Söz Uçar Yazı Kalır: Vedad Tek’in Hakediş Mücadelesi Üzerine Arşiv Belgeleri

Öz

Türk Tarzı Mimari veya I. Ulusal Mimarlık Akımı’nın iki önemli isminden biri olan Vedad Bey, Milli Mücadele sonrası Ankara’ya çağrılmış ve yeni kurulmakta olan başkent için hükûmet binaları yapması istenmiştir. Kendi ifadesiyle arkadaşı Rıza Nur tarafından Ankara’ya davet edilmiş, bu yeni inşa döneminde de Atatürk’le bizzat görüşmelerde bulunmuştur. Başkentte Çankaya Köşkü, Mahfel Binası (II. BMM Binası) ve ilk projesi Vedad Bey’e ait olan Ankara Palas gibi önemli yapıların inşa sürecinin başında bulunmuştur. Halk Fırkası için mahfel binası olarak projelerini çizdiği yapının meclise devrolmasıyla Vedad Bey için zorlu bir süreç başlamıştır. Hakediş ücretinin tamamını alamadığını savunan Vedad Bey’in Cumhuriyet Halk Fırkası ve Büyük Millet Meclisi ile arasında geçen yazışmalar üzerinden bu süreç mümkün olduğunca aydınlatılmaya çalışılacaktır. “Bir nebze” ifadesinin kullanılma sebebi, yazışmalar ve mektuplar üzerinden oluşturulan kurguda, eksik mektupların veya yüz yüze yapılmış olabilecek ikili görüşmelerin varlığından haberdar olunmamasıdır. Dolayısıyla, çalışmamızda mevcut arşiv üzerinden ulaşılabilen tüm mektuplar değerlendirilmeye alınmıştır. Mimarlık tarihimizde büyük işlere imza atmış, kariyerinde zirveyi görmüş fakat düşüşü de yaşamış olan Vedad Tek’in, bu dönemde çektiği zorlukların ve yeni rejimle yaşadığı sorunların, hayatının tam mahiyetiyle anlaşılabilmesi açısından önemli olduğu düşüncesindeyiz.

Anahtar Kelimeler

• Vedad Tek
• Ulusal Mimarlık
• Arşiv
• Meclis
• Halk Fırkası

Verba Volant, Scripta Manent: Archival Documents on Vedad Tek’s Struggle for Progress Payments

Öz

Vedad Bey, one of the two leading figures of the Turkish Style or the First National Architecture Movement, was invited to Ankara following the National Struggle and was commissioned to design governmental buildings for the newly emerging capital. According to his own account, he was summoned to Ankara by his friend Rıza Nur, and during this formative construction period, he held direct consultations with Atatürk. He played a pivotal role in the early phases of several prominent architectural projects in the capital, including the Çankaya Pavilion, the Mahfel Building (the Second Grand National Assembly Building), and the Ankara Palas, whose initial design is attributed to Vedad Bey. The challenging times for Vedad Bey began when the building he had designed for the Halk Fırkası as a mahfel was transferred to the Grand National Assembly. Maintaining that he had not received the full amount of the fee owed to him, Vedad Bey entered into a long and contentious correspondence with the Cumhuriyet Halk Fırkası and the Büyük Millet Meclisi. This study seeks to shed light – at least partially – on this period through an examination of the extant letters and official documents exchanged between the parties. Notably, however, the narrative reconstructed from these documents remains incomplete due to the absence of certain letters and the possibility of undocumented face-to-face meetings. Therefore, only the surviving archival material was considered for this analysis. Vedad Tek, a prominent architect who left an indelible mark on the architectural history of Turkey, reaching the height of his career yet also experiencing a significant decline, occupies a crucial position in understanding the complexities of the early Republican period. The difficulties he faced during this turbulent phase of his life, as well as his disputes with the new regime, are essential for a comprehensive understanding of the architect’s professional trajectory and artistic legacy.

Anahtar Kelimeler

• Vedad Tek
• National Architecture
• Archive
• Assembly
• Halk Fırkası

Kaynakça

1. Aslanoğlu, İnci. Erken Cumhuriyet Dönemi Mimarlığı. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları, 2010. google scholar
2. Bozdoğan, Sibel. Modernizm ve Ulusun İnşası Erken Cumhuriyet Türkiye’sinde Mimari Kültür. İstanbul: Metis Yayınları, 2012. google scholar
3. Batur, Afife. M. Vedad Tek Kimliğinin İzinde Bir Mimar. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2003. google scholar
4. Eldem, Edhem. “Osman Hamdi Bey’in Karanlık Yılları”, Milli Saraylar Dergisi 17 (2019): 53-75. google scholar
5. Gümüş, Müjde Dila. II. Meşrutiyet’in Saray Mimarı M. Vedad [Tek] Bey. İstanbul: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Yayınları, 2024. google scholar
6. Kandemir, Feridun. “Mimar Vedat Tek”, Yedigün, 205 (1937): 14-16. google scholar
7. Kılıç, Serkan. “Erken Cumhuriyet Dönemi Mimarisinden Bir Simge: II. Meclis Binası”. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 2021. google scholar
8. Kuruyazıcı, Hasan. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Bir Mimar – Arif Hikmet Koyunoğlu. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2008. google scholar

