Nusaybin-Dibek’teki Mor Yuhannon Tayyoyo Manastırı’ndaki Taş Rölikerler Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Hristiyanlık inancında önemli bir temsil aracına dönüşen aziz ve martyr kültü, inanç ve ibadet esaslarının yanı sıra kilise litürjisini de şekillendiren unsurların başında gelmiştir. İnancı uğruna yaşamını feda etmiş olan aziz ya da martyrlere ait kalıntılar kutsal birer emanete dönüşmüşlerdir. Rölik olarak adlandırılan söz konusu emanetlerin tanımlanma şekilleri ve kapsadıkları alanlar zamanla genişlemiştir. Kutsal sayılan emanetlerin muhafaza edildiği rölikerler ise yaşanan bu gelişmeler neticesinde form ve teknik özellikler açısından oldukça zengin bir yelpazeye sahip olmuştur. Süryanilerin yaşadığı bölgelerde yoğun bir şekilde görülen aziz kültü, dini mimarinin şekillenmesine katkı sağlamıştır. Mor Yuhannon Tayyoyo Manastırı’ndaki rölikerlerin varlığı da bunu destekler niteliktedir. Çalışmanın amacı, Hristiyanlıkta görülen rölik kültünün, gelişimine etki eden faktörlerin Doğu Hristiyanlığına ve dolayısıyla da Süryanilere yansımasını incelemektir. Ayrıca kutsal emanetlerin muhafaza edildiği rölikerlere ait tipolojik bilgiler ışığında, söz konusu manastırda görülen rölikerlerin genel bir tanımlamasını yapmaktır. Araştırma dahilinde incelenen rölikerlerin form ve teknik özelliklerine değinmeden önce, Hristiyan teolojisinde önemli bir yere sahip olan aziz ve martyr kültü hakkında bilgiler verilmiştir. Daha sonraki aşama da ise Hristiyanlık inancındaki rölik kültü ve kullanılan röliker çeşitleri genel hatlarıyla tanıtılmaya çalışılmıştır. Manastırda yer alan rölikerler, kilisenin narteks kısmında tespit edilmiştir. Bu durum söz konusu rölikerleri, bölgede yer alan benzer örnekler ile konum açısından farklı bir noktaya taşımaktadır. Rölikerlerin yapının orijinal dokusunda yer almayıp daha geç bir dönemde narteks kısmına eklenmiş olabileceği düşünülmektedir. Tur Abdin Bölgesi ve dolayısıyla İzlo Dağı civarı göz önüne alındığında, Batı Süryanilerine oranla Doğu Süryanilerine ait manastırların söz konusu röliker formlarına ait daha fazla örnek barındırdığını söylemek mümkündür. Manastırın bünyesinde yer alan röilkerlerin form özellikleri, bulundukları yer itibariyle küçük ebatlara sahip olmalarına da yol açmıştır. Ayrıca incelenen örneklerin lahit formuna sahip rölikerler grubunda değerlendirilebileceği sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Martyr
• Doğu Süryani
• Mor Yuhannon
• Rölik
• Röliker

Assessing the Stone Reliquaries at Mor Yuhannon Tayyoyo Monastery in Nusaybin District’s Village of Dibek

Öz

The cult of saints and martyrs, has become an important means of representation in the Christian faith and has occured at the forefront of the elements that shape the church liturgy in addition to the principles of belief and worship. The remains of saints and martyrs who’ve sacrificed their lives for their faith have been turned into holy relics. The ways in which these relics are identified and the areas they cover have expanded over time. As a result of these developments, the reliquaries where holy relics are kept have gained a very rich range in terms of form and technical features The cult of saints profoundly present in the region where Syriacs live contributed to the shaping of religious architecture. The presence of reliquaries in Mor Yuhannon Tayyoyo Monastery also supports this. The purpose of this study is to examine the reflections of the relic cult found in Christianity and the factors affecting its development among the Syriacs. In addition, the study purposes to make a general description of the reliquaries found in this monastery in light of the typological information on reliquaries containing holy relics. Before mentioning the form and technical features of the reliquaries under study, the article presents information about the cult of saints and martyrs, which has an important place in Christian theology. The next stage, of the study introduces; the cult of relics in Christianity in general terms, as well as the reliquaries that have been used. The reliquaries in the monastery were determined to be small in sizes and assessabled under the group reliquaries in the form of sarcophagi.

