An Accomplished Scribe: Zayn al-‘Abidin b. Muhammad al-Katib al-Shirazi and His Works

Öz

Zayn al-‘Abidin b. Muhammad al-Katib al-Shirazi was an accomplished book artist who was active in the second half of the fifteenth century in Iran. Eleven manuscripts that were signed by him, located in different collections around the world, are known of. The illumination, calligraphy, and bindings of all these manuscripts will be evaluated in this article. The colophons of two manuscripts, Külliyat-I ‘İmâd (TİEM, no. 2030) dated 863/1459 and Divan-ı Nizârî-i Kuhistanî (Çorum, HPYEK, no. 1955) dated 865/1460, which he transcribed, state that Zayn al-‘Abidin b. Muhammad al-Katib was responsible for both their illumination and binding. A detailed comparison of the illuminations in these two manuscripts with other manuscripts signed by him suggests that the illumination of some of the other manuscripts may also have been his work. The high quality of the binding of his signed work, Külliyat-ı ‘İmâd (TİEM, no.2030), from the middle of the fifteenth century, shows that he was a master bookbinder who must have produced some other bindings during the Aqqoyunlu period as well. His calligraphy style demonstrates his mastery as a scribe of Shiraz origin. Zayn al-‘Abidin b. Muhammad al-Katib al-Shirazi, who worked for Timurid, Qaraqoyunlu, and Aqqoyunlu patrons, can be seen to have been an accomplished artist in the field of the arts of the book in the second half of the fifteenth century.

Anahtar Kelimeler

• Zayn al-‘Abidin b. Muhammad al-Katib al-Shirazi
• Illumination
• Calligraphy
• Bookbinding
• Turkman arts of the book

Çok Yönlü Bir Hattat: Zeynu’l-Abidin b. Muhammed el-Kâtib el-Şirazî ve Eserleri

Öz

Zeynu’l-Abidin b. Muhammed el-Kâtib el-Şirazî, 15.yüzyılın ikinci yarısında İran coğrafyasında yaşamış, hattat, müzehhip ve mücellit olarak eserler vermiş olan çok yönlü bir sanatçıdır. Değişik koleksiyonlarda bulunan, onun istinsah ettiği 857/1453 ile 902/1496-1497 yılları arasına tarihli, on bir adet el yazması eser bilinmektedir. Aktif bir hattat olarak, aklam-ı sitte hatlarının yanı sıra, nesta’lik hatla eserler veren Zeynu’l-Abidin, araştırmalarda yeterince yer almamış bir isimdir. Onun istinsah ettiği günümüze ulaşan eserler, hattatın muhtemelen önce Şiraz’da ve daha sonra Tebriz’de çalışmış olabileceğini düşündürmektedir. Bu makalede, Zeynu’l-Abidin tarafından istinsah edilmiş olan on bir el yazmasının hat, tezhip ve cilt üslupları incelenip, değerlendirilecektir. Sanatçının istinsah ettiği 863/1459 tarihli Külliyat-ı ‘İmâd (TİEM, no.2030) ile 865/1460 tarihli Divan-ı Nizârî-i Kuhistanî (Çorum, HPYEK, no.1955) nüshalarının ketebelerindeki notlardan, onun bu eserlerin temize çekilmesinin yanı sıra tezhiplenmesi ve ciltlenmesinden de sorumlu olduğu anlaşılmaktadır. Bu iki el yazmasının tezhiplerinin, onun istinsah ettiği bazı eserlerin tezhipleriyle benzerlik taşıması da hattatın dönemin başka eserlerinin tezhiplenmesinde de görev aldığını düşündürmektedir. Ayrıca, onun hazırladığı Külliyat-ı ‘İmâd (TİEM, no.2030) adlı eserin üstün kalitedeki sanatlı cildi, hattatın usta bir mücellit olduğunu gösterdiği gibi, dönemin bazı başka eserlerinin ciltlerini de yapmış olabileceği kanısını uyandırmaktadır. Dolayısıyla Zeynu’l-Abidin Muhammed el-Kâtib’in, Timurlu, Karakoyunlu ve Akkoyunlu Türkmenleri dönemlerinde eserler veren ve Şiraz’a özgü çok yönlü kitap sanatları geleneği içinde yetişmiş parlak sanatçılardan biri olduğu anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Zeynu’l-Abidin b. Muhammed el-Kâtib el-Şirazi
• tezhip
• hat
• cilt
• Türkmen kitap sanatları

Teşekkür

Bu makaleyi okuyup, yorumlayan ve düzeltmelerde yardım eden sevgili Lale Uluç ve Banu Mahir hocalarıma çok teşekkür ederim

Kaynakça

1. Aga-oglu, Mehmet. Persian Bookbinding in the Fifteenth Century, Michigan: Ann Arbor University of Michigan Press, 1935. google scholar
2. Arberry, A. J. M. Minovi ve E. Blochet. The Chester Beatty Library, A Catalogue of the Persian Manuscripts and Miniatures. Volume I, MSS. 101-150. Edited by the late J. V. S. Wilkinson. Dublin: Hodges, Figgis & Co. Ltd, 1959. google scholar
3. Arberry, A. J. The Koran Illuminated; A Handlist of the Korans in the Chester Beatty Library. Dublin: Hodges, Figgis & Co. Ltd, 1967. google scholar
4. Atılgan, Sevay Okay. Karakoyunlu Türkmen Minyatürleri. Yayımlanmamış doktora tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, 2000. google scholar
5. Ateş, Ahmed. İstanbul Kütüphanelerinde Farsça Manzum Eserler. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1968. google scholar
6. Beyanî, Mehdi. Âsâr ve Ehval-I Hoşnevisan, Tahran: İntişarat-ı İlmî, 1984 (1363hş). google scholar
7. Blair, Sheila. Islamic Calligraphy. Edinburgh University Press, 2006. google scholar
8. Browne, Edward. The Tarikh-ı-Guzıda (Hamdu’llah Mustawfi-i-Qazwini). London: Brill, 1910. google scholar