9. Özkan, Süha. “Mimar Vedat Tek (1873-1942)”, Mimarlık 11-12 (1973): 45-51. google scholar
10. Tanju, Bülent. “Bir Osmanlı’nın Mimar Olarak Portresi: Vedat Tek”, M. Vedad Tek: Kimliğinin İzinde Bir Mimar içinde 243-260, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2003. google scholar
11. Tanyeli, Uğur. “Erken Cumhuriyet’te Mimarlık ve “Modernite Projesi” veya Türkler ile Yabancılar”, Sanat Dünyamız 89 içinde 159-167, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2003. google scholar
12. Tekeli, İlhan. Tasarım, Mimarlık ve Mimarlar, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2011. google scholar
13. Uluç, Lale. M. Vedat Tek, Architect An Episode in Turkish Architecture, Yüksek Lisans Tezi Boğaziçi Üniversitesi, 1987. google scholar
14. Ünal, Uğur ve Yıldız, Yasin. Başkentin Batı’ya Açılan Penceresi Ankara Palas. İstanbul: Milli Saraylar Yayınları, 2024. google scholar
15. Yavuz, Yıldırım. “Kimliğinin İzinde III: Yeni Başkentte”, M. Vedad Tek Kimliğinin İzinde Bir Mimar içinde 173-217. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2003. google scholar
16. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Cumhuriyet Halk Partisi (C.H.P) 1599 – 524-1, 24.07.1340. google scholar
17. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Cumhuriyet Halk Partisi (C.H.P) 1599 – 524-1, 7 Ağustos 1340. google scholar
18. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Cumhuriyet Halk Partisi (C.H.P) 1599 – 524-1, 24 Ağustos 1340. google scholar
19. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Cumhuriyet Halk Partisi (C.H.P) 1599 – 524-1, 3 Ağustos 1340. google scholar
20. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Cumhuriyet Halk Partisi (C.H.P) 1599 – 524-1, 20 Ağustos 1340. google scholar
21. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Cumhuriyet Halk Partisi (C.H.P) 1599 – 524-1, 7 Aralık 1929. google scholar
22. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Cumhuriyet Halk Partisi (C.H.P) 1599 –524-1, 2 Kanunisani 1930. google scholar
23. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Cumhuriyet Halk Partisi (C.H.P) 1599 – 524-1, 16 Kanunisani 1930. google scholar
24. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Cumhuriyet Halk Partisi (C.H.P) 1599 – 524-1, 15 Kanunisani 1930. google scholar
25. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Cumhuriyet Halk Partisi (C.H.P) 1599 – 524-1, 21 Nisan 1930. google scholar
26. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Cumhuriyet Halk Partisi (C.H.P) 1599 – 524-1, 18 Haziran 1930. google scholar
27. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Cumhuriyet Halk Partisi (C.H.P) 1599 – 524-1, 24 Haziran 1930. google scholar
28. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Cumhuriyet Halk Partisi (C.H.P) 1599 – 524-1, 28 Haziran 1930. google scholar
29. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Cumhuriyet Halk Partisi (C.H.P) 1599 – 524-1, 20 Ağustos 1930. google scholar
30. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Cumhuriyet Halk Partisi (C.H.P) 1599 – 524-1, 29 Teşrinievvel 1930. google scholar
31. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Cumhuriyet Halk Partisi (C.H.P) 1599 – 524-1, 28 Ekim 1930. google scholar
32. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Cumhuriyet Halk Partisi (C.H.P) 1599 – 524-1, 19 Kasım 1930. google scholar
33. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Cumhuriyet Halk Partisi (C.H.P) 1599 – 524-1, 15 Ağustos 1931. google scholar
34. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Cumhuriyet Halk Partisi (C.H.P) 1599 – 524-1, 16.09.1931. google scholar
35. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Cumhuriyet Halk Partisi (C.H.P) 1599 – 524-1, 5 Kanunievvel 1931. google scholar
36. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Cumhuriyet Halk Partisi (C.H.P) 1599 – 524-1, 21 Şubat 1939. google scholar
37. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Cumhuriyet Halk Partisi (C.H.P) 1599 – 524-1, 1 Mart 1939. google scholar
38. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Cumhuriyet Halk Partisi (C.H.P) 1599 – 524-1, 9 Mart 1939. google scholar
39. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Cumhuriyet Halk Partisi (C.H.P) 1599 – 524-1, 17 Mart 1939. google scholar
40. T. C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri, Yer: 11-66-14, Dosya Ek:9, 09.04.1924. google scholar
41. T.C. Maarif Vekaleti tarafından Vedat Tek’e gönderilen 7/4/930 tarihli Yüksek tedrisat 6657 no’lu tezkireye verilen 4 Mayıs tarihli mektup. Bodrum Mimarlık Kitaplığı, Vedad Tek Arşivi, Süha Özkan-Pelin Derviş Koleksiyonu. google scholar
42. “Yüksek Tedrisat 6657 No. 7/4/930 tarihli, tezkerei Vekaletpenahiye cevapdır.” başlıklı mektup, Bodrum Mimarlık Kitaplığı, Vedad Tek Arşivi, Süha Özkan-Pelin Derviş Koleksiyonu. google scholar
43. Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, Cilt 1, İctima 49, 30.10.1340, s. 78. google scholar