Fathers and Sons in Early Ottoman Architecture: ‘üstâd ibni üstâd’

Öz

In the early modern period, architects, artists, and craftsman were trained though an experimentation process based on practice rather than a theorical education. Professional training was based on the traditional master-apprentice relationship within an experience-oriented hierarchy. Taking on the father’s profession was often a necessity rather than a choice. Male descendants, being seen as an auxiliary labor force, were raised by the father within the framework of the master-apprentice relationship, and professional knowledge was handed down from generation to generation. According to the existing inscriptions, the Syrian al-Mushaimish family was not affiliated with any private patron or institutional organization such as the Hassa Mimarlar Ocağı, and family members had been coming to Türkiye from Syria since the mid-14th century to provide architectural services for various patrons in different regions. By the end of the 15th century, father and son partnerships such as Murad Halife and his sons Hayreddin, Hızır Bâli, and İbrahim; Yâkub Shah and his son Hüdâverdi; and Alâuddin Ali [Acem Ali] and his son Hamza were seen among the architects employed under the institutional architecture organization affiliated with the realm. This study aims to reveal and discuss the father and son partnerships in early Ottoman architecture.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman architecture
• the Mushaimish family
• Murad Halife
• Yâkub Şah
• Acem Ali

‘üstâd ibni üstâd’: Erken Osmanlı Mimarlığında Babalar ve Oğullar

Öz

Modern dönem öncesinde, mimar ve sanatçılar teoriden ziyade pratik uygulamalara dayanan bir deneyimleme süreci ile yetişmekteydi; ‘baba mesleği’ tercihten ziyade çoğu zaman zorunluluktu. Yardımcı iş gücü olarak görülen erkek çocuklar, baba tarafından usta-çırak ilişkisi çerçevesine yetiştirilmekte, mesleki birikim nesilden nesile miras bırakılmaktaydı. Günümüze ulaşan kitabeler ışığında XIV. yüzyıldan itibaren en az üç nesil boyunca Anadolu’nun farklı kentlerinde çeşitli yapıların inşasını üstlenen Suriye kökenli Müşeymeş ailesi fertleri Ali, yeğeni Ebu Bekir ile oğlu Ahmed’in Hassa Mimarlar Ocağı gibi kurumsal bir yapıya bağlı olmaksızın Osmanlı bâniler hizmetinde bulundukları izlenir. XV. yüzyıl sonunda, devlete bağlı kurumsal mimarlık örgütlenmesi altında istihdam edilen mimarlar arasında da Murad Halife ile oğulları Hayreddin, Hızır Bâlî ve İbrahim, Yâkub Şah ile oğlu Hüdâverdi ve Alâüddin Ali [Acem Ali] ile oğlu Hamza gibi baba-oğullar yer alır. II. Bayezid döneminde, devlet eliyle sürdürülen mimarlık faaliyetlerinin Murad Halife ve oğulları ile Yâkub Şah, oğlu ve mesleğinin ilk yıllarında onun ekibinde yer aldığı anlaşılan Alâüddin Ali’den müteşekkil iki temel ekip arasında paylaşıldığı anlaşılır. Bu çalışma, Sinan öncesi Osmanlı mimarlığında, mimarlık pratiğine yön veren babalar ve oğullar, diğer bir deyişle mimar ailelere yönelik bir bakıştır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Mimarlığı
• Müşeymeş Ailesi
• Murad Halife
• Yâkub Şah
• Acem Ali

