A Rare Illustrated Copy of the Mesnevî-i Manevî in the Topkapı Palace Museum Library (MS R. 432)

Öz

This article offers a comprehensive examination of the Mesnevī-yi Maʿnavī —one of the principal texts reflecting the mystical thought of Jalāl al-Dīn Rūmī—focusing on the manuscript preserved in the Topkapı Palace Library Ms. R. 432. Although numerous illuminated copies of the Mesnevī were produced in both Anatolia and Iran, illustrated examples are exceedingly rare, which makes the R. 432 manuscript particularly significant. The volume contains nine illustrations subjected to a later intervention, during which human and animal figures were concealed beneath layers of overpaint. This study investigates when, where, and within what patronage system this undated manuscript was produced and identifies the iconographic features of its illustrations through a close analysis of the image – text relationship. The stylistic characteristics of the illumination and illustration suggest a strong affinity with the book arts of the Qara-Qoyunlu period. Furthermore, the identification of other signed manuscripts by the same scribe indicates that he was active during the same era and likely worked within a Sufi institutional milieu. Produced in 15th-century Iran, manuscript R. 432 appears to be the earliest known illustrated copy of the Masnavī-yi Maʿnavī to have survived to this day.

Anahtar Kelimeler

• Masnavī-yi Maʿnavī
• Arts of the Book
• Bayazid b. Ibrahim al-Tabrizī
• Qara-Qoyunlu period
• Illustrated Manuscript

Topkapı Sarayı Müze Kütüphanesindeki R. 432 Numaralı, Nadir Bir Resimli Mesnevî-i Mânevi Nüshası

Öz

Bu makale, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin tasavvuf düşüncesinin temel metinlerinden biri olan Mesnevî-i Manevî’nin, Topkapı Sarayı Kütüphanesi’nde R. 432 numara ile kayıtlı resimli bir nüshasını ayrıntılı biçimde incelemektedir. Mesnevî’nin gerek Anadolu gerek İran coğrafyasında hazırlanmış pek çok sanatlı nüshası bulunmakla birlikte, resimli örneklerinin son derece sınırlı olması, R. 432 nüshasını özel kılmaktadır. Yazmada yer alan dokuz resmin, eserin ilk üretiminden sonra gerçekleştirilen bir müdahale sırasında insan ve hayvan figürleri kapatılmak üzere boya tabakalarıyla örtüldüğü görülür. Bu çalışmada, tarihsiz olan söz konusu nüshanın hangi tarihsel ve sanatsal bağlamda, nerede ve nasıl bir hamilik sistemi içinde hazırlandığı sorularına cevap aranmış; resimlerin ikonografik analizleri, resim–metin ilişkisi esas alınarak yapılmıştır. Nüshanın resim ve tezhip özellikleri, üslup bakımından Karakoyunlu dönemi kitap sanatlarıyla uyum göstermektedir. Ayrıca kâtibin diğer imzalı eserlerinin tespit edilmesi, onun aynı dönemde faal olduğunu ve muhtemelen bir tarikat çevresi içinde çalıştığını düşündürmektedir. 15. yüzyıl ortalarında üretilmiş olan R. 432 numaralı Mesnevî nüshası bu eserin bilinen en erken resimli örneği olmalıdır.

Anahtar Kelimeler

• Mesnevî-i Manevî
• Kitap Sanatları
• Bayezid b. İbrahim el-Tebrizî
• Karakoyunlu Sanatı
• Müssever Nüsha