Anahtar Kelimeler

• Martyr
• Eastern Syriac
• Mor Yuhannon
• relic
• reliquary

Kaynakça

1. Akyüz, Gabriyel. Mardin İli’nin Merkezinde Civar Köylerinde ve İlçelerinde Bulunan Kiliselerin ve Manastırların Tarihi. Mardin: 1998. google scholar
2. Alican, Mustafa, “Meyyâfârikîn İsmi Üzerine Bir Soruşturma”, Tarih incelemeleri DergisiXXVII, (1), (2012). 1-21. google scholar
3. Altun, İmrana, Feride. “Bandırma Arkeoloji Müzesi’nde Yer Alan Bizans Dönemine Ait Bronz Haçlar”. Dokuz Eylül Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 1 (2020): 133-151. google scholar
4. Altan, Barış. “Mor Yuhannon Tayyoyo Manastırı”, TurAbdin’in Risk Altındaki Süryani Mimari Mirası içinde, haz. Elif Keser Kayaalp. Kültürel Mirası Koruma Derneği, 2022. google scholar
5. Aydın, Ayşe. “Türkiye Müzeleri’ndeki Suriye Tipi Rölikerler”, Sanat Tarihi Dergisi XVIII (2009):1- 23. google scholar
6. Aydın, Ayşe. “Hıristiyan Dinindeki Martir-Aziz ve Rölik Kültünün Kilikya-Isaurya Bölgesi Hıristiyanlığına Yansımaları”, OLBA XVII (2009): 63-82. google scholar
7. Aydın, Ayşe. Lahit Formlu Rölikerler. Antalya: Suna-İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü, 2011. google scholar
8. Aydın, Ayşe. “İzmir Arkeoloji Müzesi ile Tarih ve Sanat Müzesi’nde Bulunan Ampullalar”. OLBA XXIII (2015): 487-513. google scholar