Kaynakça

1. Abdî-Zâde Hüseyin Hüsâmeddin (Yaşar). Amasya Tarihi. Yayına hazırlayan Ali Yılmaz-Mehmet Akkuş. I. cilt. Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2007. google scholar
2. Afyoncu, Erhan ve Uğur Demir. Turhan Sultan. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2016. google scholar
3. Afyoncu, Fatma. XVII. Yüzyılda Hassa Mimarlar Ocağı. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı, 2001. google scholar
4. Altan, Kemal. “Klâsik Türk Mimarlarından Esir Ali”, Arkitekt 3/75 (1937): 81-83. google scholar
5. Arel, Ayda. “Menteşe Beyliği Mimarisi ve Balat İlyas Bey İmareti: Bir Aidiyet Sorunu”. Balat İlyas Bey Külliyesi Tarih Mimari Restorasyon, hazırlayan M. Baha Tanman ve Leyla Kayhan Elbirlik 55-86. İstanbul: DAI, 2011. google scholar
6. Aslanoğlu, İnci. Ankara Karacabey Külliyesi. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı, 1998. google scholar
7. Ateş, Aysu. “17. Yüzyılda Hassa Mimarlar Ocağı’nın Arka Planı: Başmimar-Bâni-Yapı İlişkisi”. Doktora Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, 2022. google scholar
8. Ayverdi, Ekrem Hakkı. Osmanlı Mimarisinde Çelebi ve II. Sultan Murad Devri 806-855 (1403-1451). İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları, 1972. google scholar