Kaynakça

1. Abū Bakr-i Tihrânî. Kitāb-i Diyārbakriyya: Ak-Koyunlu Tarihi. 2 cilt. Hazırlayan Necati Lugal ve Faruk Sümer, mukaddime ve notlar, Faruk Sümer. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1993. google scholar
2. Adamova, Adel T. “Repetition of Composition in Manuscripts: The Khamsa of Nizami in Leningrad.” Timurid Art and Culture: Iran and Central Asia in the Fifteenth Century, edited by Lisa Golombek and Maria Subtelny, Studies and Sources in Islamic Art and Architecture: Supplements to Muqarnas 6, 67–75. Leiden: Brill, 1992. google scholar
3. Akyıldız, Ali. “Şehremini.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 38: 459–461. İstanbul: TDV Yayınları, 2010. google scholar
4. Atılgan, Sevay. “Karakoyunlu ve Akkoyunlu Resim Sanatı.” Anadolu Selçukları ve Beylikler Dönemi Uygarlığı (Mimarlık ve Sanat), hazırlayan Ali Uzay Peker ve Kenan Bilici, 587–598. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2006. google scholar
5. Atılgan, Sevay. “Karakoyunlu Türkmenlerine Ait Türk ve İslam Eserleri Müzesi 1949 Numarada Kayıtlı Hamse-i Hâcû Kirmânî ve Önemi.” XIV. Uluslararası Türk Tarih Kongresi, Kongreye Sunulan Tebliğler, 1:485–516. Ankara, 9–13 Eylül 2002. google scholar
6. Barakāt, Hiba Nāyil, ʿ al-makhṭūṭāt al-fārisiyya al-muṣawwara bi-Dār al-Kutub al-Miṣriyya. al-Qāhira: Dār al-Kutub al-Miṣriyya, edit. Ravāʾi, Kahire: 2008. google scholar
7. Beyânî, Mehdi. Âsâr va Aḥvâl-i Khoṣhnevīsān. Tehran: Intishārāt-i ʿIlmī, 1984 (1363hş). google scholar
8. Ceyhan, Semih. “Mesnevî.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 29: 325. İstanbul: TDV Yayınları, 2004. google scholar