9. Çağman, Filiz. “The Miniatures of the Divan-ı Hüseyni and the Influence of their Style”, Fifth International Congress ofTurkish Art. Ed. G. Feher. Budapeşte, 1978, s. 231-259. google scholar
10. Çetin, Nihad M. “Yakut Musta’simî.” İslam Ansiklopedisi. XIII. İstanbul: Kultur ve Turizm Bakanlığı, 1993, 352-357. google scholar
11. Dirayetî, Mustafa. Fehrestgân-ı Nüshehâ-yı Hatti-i İran. Tahran: Sâzmân-ı Esnâd ve Kitâbhâne-i Milli-i Cumhûrî-i İslâmî-i İran, 2011 (1390ş). google scholar
12. Fezâilî, Habîbullah. Atlas-i Hat. İsfahan, 1971 (1350ş). google scholar
13. Hândmir. Tarih-i Habibü’-Siyer. Hazırlayan: Debîr Siyâkî. Tahran: intişarat-i Hayyâm, 2001 (1380hş). google scholar
14. Hüseyni, Seyid Muhammed Taki. Nuruosmaniye Kütüphanesi’nin Farsça Yazmalar Kataloğu, Tahran: Sâzmân-i İrtibâtât-i İslâmi, 2015 (1394ş). google scholar
15. Karatay, Fehmi Erdem. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Farsça Yazmalar Kataloğu, İstanbul, 1961. google scholar
16. Kazvini, Mir Yahya. Lübbü’t-tevârîh. Hazırlayan: Mir Haşim Mühaddis, Tahran: Encümen-I Âsâr ve Mefâhir-I Ferhengî, 2007 (1386hş). google scholar
17. Kuşa, Kifayet. “Bahş-ı Ahval-ı Hattatan ve Nakaşan az kitab-ı Cevahirü’l-Ahbar.” Nâme-yi Baharistan 15, (2009/1388hş): 107-120. google scholar
18. Mohammadinezhad, Masoumeh (Mercan Muhammedi). Akkoyunlu Türkmen Sultanı Halil’in Kitap Sanatı Hamiliği, yayınlanmamış doktora tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, 2021. google scholar
19. Simon Rettig, La Production Manuscrite a Chiraz Sous Les AqQoyyunlu Entre 1467 et 1503, yayımlanmamış doktora tezi, 2 Cilt, UniversiteAix-Marseille, 2011. google scholar
20. Simon Rettig, “Shaping the Word of God: Visual Codifications of the Qur’an between 1000 and 1700”, The Art of the Qur’an: Treasures from the Museum of Turkish and Islamic Arts, Masumeh Farhad ve Simon Rettig, Washington D.C., Arthur M. Sackler Gallery, 2016, s. 76-97. google scholar
21. Raby, Julian- Zeren Tanındı, Turkish Bookbinding in the 15th Century, ed. Tim Stanley, London: 1993. google scholar
22. Roxburgh, David J. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection, New Haven ve Londra: Yale UniversityPress, 2005. google scholar
23. Roxburgh, David J. “Many a Wish Has TurnedtoDust: Pir BudaqAndtheFormation of TurkmenArts of theBook.” Envisioning Islamic Art and Architecture; Essays in Honor of Renata Holod. ed. David J. Roxburgh, Leiden: Brill: 2014, 175-222. google scholar
24. Rûmlû, Hasan. Ahsenü’t-Tevârîh, Hazırlayan: Abdul Hüseyin Navayi, Tahran: Bongâh-ı Tercüme ve Neşr-ı Kitab, 1970 (1349). google scholar
25. Soucek, Priscilla. Illustrated Manuscripts of Nizami’s Khamse: 1386-1382, yayımlanmamış doktora tezi, New York University, 1971. google scholar
26. Soucek, Priscilla. “TheArts of Calligraphy.” The Arts of the Book in Central Asia, General editor: Basil Gray, London: UNESCO, 1979, 7-34. google scholar
27. Stanley, Tim. “The Rise of the Laquer Binding.” Hunt for Paradise: Court Arts of Safavid Iran 1501-76, ed. Jon Thompson and Sheila Canby, New York: Asia Society Museum, 2003, s. 185-201. google scholar
28. Sümer, Faruk. “Akkoyunlular.” Türkmen Akkoyunlu İmparatorluğu. Hazırlayanlar: Necip Aygün Akkoyunlu ve Adil Şen, Ankara: 2003, 270-274. google scholar
29. Tihrânî, AbuBakr. Kitâb-i Diyârbakriyya; Ak-Koyunlu Tarihi. 2 cilt. Yayınlayanlar: Necati Lugal& Faruk Sümer. Giriş ve Notlar: Faruk Sümer. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1993. google scholar
30. Uluç, Lale. Turkmen Governers, Shiraz Artists and Ottoman Collectors. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2006. google scholar
31. Yoltar, Ayşin. “An Accomplished Artist of the Book at the Ottoman Court: 1515-1530.” M. Uğur Derman 65 Yaş Armağanı. Ed. I. C. Schick, İstanbul: Sabancı Üniversitesi, 2001, 603-616. google scholar
32. Yoltar, Ayşin. “Following the Path of a Nakkash from the Akkoyunlu to the Ottoman Court”, Artibus Asiae 67, No. 1, (2006), 147-172. google scholar
33. Wright, Elaine. The Look of the Book, Manuscript Production in Shiraz, 1303-1452. Seattle: University of Washington Press, 2013. google scholar