9. Gertrude Bell- Mundell Mango. The Churches And Monasterıes Of The Tur’abdın, London. (1982). google scholar
10. Bilir, Güzin. “Anadolu’da Bulunan Geç Antik Çağ Mezar Tipleri ve Dini Mimari ile Olan İlişkileri.” Doktora Tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi, 2020. google scholar
11. Blaylock, Stuart. “Mor Yoreth Aleksandroyo Manastırı/ Der Çepke”. TurAbdin’in Risk Altındaki Süryani Mimari Mirası, hazırlayan Elif Keser Kayaalp içinde 51-56. Kültürel Mirası Koruma Derneği, 2022. google scholar
12. Banai, Noga, Galit. “The Trophies of the Martyrs An Art Historical Study of Early Christian Silver Reliquaries”. OxfordStudies In Byzantium, hazırlayan James Howard-Johnston Elizabeth Jeffreys Marc Lauxtermann vd. içinde 1-186. Oxford University Press, 2008. 38-95. google scholar
13. Braun, Joseph, Von. Dıe Relıquıare Des Christlichen Kultes UndIhre Entwicklung. Herder& Co. Gmbh. Verlagsbuchhandlung,1940. google scholar
14. Brock, Sebastian. ”Notes on Some Monasteries on Mount Izla”, Abr-Nahrain 19. 1980. google scholar
15. Brock, Sebastian. “Tur'Abdin- a Homeland of Ancient Syro-Aramaean Culture”. Turabdin, hazırlayan Hans Hollerweger içinde 20-25. Linz: Rudolf Trauner 1999. google scholar
16. Buyruk, Hasan. “Silifke Müzesindeki Haç Röliker”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 33 (2014): 504-512 google scholar
17. Bynum, Walker, Caroline ve Paula, Gerson. “Body-Part Reliquaries and Body Parts in the Middle Ages”. The University of Chicago Press on behalfof the International Center ofMedieval Art 36 (1997): 2-7. google scholar
18. Mesut Dinler, “Mor Aho Manastırı/ Bnoyel/ Deyro da Fnoth/ Der Pum/ Der Pu'e”. TurAbdin’in Risk Altındaki Süryani Mimari Mirası, hazırlayan Elif Keser Kayaalp içinde 105-107. Kültürel Mirası Koruma Derneği, 2022. google scholar
19. Eco, Umberto. Ortaçağ Estetiğinde Sanat ve Güzellik. Çeviren Kemal Atakay. İstanbul: Can, 2021. google scholar
20. Elyiğit, Ufuk. “Bursa Arkeoloji Müzesi’ndeki Madeni Haç Örnekleri.” Art-Sanat 18 (2022):173-200. google scholar
21. Eyice, Semavi. “Rölik Mahfazaları Hakkında Bir Kitap ve Bu Münasebetle Anadolu’dan Bazı Rölik Mahfazaları.” Sanat Tarihi Yıllığı VIII (1979): 57-94 (G. 21- 22). google scholar
22. Ferrari, C., Mıchele. “Gold und Asche. Reliquie und Reliquiare als Medien in Thiofrid von Echternachs Flores epytaphii sanctorum.” Reliquiare imMittelalter, hazırlayan Herausgegeben von Bruno Reudenbach und Gia Toussaint içinde 61-74. Berlin: Akademie Verlag GmbH, 2011. google scholar
23. Fındık, Fatma, Ebru. “Aziz Nikolaos Kilisesi’nde Arkosolium Tipi Bir Mezar.”, Aziz Nikolaos Kilisesi Kazıları 1989-2009, hazırlayan Sema Doğan ve Ebru Fatma Fındık içinde 577-610. İstanbul: Homer, 2018. google scholar
24. Flusin, Bernard. “Dini Hayat Düyada Hıristiyanlar- Manastır Hayatı”, Bizans Dünyası. Çeviren Aslı Bilge. İstanbul: Ayrıntı, 2019):237-271. google scholar
25. Grabar, Andre.MartyriumRecherchesSurLe ‘CulteDesRelıquesEtL’artCretten-Antioce. Paris: College De France 1, Place Marcelin-Berttielot,1946. google scholar
26. Gündüz, Şinasi. Din ve inanç Sözlüğü. İstanbul: 2017. google scholar
27. Hahn, Cynthia. “What Do Reliquaries Do for Relics?”, NUMEN 57 (2010): 284-316. google scholar
28. Hahn, Cynthia. The Reliquary Effect Enshrining the Sacred Object. China: Reaktion Books, 2017), G.24 google scholar
29. Harnickova, Katerina. “Between East And West: Bohemian Reliquary Pectoral Crosses As Testimony To Religious And Cultural Exchange.”, Rome, Constantinople and Newly-Converted EuropeArchaeological andHistoricalEvidence II, hazırlayan Maciej Salamon, Marcin Woloszyn, Alexander Musin, Perica Spehar içinde 1-15. Kraköw - leipzig - rzeszöw - Warszawa, 2012. google scholar
30. Hostetler, Alan, Bradley. “The Function of Text: Byzantine Reliquaries with Epigrams, 843-1204.” Doktora Tezi, Florıda State Unıversıty College of Fıne Arts, 2015. google scholar