9. Çağman, Filiz, ve Zeren Tanındı. “Tarikatlarda Resim ve Kitap Sanatı.” Osmanlı Toplumunda Tasavvuf ve Sufîler, hazırlayan Ahmet Y. Ocak, 685–708. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014. google scholar
10. Demircan Aksoy, Zeynep. “XIV. Anadolu Türk Tezhip Sanatı Tasarımları.” Doktora Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, 2010. google scholar
11. Doğanay, Aziz, ve Merve Akyüz. “İslîmî / Rûmî ve Hatâyî Motifinin Köken Meselesi: Timûrî Tezyînât Üslûbunun Osmanlı Sanatına Yansımaları ve İstanbul Üslûbunun Teşekkülü.” Türklük Araştırmaları Dergisi / Journal of International Turkic Research (INTURE) 3, 1 (2024): 31–77. DOI: http://dx.doi.org/10.29228/inture. google scholar
12. Ergin, Osman Nuri. İstanbul Şehreminileri. Yayına hazırlayan Ahmed Nezih Galitekin. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür İşleri Daire Başkanlığı, 1996. google scholar
13. Erünsal, İsmail E. Osmanlılarda Sahaflık ve Sahaflar. İstanbul: Timaş Yayınları, 2013. google scholar
14. Evliya Çelebi. Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: İstanbul, Yayına hazırlayan Seyit Ali Kahraman ve Yücel Dağlı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2008. google scholar
15. Hüseynî, Mercan. “Çok Yönlü Bir Hattat: Zeyn’l-Âbidin b. Muhammed el-Kâtib el-Şirazi.” Sanat Tarihi Yıllığı 31 (2022), 203–241. google scholar
16. Hüseyni, Mercan. Sanatçı ve Sultan: Akkoyunlu Sultan Halil ve Kitap Sanatları. İstanbul: IRCICA, 2024. google scholar
17. Hüseyni, Mercan. “Türkmen Hamileri İçin Hazırlanmış Sanatlı Mesnevî-i Manevî Nüshaları.” İstem 45 (2025), 443–474. google scholar
18. Hüseyni, S. M. T. Fihrist-i Destnivishâ-yı Farsî, Heşt Kitabhane. Qom: Mahma'-i Zahâir-i İslâmî, 2023 (hş 1402). google scholar
19. Hüseynî Eşkûrî, Ahmed. Fihrist-i Nüsahâ-yi Hatṭî-yi Kitâbhâne-i Sadûqî-i Yezdî. Qum: Mecmaʿ-ı Zeḫâʾir-i İslâmî, 2004 (hş. 1383). google scholar
20. Jackson, Cailah. Islamic Manuscripts of Late Medieval Rum, 1270s–1370s: Production, Patronage and the Arts of the Book. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2020. google scholar
21. Lentz, Thomas W., and Glenn D. Lowry. Timur and the Princely Vision: Persian Art and Culture in the Fifteenth Century. Washington, D.C.: Arthur M. Sackler Gallery, Smithsonian Institution, 1989. google scholar
22. Mahir, Banu. Osmanlı Resim Sanatında Saz Üslubu. İstanbul: Hayalperest Yayınları, 2022. google scholar
23. Öngören, Reşat. “Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29: 441–442. İstanbul: TDV Yayınları, 2004. google scholar
24. Robinson, B. W. “The Turkmen School to 1503.” The Arts of the Book in Central Asia, edited by Basil Gray, 215–247. London: UNESCO, 1979. google scholar
25. Roxburgh, David J. “Many a Wish Has Turned to Dust: Pir Budaq and the Formation of Turkmen Arts of the Book.” Envisioning Islamic Art and Architecture: Essays in Honor of Renata Holod, edited by David J. Roxburgh, 175–222. Leiden: Brill, 2014. google scholar
26. Schmitz, Barbara. Islamic Manuscripts in the New York Public Library. Oxford: Oxford University Press, 1992. google scholar
27. Soucek, Priscilla. “Illustrated Manuscripts of Nizami’s Khamse: 1386–1382.” Doktora tezi, New York University, 1971. google scholar
28. Soucek, Priscilla. “The Arts of Calligraphy.” The Arts of the Book in Central Asia, edited by Basil Gray, 7–34. London: UNESCO, 1979. google scholar
29. Soucek, Priscilla. “The Ann Arbor Shahnama and Its Importance.” Persian Painting from the Mongols to the Qajars: Studies in Honour of Basil W. Robinson, edited by R. Hillenbrand, 267–281. London: University of Cambridge, 2000. google scholar
30. Strukenboom, Ilse. “The Paintings of the Freer Divan of Sultan Ahmad b. Shaykh Uvays and a New Taste for Decorative Design.” IRAN: Journal of the British Institute of Persian Studies 56, no. 2 (2018): 184–214. google scholar
31. Tanındı, Zeren. “Mihr-ü Müşteri Minyatürlerinin İkonografik Çözümlemesi.” Sanat Tarihinde İkonografik Araştırmalar; Güner İnal’a Armağan, 457–490. Ankara: Hacettepe Üniversitesi, 1993. google scholar
32. Tanındı, Zeren. “Bezmiâlem Valide Sultan’ın Kitap Hazinesi’nden Musavver ve Müzehhep Bir Mesnevî.” Bir Ömür Tarih: Yusuf Oğuzoğlu’na Armağan, hazırlayan İsmail Yaşayanlar, 235–267. Bursa: Osmangazi Belediyesi, 2022. google scholar
33. Tanındı, Zeren. “İslam Kitap Sanatında Mesnevî’nin Örnekleri.” Mesnevî. Nüsha-i Kadîme’nin Tıpkı Basımına Dâir, hazırlayan Adnan Karaismailoğlu, 41–93. İstanbul: T.C. Konya Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, 2022. google scholar
34. Titley, Norah. Persian Miniature Painting and Its Influence on the Arts of Turkey and India: The British Library Collection. London: British Library, 1983. google scholar
35. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı. Vâlide Sultanlar Yazma Eser Sergisi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Yayınları, 2024. google scholar
36. Uluç, Lale. Türkmen Valiler Şirazlı Ustalar Osmanlı Okurlar. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2006. google scholar
37. Wright, Elaine. The Look of the Book: Manuscript Production in Shiraz, 1303–1452. Seattle: University of Washington Press, 2013. google scholar