu: Vakaları ve karşılaştırmaları kurgulamak. (O. Öncan, Çev.). Ed. I. Katznelson, A. R. Zolberg (Ed). İşçi sınıfı oluşumu: Batı Avrupa ve Amerika’da 19. yüzyıl örüntüleri kitabı içinde (s. 13-49). Ankara: Tan Kitabevi. google scholar
• Kıran, M. D. (2025). Adalet ve Kalkınma Partisi döneminde işçi sendikacılığı ve siyaset ilişkisi (2002-2023). (Doktora Tezi). Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli. google scholar
• Koç, Y. (1997). Sendikalar, siyaset, siyasal parti. Ankara: Türkiye Yol-İş Eğitim Sendikası Eğitim Yayınları. google scholar
• Koçak, M. H. (2009). Paşabahçe semtinde işçi sınıfının oluşumu cam işçi hareketinin gelişimi ve yönelimleri. (Doktora Tezi). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul. google scholar
• Kocka, J. (2012). Almanya’da işçi sınıfı oluşumunun sorunları: Erken dönem, 1800-1875. (Ö. Balkılıç, Çev.). Ed. I. Katznelson, A. R. Zolberg (Ed). İşçi sınıfı oluşumu: Batı Avrupa ve Amerika’da 19. yüzyıl örüntüleri kitabı içinde (s. 285-353). Ankara: Tan Kitabevi. google scholar
• Koray, M. (1992). Endüstri ilişkileri. İzmir: Basisen Eğitim ve Kültür Yayınları. google scholar
• Kurtoğlu, Z. (1999). İslâm düşüncesinin siyasal ufku. İstanbul: İletişim. google scholar
• Kutal, G. (1977). Teşkilatlanma sorunları ve başlıca faaliyetleri açısından Türkiyede işçi sendikacılığı (1960-1968). İstanbul: İ.Ü. İktisat Fakültesi Yayını. google scholar
• Kutal, M. (1965). Mevzuatımızda sendikalara yasak edilen faaliyetler. İ.Ü. İktisat Fakültesi Mecmuası, C.XXV, S:1-2, 123-140. google scholar
• Lewis, B. (1997). İslâm’ın siyasal söylemi. (Ü. Oskay, Çev.). İstanbul: Cep Kitapları. google scholar
• Mahiroğulları, A. (2004). Teorik çerçevesi ve dünyadaki uygulamalarıyla sendika-siyaset, sendika-siyasal parti ilişkisi. Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, C.XIX, S:1, 349-371. google scholar
• Mahiroğulları, A. (2005). Cumhuriyetten günümüze Türkiye’de işçi sendikacılığı. İstanbul: Kitabevi. google scholar
• Mahiroğulları, A. (2013). Dünyada ve Türkiye’de sendikacılık, (2.bs). Bursa: Ekin Yayınevi. google scholar
• Marx & Engels. (2010). Devlet ve hukuk üzerine. (R. Serozan, Çev. Der.). (2.bs). İstanbul: Çağdaş Hukukçular Derneği Yayınları. google scholar
• Marx, K. (1978). Kapital: Ekonomi politiğin eleştirisi. (C.III). (F. Engels, Haz.). (A. Bilgi, Çev.). Ankara: Sol Yayınları. google scholar
• Marx, K. (2002). Louis Bonaparte’ın 18 Brumaire’i. (S. Belli, Çev.). (3.bs). Ankara: Sol Yayınları. google scholar
• Mâverdî. (2008). Yönetimin esasları [teshîlü’n-nazar ve ta’cîlü’z-zafer fî ahlâki’l-melik ve siyâseti’l-mülk]. (M. A. Kara, Çev.). (2.bs). İstanbul: İlke Yayıncılık. google scholar
• McNeill, W. H. (2002). Dünya tarihi. (A. Şenel, Çev.). (6.bs). Ankara: İmge Kitabevi. google scholar
• Millen, B. H. (1968). Gelişen ülkelerde sendikalar ve siyaset. (T. Dereli, Çev.). Sosyal Siyaset Konferansları, S:19, 1-16. google scholar
• Mücahid, H. T. (1995). Fârâbi’den Abduh’a siyasi düşünce. İstanbul: İz Yayıncılık. google scholar
• Mumcuoğlu, M. (1979). Başlıca üç sendikacılık modelinde ve Türkiye’de sendikacılık-siyasal iktidar ilişkileri. Ankara: Doruk Yayınları. google scholar
• Neccar, F. M. (1995). İslâm politika felsefesinde siyaset. (K. Güleçyüz, Çev.). İnsan Yayınları (Ed.), İslâm’da siyaset düşüncesi kitabı içinde (s. 23-45). İstanbul: İnsan Yayınları. google scholar
• Nizamülmülk. (2009). Siyasetnâme (Siyeru’l-mülûk). (N. Bayburtlugil, Çev.). İstanbul: Dergâh Yayınları. google scholar
• Nolan, M. (2012). Ekonomik kriz, devlet politikası ve Almanya’da işçi sınıfı oluşumu, 1870-1900. (Ö. Balkılıç, Çev.). Ed. I. Katznelson, A. R. Zolberg (Ed). İşçi sınıfı oluşumu: Batı Avrupa ve Amerika’da 19. yüzyıl örüntüleri kitabı içinde (s. 355-395). Ankara: Tan Kitabevi. google scholar
• Oktay, C. (2009). “…Ve bunun gibi tedbîre siyaset dirler.” Tursun Bey’in siyaset tanımı üzerine notlar. İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, S:40, 43-51. google scholar