31. Eroğlu, Özkan. Plastik Sanatlar Sözlüğü. İstanbul: Tekhne, 2013. google scholar
32. Kalinowski, Anja. Frühchristliche Reliquiare im Kontext von Kultstrategien, Heilserwartung und sozialer Selbstdarstellung. Wiesbaden: Reichert Verlag, 2011. google scholar
33. Kartopu, Yıldırım, Ayşe. “Erken Dönem Kilise Babalarından Aziz Polycarp’ın Hıristiyanlık Anlayışı ve Hıristiyan İlahiyatına Etkisi.” Kahramanmaraş Sütçü imam Üniversitesi ilâhiyat Fakültesi Dergisi 18 (2018): 205-224. google scholar
34. Kaya, Amina,” Erken Bizans Döneminde Doğu Sınırında Kentleşme Politikası: Martyropolis”, Sanat Tarihi Yıllığı 29, (2020): 129-144. google scholar
35. Kayaalp, Keser, Elif. Churh Arcitecture of Late Antique Nothern Mesopotamia. London: Oxford University Press, 2021. google scholar
36. Klauser, Theodor. “Christlicher Mârtyrerkult, Heidnischer Heroenkult ve Spâtjüdische Heiligenverehrung.” ArbeitsgemeınschaftFürForschungDesLandesNordrheın-Westfalen Geısteswissenschaften, içinde 27-38 Wiesbaden : Springer Fachmedien, 1960. google scholar
37. Koch, Guntram. Frühchrisdiche Kunst Eine Einführung. Stuttgart: W. Kohlhammer, 1995. google scholar Koch, Guntram. Erken Hıristiyan Sanatı. Çeviren Ayşe Aydın. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat, 2007. google scholar
38. Koçyiğit, Oğuz. “Erimtan Arkeoloji ve Sanat Müzesi Bizans Dönemi Maden Haçları.”,Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 35 (2018): 110-121. google scholar
39. Bernhard Kötting, Der ftühchristliche Reliquienkult unddie Bestattung imKirchengebaude, Springer Fachmedien Wiesbaden, 1965. google scholar
40. Lake, Kirsopp. TheApostolic Fathers. London: Wıllıam Heınemann New York G. P. Putnam’s Sons,1919. google scholar
41. Madrigal, Marc. Kilise Babaları Kitab-ı Mukaddes Şirketi, 2015. google scholar
42. Metin, Hüseyin. “Burdur Müzesi’nden Bir Röliker Haç.” Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi24 (2019): 413-418. google scholar
43. Mietke, Gabriele. “Monumentalisierung Christlicher Heiliger in Kilikien in Frühbyzantinischer Zeıt.” OLBA XVII (2009): 117-140. google scholar
44. Musurillo, Herbert. The Acts Of The Christian Martyrs. Oxford: Oxford at the C l a r e n d o n P r e s s, 2000. google scholar
45. Özdemir, Hicran ve Gökçen K. Öztaşkın. “Denizli Arkeoloji Müzesi’nde Yer Alan Bizans Dönemi Maden Haçlarından Bir Grup.” XIII. Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu’nda sunulan bildiri, Pamukkale, 14-16 Ekim 2019. google scholar
46. Palmer, Andrew. Monk andMason on the TigrisFrontier: The EarlyHistory of Tur Abdin. Cambrige, 1990. google scholar
47. Pitarakis, Brigitte. Les Croix-Reliquaries Pectorales Byzantines En Bronze. Paris: Picard, 2006. google scholar
48. Roberts, Alexander, James Donaldson ve A. Cleveland Coxe. Ante-NıceneFathers Translations of the Writings of the Fathers down to A.D. 325. Newyork: Charles Scribner’s Sons, 1913. google scholar
49. Sandin, Karl. “Liturgy, Pilgrimage, and Devotion in Byzantine Objects”, The University of Chicago Press on behalf of the Detroit Institute of Arts 67 (1993): 44-56. google scholar
50. Sinclair, Alan, Thomas. Eastern Turkey: An Architectural andArchaeologıcal Survey III. London: Pindar Press, 1989. google scholar
51. Sözen, Metin ve Uğur Tanyeli. Sanat Kavram ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Remzi, 2015. google scholar
52. Turani, Adnan. Sanat Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Remzi, 2020. google scholar
53. Villard de, Monneret, Ugo. Mezopotamya Mimarisinde Kutsal Mekanlar. Çeviren Arusyak Özfuruncu. İstanbul:Yaba, 2012. google scholar
54. Wilmshurst, David. The Ecclesiastical Organisation of the Church of the East, 1318-1913. Leuven: Peeters, 2000. google scholar
55. Wittekind, Susanne. Zur Bedeutung Von Reliquiaren In DerFrühmittelalterichen Liturgie 2013. google scholar