9. Barkan, Ömer Lütfi ve Ekrem Hakkı Ayverdi. İstanbul Vakıfları Tahrir Defteri 953 (1546) Tarihli. İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti, 1970. google scholar
10. Barkan, Ömer Lütfi. Süleymaniye Cami ve İmareti İnşaatı (1550-1557). 2. cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1979. google scholar
11. Behrens-Abouseif, Doris. “Muhandis,Shad, Mu’allim Note on the Building Craft in the Memluk Period”. Der İslam LXXII/2 (1995): 293-309. google scholar
12. Biçer, Selin. “Mimarlığın ‘Baba’ları”. arkitera.com, 18 Haziran 2010. Erişim 6 Haziran 2022. https://v3.arkitera. com/h54213-mimarligin-babalari.html. google scholar
13. Patricia Blessing, Architecture and Material Politics in the Fifteenth-Century Ottoman Empire. Cambridge: Cambridge Universtiy Press, 2022. google scholar
14. Boito, Camillo. LArchitettura Cosmatesca. Milano: Tip. Salvi e Compo., 1860. google scholar
15. Bozer, Rüstem. “Amasya ve Çevresinde Erken Osmanlı Dönemine Ait Üç Ahşap Kapı”. Osmanlı. 11: 285-293. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999. google scholar
16. Can, Selman. Bilinmeyen Aktörleri ve Olayları ile Son Dönem Osmanlı Mimarlığı. İstanbul: Yeni Zamanlar Dağıtım, 2010. google scholar
17. Crane, Howard ve Esra Akın. Sinan’s Autobiographies: Five Sixteenth-century Texts, ed. Gülru Necipoğlu. Leiden: Brill, 2006. google scholar
18. Çakmak, Şakir. Erken Dönem Osmanlı Mimarîsinde Taçkapılar (1300-1453). Ankara: T. C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 2001. google scholar
19. Çelik, Nurçin. “Bursa Ulu Camiinde Güney Tesirleri”, IX. Milletlerarası Türk Sanatları Kongresi Cilt I içinde 557-565. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1995. google scholar
20. Çerkez, Murat. “Merzifon’da Türk Devri Mimari Eserleri”. Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi 2005. google scholar
21. Çulpan, Cevdet. Türk Taş Köprüleri Ortaçağdan Osmanlı Devri Sonuna Kadar. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2002. google scholar
22. Durukan, Aynur. Balat, İlyas Bey Camii. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1988. google scholar
23. Ergin, Osman Nuri. Mecelle-i Umûr-ı Belediyye, Cilt 3. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi, 1995. google scholar
24. Eyice, Semavi. “Hayreddin, Mimar”, TDV İslam Ansiklopedisi. 17: 55-56. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1998. google scholar
25. Gabriel, Gabriel. Monuments Turcs d’Anatolie, cilt II. Paris: 1934. google scholar
26. Gelibolulu Mustafa Âli. Künhü’l-Ahbâr, yay. haz. Ali Çavuşoğlu. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2019. google scholar
27. Goodwin, Godfrey. Osmanlı Mimarlığı Tarihi. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2012. google scholar
28. Gündüz Küskü, Sema. Osmanlı Beyliği Mimarisinde Anadolu Selçuklu Geleneği. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014. google scholar
29. Karaismailoğlu, Adnan. “Acem”, TDV İslam Ansiklopedisi. 1: 321. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1988. google scholar
30. Karamağaralı, Beyhan. Ahlat Mezar Taşları. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1992. google scholar
31. Kepecioğlu, Kâmil. Bursa Kütüğü, Cilt 2, haz. Hüseyin Algün, vd. İstanbul: Bursa Büyükşehir Belediyesi, 2009. google scholar
32. Keskin, Mustafa Çağhan. “Syrian-Origin Architects Around Amasya Region in the Early 15th Century”. A|Z ITU Journal of the Faculty of Architecture 12/2 (2015): 19-33. google scholar
33. Keskin, Mustafa Çağhan. “Bayezid Paşa: Vezir, Entelektüel, Sanat Hamisi”. Osmanlı Araştırmaları 48 (2016): 1-37. google scholar
34. Keskin, Mustafa Çağhan. “II. Bayezid Dönemi Amasya Çevresinde Yerel bir Bani: Hızır Paşa oğlu Mehmed Paşa”. Art-Sanat 5 (2016):63-82. google scholar
35. Keskin, Mustafa Çağhan. “Vîlâyet-i Rûm’un inşası (Baniler-Vakıflar-Mimari Aktörler): Yörgüç Paşa Ailesi’nin Mimari Etkinliği [1429-1494]”. Doktora Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, 2017. google scholar
36. Keskin, Mustafa Çağhan. “Ankara Karacabey İmareti Mimarı Dımaşklı Ebu Bekir Oğlu Ahmed Üzerine Bir Deneme”. Sanat Tarihi Dergisi 28/2 (2019): 473-481. google scholar
37. Keskin, Mustafa Çağhan. “XIV-XV. Yüzyıl Osmanlı Mimarları ve Mimarlık Ortamı”. Fetih Öncesi Osmanlı Sanatı ve Mimarisi, ed. Yıldıray Özbek ve Ayşe Budak içinde 153-180. Konya: Literatürk, 2020. google scholar
38. Keskin, Mustafa Çağhan. “Atik Sinan: Mitler ve Gerçekler Arasında Bir Osmanlı Mimarı”, METU Journal of Faculty of Architecture 39/2 (2022): 75-104. google scholar