• Özpınar, C. (2018). Sınıf Tartışmalarının Yirminci Yüzyıl Kökenleri: Lukács, Poulantzas ve E.P. Thompson. Praksis, S: 2, 1-26. google scholar
• Parekh, B. (1981). Hannah Arendt and the search for a new political philosophy. London: The Macmillan. google scholar
• Perrot, M. (2012). Fransız işçi sınıfının oluşumu üzerine. (R. A. Dündar, Çev.). Ed. I. Katznelson, A. R. Zolberg (Ed). İşçi sınıfı oluşumu: Batı Avrupa ve Amerika’da 19. yüzyıl örüntüleri kitabı içinde (s. 79-116). Ankara: Tan Kitabevi. google scholar
• Plâton. (1995). Devlet. (S. Eyüboğlu, M. A. Cimgöz, Çev.). (8.bs). İstanbul: Remzi Kitabevi. google scholar
• Sabine, G. H. (1961). A history of political theory. (3.ed). New York: Holt, Rinehart and Winston Inc. google scholar
• Şenel, A. (2011). Siyasal düşünceler tarihi: Tarihöncesinde ilkçağda ortaçağda ve yeniçağda toplum ve siyasal düşünüş, (3.bs). Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları. google scholar
• Sewell, W. H. (2012). Zanaatkârlar fabrika işçileri ve Fransız işçi sınıfının oluşumu, 1789-1848. (R. A. Dündar, Çev.). Ed. I. Katznelson, A. R. Zolberg (Ed). İşçi sınıfı oluşumu: Batı Avrupa ve Amerika’da 19. yüzyıl örüntüleri kitabı içinde (s. 53-77). Ankara: Tan Kitabevi. google scholar
• Seymen, R. (1993). Endüstri ilişkilerinin dönüşümü ve ABD sendikacılığı üzerine bir inceleme. (Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul. google scholar
• Seymen, R. (2009). İktisatçılar için sosyal siyaset (2.bs). İstanbul: Der Yayınları. google scholar
• Sezgin, Ö., Kaya, R. ve Oktay, C. (2009). Siyaset ‘iyi yönetimin, mutlu toplumun’ arayışıdır…. İ.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, S:40, 77-107. google scholar
• Shefter, M. (2012). Sendikalar ve siyasî makineler: 19. yüzyıl sonlarında Amerikan işçi sınıfının örgütlenişi ve dağılışı. (M. Kendirci, R. A. Dündar, Çev.). Ed. I. Katznelson, A. R. Zolberg (Ed). İşçi sınıfı oluşumu: Batı Avrupa ve Amerika’da 19. yüzyıl örüntüleri kitabı içinde (s. 203-282). Ankara: Tan Kitabevi. google scholar
• Sülker, K. (1975). Sendikacılar ve politika. İstanbul: May Yayınları. google scholar
• Talas, C. (1972). Sosyal ekonomi (3.bs). Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları. google scholar
• Talas, C. (1976). İşçi politika sendika parti ilişkileri tebliği. Batı ülkelerindeki uygulama örnekleriyle işçi politika sendika parti ilişkileri kitabı içinde (s. 57-74). Ankara: Türk-İş Yayınları. google scholar
• Tannenbaum, D. G. ve Schultz, D. (2007). Siyasi Düşünce Tarihi: Filozoflar ve Fikirleri. (F. Demirci, Çev.). (3. bs). Ankara: Adres Yayınları. google scholar
• Thompson, E.P. (2012). İngiliz işçi sınıfının oluşumu (U. Kocabaşoğlu, Çev.). (3.bs.). İstanbul: Birikim Yayınları. google scholar
• Tuğ, A. (1992). Sendikalar hukuku. (2.bs). Ankara: Yetkin Yayınları. google scholar
• Tuna, O. (1955). Sendikacılık ve siyaset. Sosyal Siyaset Konferansları, S:7, 105-121. google scholar
• Turan, İ. (1986). Siyasal sistem ve siyasal davranış. (3.bs). İstanbul: Der Yayınları. google scholar
• Türk, F. (2011). Siyaset biliminde temel yaklaşımlar, siyasetin serüveni ve metodolojisi. A. B. Duralı (Ed). Siyaset Bilimi’nde Kuram-Yöntem-Güncel Yaklaşımlar kitabı içinde (s. 1-30). İstanbul: Kriter Yayınevi. google scholar
• Tursun Bey. (t.y.). Fatih’in tarihi (tarih-i EbulFeth), (A. Tezbaşar, Haz.). Tercüman. google scholar
• Weber, A. (1949). Felsefe tarihi, (H. V. Eralp, Çev.). (2.bs). İstanbul: Pulhan Matbaası. google scholar
• Williams, R. (1977). Marxism and literature. New York: Oxford University Press. google scholar
• Windmuller, J. P. (1960). Amerikan sendikalarının siyasi faaliyetleri. (S. Zaim, Çev.). Sosyal Siyaset Konferansları, S:9-10-11, 18-29. google scholar
• Wright, E. O. (Ed.). (2014). Sınıf analizine yaklaşımlar. (V. S. Öğütle Çev.). Ankara: NotaBene Yayınları. google scholar
• Yıldırım, E. (1997). Endüstri ilişkileri teorileri: Sosyolojik bir değerlendirme. Sakarya: Değişim Yayınları. google scholar