Kayseri Müzesindeki Barutluklar

Öz

İnsanoğlunun kendini savunmak veya saldırmak amacıyla kullandığı tüm nesneler silah olarak adlandırılmaktadır. Tarihi süreçte kendini korumak veya avlanmak, düşmanlarına karşı savunma gücü oluşturmak gibi dönem ihtiyaçlarına göre değişen ve gelişen silah teknolojisindeki en büyük icatların biri ateşli silahların kullanımı gelmektedir.

Silah teknolojisinin gelişimine paralel olarak ilerleyen mühimmatın temini ve taşınması da silahların kullanımı kadar önemlidir. Bu kapsamda barutlu silahların kullanımı ile birlikte ek mühimmat ihtiyacı doğrultusunda depolama veya taşıma kapları ortaya çıkmıştır. Bu kaplara, içinde muhafaza edilen malzemeden dolayı barutluk adı verilmiştir.

Ateşsiz ve ateşli silahlar üzerine bugüne kadar pek çok çalışma yapılmıştır. Barutluklar bu çalışmalarda ayrı bir bölüm olarak değerlendirilmiştir. Bununla birlikte, özellikle Osmanlı dönemi barut kaplarına odaklanan kapsamlı ve ayrıntılı çalışmalar sınırlı kalmıştır; bu da mevcut araştırmanın özgünlüğünü ve önemini ortaya koymaktadır.

Çalışma konumuz olan eserler, Kayseri Müzesi’nde bulunan 44 barutluk, 2 kütüklük ve 7 barut ölçeğidir. Eserler kendi içinde tasnif edilerek malzemesine göre madeni, ahşap, deri, kemik ve boynuz malzeme gruplarına ayrılarak; form, teknik, motif ve süsleme özellikleri bakımından değerlendirilmiştir.

Bu çalışmanın amacı, Kayseri Müzesi koleksiyonunda yer alan Osmanlı dönemi barutluklar, kütüklükler ve barut ölçeklerinin tarihsel, tipolojik ve süsleme özelliklerinin Sanat Tarihi disiplini çerçevesinde değerlendirilmesidir.

Çalışmada ele alınan eserler; kullanılan malzeme (metal, ahşap, deri, kemik ve boynuz), biçimsel özellikler, üretim teknikleri ve bezeme unsurları açısından tasnif edilmiştir. Bu makale ile barutlukların yalnızca işlevsel araçlar olmadığını, aynı zamanda Osmanlı sanat anlayışının estetik ve sanat boyutunu yansıtan nesneler olduğu ortaya konulmuştur. Araştırmanın bir diğer amacı, özellikle Osmanlı’nın geç dönemine ait barut kapları üzerine sınırlı olan literatüre katkı sağlamak ve ateşli silah teknolojisindeki gelişmelere paralel olarak bu silahlara ait yardımcı ekipmanların tarihsel süreç içerisindeki durumu değerlendirmektir.

Çalışmada nitel araştırma yöntemi kullanılmış olup, tümevarım yöntemi kullanılarak, örneklem üzerinden betimleme ve gözleme dayalı sonuca ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Barutluk
• Osmanlı Dönemi Barutlukları
• Kütüklükler
• Barut Ölçekleri
• Osmanlı Geç Dönem Süslemeleri

Gunpowder Containers in the Kayseri Museum

Öz

All objects used by humankind for the purposes of defence or attack are defined as weapons. Throughout history, weapon technology has continuously evolved in accordance with the needs of different periods, such as self- protection, hunting, and establishing defensive power against enemies; among the most significant innovations in this process has been the introduction of firearms. Parallel to the development of weapon technology, the supply, storage, and transportation of ammunition have been as crucial as the use of the weapons themselves. With the adoption of gunpowder weapons, various containers for storing and carrying auxiliary ammunition emerged. These containers were termed gunpowder containers (barutluklar), deriving their name from the material they were designed to hold.

Numerous studies have been conducted on both nonfirearms and firearms to date, within which powder flasks have generally been addressed as a subcategory. However, comprehensive and detailed studies focusing on Ottoman powder flasks remain limited, which underscores the originality and significance of this research.

The material examined in this study consists of 44 gunpowder containers , 2 cartridge holders (kütüklükler), and 7 powder measures housed in the Kayseri Museum. The objects were classified according to their material, wood, leather, bone, and horn and evaluated in terms of form, technique, motifs, and decorative features.

The aim of this study is to evaluate the historical, typological, and ornamental features of Ottoman-era gunpowder containers, cartridge holders, and powder measures in the collection of the Kayseri Museum within the framework of the discipline of Art History.

The artefacts examined in this study have been classified according to their materials (metal, wood, leather, bone, and horn), formal characteristics, production techniques, and decorative features. This article demonstrates that powder flasks are not only functional tools but also objects reflecting the aesthetic and artistic dimensions of the Ottoman artistic tradition. Another aim of the research is to contribute to the limited body of literature on powder containers from the late Ottoman period and to evaluate the historical development of auxiliary equipment associated with firearms in parallel with advancements in firearm technology.

A qualitative research method was employed, and conclusions were reached through inductive reasoning based on the description and observation of the sample objects.