39. Kolay, İlknur Aktuğ. Batı Anadolu 14. Yüzyıl Beylikler Mimarisinde Yapım Teknikleri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi, 1999. google scholar
40. Kolay, İlknur Aktuğ. “14 Yüzyıl Batı Anadolu Beylikler Mimarisi Duvar Örgüsü Bezemesinde Görülen Bizans İzleri üzerine Görüşler”. Sanat Tarihi Defterleri 8 Metin Ahunbay’a Armağan, Bizans Mimarisi Üzerine Yazılar içinde 263-273. İstanbul: Ege Yayınları, 2004. google scholar
41. Konyalı, İbrahim Hakkı. Ankara Abidelerinden Karacabey Mamuresi Vakfiyesi, Eserler ve Tarihi. İstanbul: İstanbul Numune Matbaası, 1943. google scholar
42. Kuban, Doğan. Osmanlı Mimarisi. İstanbul: YEM Yayınları, 2007. google scholar
43. Kunter, Halim Baki. “Mimar Ali Bey’in bilinmeyen iki vakfiyesi”, V. Türk Tarih Kongresi, 12-17 Nisan 1956 içinde 438-442. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1960. google scholar
44. Martal, Abdullah. “XVI. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğunda Su-Yolculuk, Belleten LII/205 (1988): 1585-1654. google scholar
45. Mayer, Leo Aryeh. Islamic Architects and Their Works. Geneve: Kundig, 1956. google scholar
46. Menage, Victor Louis. “Edirne’li Rûhi’ye Atfedilen Osmanlı Tarihinden İki Parça” Ord Prof. İsmail Hakkı Uzunçarşılı’ya Armağan içinde 311-334. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1988. google scholar
47. Meriç, Rıfkı Melûl. “Beyazıd Câmii Mimârı. II. Sultan Bâyezid devri Mimarları ve Bazı Binaları. Beyazıd Câmii ile Alâkalı Hususlar, San’atkârlar ve Eserleri”. Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Türk ve İslâm Sanatları Tarihi Enstitüsü Yıllık Araştırmalar Dergisi 2 (1958): 5-77. google scholar
48. Mübarek Galib. Ankara, İkinci Kısım: Kitabeler. İstanbul: Maarif Vekâleti, 1928. google scholar
49. Necipoğlu, Gülru. 15. ve 16. Yüzyılda Topkapı Sarayı Mimari, Tören ve İktidar. çev. Ruşen Tezer. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2007. google scholar
50. Necipoğlu, Gülru. Sinan Çağı. Osmanlı İmparatorluğu’nda Mimarî Kültür. Çeviren Gül Çağalı Güven. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2017. google scholar
51. Ongun, Zarif. “Hassa Mimarları”, Arkitekt 96 (1938): 333-342. google scholar
52. Özbek, Yıldıray. Osmanlı Beyliği Mimarisinde Taş Süsleme (1300-1453). Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı, 2002. google scholar
53. Pakalın, Mehmet Zeki. Osmanlı tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü I. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1993. google scholar
54. Parker, John Henry. An Introduction to the Study of Gothic Architecture. Oxford and London: James Perker and Co., 1877. google scholar
55. Rabbat, Nasser. Mamluk History Through Architecture. Monuments, Culture, and Politics in Medieval Egypt and Syria. New York: I.B. Tauris & Co. Ltd., 2010. google scholar
56. Sönmez, Zeki. “Acem Ali”, TDV İslam Ansiklopedisi. 1: 332. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1988. google scholar
57. Sönmez, Zeki. Başlangıcından 16. Yüzyıla Kadar Anadolu Türk-İslam Mimarisinde Sanatçılar. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1995. google scholar
58. Tanman, Baha. “Erken Dönem Osmanlı Mimarisinde Memlûk Etkileri”, Osmanlı Mimarlığının 7 Yüzyılı “Uluslarüstü Bir Miras” editörler Nur Akın, Afife Batur ve Selçuk Batur içinde 82-90. İstanbul: YEM Yayınları, 1999. google scholar
59. Tanman, Baha. “İlyas Bey Camii’ne İlişkin Bazı Düşünceler.” Balat İlyas Bey Külliyesi Tarih Mimari Restorasyon hazırlayan M. Baha Tanman ve Leyla Kayhan Elbirlik içinde 87-92. İstanbul: DAI, 2011. google scholar
60. Tuğlacı, Pars. Osmanlı Mimarlığı’nda Balyan Ailesi’nin Rolü. İstanbul: Yeni Çığır Kitabevi, 1993. google scholar
61. Tüfekçioğlu, Abdülhamit. Erken Osmanlı Mimarîsinde Yazı. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı, 2001. google scholar
62. Uras, Büke. Balyanlar, Osmanlı Mimarlığı ve Balyan Arşivi. İstanbul: Korpus, 2021. google scholar
63. Yahyâ bin Mehmed el-Kâtib. Menâhicü’l-İnşa. hazırlayan Fahri Unan. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014. google scholar
64. Yerasimos, Stefanos. “15.-16. Yüzyıl Osmanlı Mimarları: Bir Prosopografya Denemesi”, Afife Batur’a Armağan Mimarlık ve Sanat Tarihi Yazıları editörler Aygül Ağır, Deniz Mazlum ve Gül Cephanecigil içinde, 37-62 İstanbul: Literatür Yayınları, 2005. google scholar
65. Yüksel, İ. Aydın. Osmanlı Mimârîsinde II. Bâyezid Yavuz Selim Devri (886-926/1481-1520). İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti, 1983. google scholar
66. Yüksel, İ. Aydın. Osmanlı Mimarîsinde KanûnîSultan Süleyman Devri (926-974/1520-1566) İstanbul. VI. Cild. İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti, 2004. google scholar