Anahtar Kelimeler

• Gunpowder Containers
• Ottoman Period Gunpowder Containers
• Cartridge Holders (Kütüklükler)
• Powder Measures
• Late Ottoman Decorative Styles

Kaynakça

1. Aydüz, Salim. “Osmanlı Silahları, Silah Üretim Merkezleri ve Literatürü Tarihi.” Tarih Okulu 10 (Mayıs–Ağustos 2011): 1–37. google scholar
2. Biçici, H. Kamil. “Yozgat Müzesi’nde Bulunan Ateşli Silahlardan Bazıları Hakkında Düşünceler.” In Tarih Araştırmaları III, edited by Yunus Emre Tansü and Semra Çerkezoğlu, 143–175. İzmir: İksad Yayınevi, 2022. google scholar
3. Biçici, H. Kamil. “Öykam’da (Ödemiş Yurt ve Kent Arşivleri Müzesi) Bulunan Barutluklar ve Barut Ölçerler Üzerine.” In Tarih Araştırmaları III, edited by Yunus Emre Tansü and Semra Çerkezoğlu, 187–214. İzmir: İksad Yayınevi, 2022. google scholar
4. Çoruhlu, Tülin. Osmanlı Tüfek, Tabanca ve Teçhizatları (Askerî Müzeden Örneklerle). Ankara: Genelkurmay Basımevi, 1993. google scholar
5. Çimen Işık, Şenay. “Barutun Ortaya Çıkışı, Kullanımı ve Askerî Müzedeki Osmanlı Devri Barutluk Örnekleri.” Askerî Tarih Araştırmaları Dergisi 12, no. 23 (12 Mayıs 2014): 37–54. google scholar
6. Çötelioğlu, Aysel. Askeri Müze Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi Ateşli Silahlar Kataloğu. İstanbul: Askeri Müze Yayınları, 2000 google scholar
7. Rittika Dhar, “Roman Weapons: Roman Weaponry and Armor,” History Cooperative, November 15, 2023, https://historycooperative.org/roman-weapons/, accessed October 12, 2025. google scholar
8. Durmuş, Eda. “Türk Kültür Çevresinde Yay-Ok.” Gazi Türkiyat 35 (2024): 207–222. https://doi.org/10.34189/gtd.35.011 google scholar

9. Dursun, Necla. “Farklı Örnekler Işığında Anadolu Selçuklu Sikkeleri Üzerine Bir Değerlendirme.” In Sosyal Bilimler: Teori, Metodoloji ve Uygulama, edited by Yüksel Kocadoru, 297–335. İstanbul: Platanus Publishing, 2025 google scholar
10. Ekmen, Hamza. “Anadolu’da M.Ö. II. Bin’de Mezarlara Silah Bırakma Geleneği.” Kubaba Arkeoloji-Sanat Tarihi-Tarih Dergisi 10, no. 21 (24 Mayıs 2013): 19–40 google scholar
11. Hülagü, Metin. “Osmanlı Devleti’nde Güherçile Üretimi ve Kayseri Güherçile Fabrikası.” Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 11 (1 Aralık 2001): 73–93. google scholar
12. Metin Buket ve Elagöz Timur Bahar, “Kayseri Arkeoloji Müzesi”, Betonart Yapı Okumaları, sy. 70 (2021): 44-49. google scholar
13. Sarıoğlu, Halide, and Melda Özdemir. “İstanbul Askeri Müzesi’ndeki Deri Askerî Eşya ve Aksesuarlardan Örnekler.” Erdem 16, no. 48 (2007): 85–108. google scholar
14. https://doi.org/10.32704/erdem.2007.48.085 google scholar
15. Sevin, Veli. Anadolu Arkeolojisi. İstanbul: Der Yayınları, 2020. google scholar
16. Şakiroğlu, Mahmut H. “Barut.” In Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, vol. 5, 92–94. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992. google scholar
17. Taşdelen, Ayşe Nur, and Şükrü Dursun. “Konya Sırçalı Medrese Taç Kapısında Bulunan Gülbezekler.” In Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimlerde Güncel Tartışmalar 2, edited by Sinan Sönmez and Özgür Işık, 653–671. İzmir: Duvar Yayınları, 2022. google scholar
18. Yaman, İrfan Deniz. “Paleolitik Çağ’da Yontmataş Alet Üretimi.” In Çağlar Boyunca Üretim ve Ticaret: Prehistorya’dan Bizans Dönemi’ne, edited by Oktay Dumankaya, 45–67. İstanbul: Bilgin Kültür Sanat, 2019. google scholar
19. Yavaş, Alptekin. Ortaçağ Temrenleri: Anadolu Ortaçağı’nın 9–13. Yüzyıl Temren Teknolojisi Üzerine Kronolojik, Morfolojik, Terminolojik, Tipolojik ve Metalürjik Bir Değerlendirme. İstanbul: Tek Ses Ofset, 2020. google scholar
20. Yıldız, Gökhan. “Kalenin Kalbinde Modern Bir Müze: Kayseri Arkeoloji Müzesi.” Kapadokya Mirası Tarihi ve Kültürel Bellek Dergisi 6 (Güz 2025): 55–57. google scholar
21. Yıldız, Sevcan. Anadolu ve Tarih Öncesi Çağlar. İstanbul: İksad Yayınevi, 2019. google scholar
22. “Barut.” TDK Türkçe Sözlük. Accessed October 27, 2025. https://sozluk.gov.tr/ google scholar
23. “Silah.” TDK Türkçe Sözlük. Accessed October 27, 2025. https://sozluk.gov.tr/ google scholar
24. “Kayseri Arkeoloji Müzesi.” Kayseri İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü. Accessed March 31, 2026. https://kayseri.ktb.gov.tr/TR-55028/arkeoloji-muzesi-kayseri-muzesi.html google scholar