17. Yüzyıl Babürlü Resminde Binbir Gece’nin İzleri: Seyfe’l-Mülûk ve Bedî‘ü’l-Cemâl Anlatısındaki Fantastik Unsurların Görsel Temsilleri

Öz

Bu çalışma, Timurlu, Safevi ve yerel Hint kültürlerinin sentezlendiği Babürlü resim geleneği içerisinde, Binbir Gece Masalları külliyatında da yer alan Seyfe’l-Mülûk ve Bedî‘ü’l-Cemâl anlatısının görselleştirilmesini konu edinmektedir. Araştırmanın temel odağını, İsviçre Fondation Martin Bodmer Kütüphanesi’nde Cod. Bodmer 550 numarasıyla kayıtlı olan ve Hicrî 1033 (1623-1624) yılına tarihlenen, bilinen tek resimli Babürlü Seyfe’l-Mülûk yazması oluşturmaktadır. Toplam 56 sayfa ve 32 minyatür içeren bu yazma, Cihangir dönemi natüralizmi ile tekniğin birleştiği Şah Cihan üslubunun izlerini taşıması bakımından sanat tarihi açısından eşsiz bir konuma sahiptir.

Literatürde Binbir Gece Masallarının görsel temsilleri genellikle 19. yüzyıl Kaçar dönemi İran resim geleneği üzerinden ele alınmış, ancak Babürlü resim sanatındaki özgün yansımaları üzerine bütüncül bir ikonografik inceleme yapılmamıştır. Makale, söz konusu boşluğu doldurmak amacıyla nüshada yer alan tasvirleri; peri, Nesnâs, ifrit ve ejderha gibi fantastik ve mitolojik unsurlar odağında sistematik bir biçimde analiz etmektedir. Çalışma kapsamında, bu doğaüstü varlıkların morfolojik özellikleri, giyim kuşam detayları, sembolik içerikleri ve kompozisyon içerisindeki anlamları incelenmiş; Osmanlı ve Hint gelenekleriyle olan üslup etkileşimleri karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir.

Analizler sonucunda, Arap mitolojisinden beslenen bu figürlerin Babürlü sanatçıları tarafından nasıl yeniden yorumlandığı ve dönemine has gerçekçi estetik anlayışı içerisinde nasıl melez bir görsel dile dönüştürüldüğü ortaya konulmuştur. Özellikle üç gruba ayrılan peri kurguları, hayvanî başlara sahip tüylü Nesnâs figürleri ve farklı tipolojilerdeki ifrit tasvirleri üzerinden anlatının görsel kurgusu çözümlenmiştir. Bu yönüyle çalışma, hem Babürlü minyatür sanatı üzerine yapılan araştırmalara hem de Doğu’nun fantastik anlatıları üzerine gerçekleştirilen ikonografik incelemelere bilimsel ve özgün bir katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Babürlü Tasvir Sanatı
• 17. Yüzyıl
• Binbir Gece Masalları
• Seyfe’l-Mülûk
• ve Bedî‘ü’l-Cemâl
• Fantastik Unsurlar

Traces of the Thousand and One Nights in 17th century Mughal Painting: Visual Representations of Fantastic Elements in the Narrative of Sayf al-Mulūk and Badīʿ al-Jamāl

Öz

This study examines the visual representation of the narrative of Sayf al-Mulūk and Badīʿ al-Jamāl a tale also included in the corpus of The Thousand and One Nights, within the Mughal pictorial tradition, which emerged from the synthesis of Timurid, Safavid, and local Indian cultural elements. The primary focus of the study is the only known illustrated Mughal manuscript of Seyf ol-Molûk and Badî`ol-Jamâl, preserved in the Fondation Martin Bodmer Library in Switzerland under the shelf mark Cod. Bodmer 550 and dated to AH 1033 (1623-1624). Consisting of 56 folios and 32 miniatures, this manuscript occupies a unique position in art history, as it reflects the stylistic transition in which the naturalism characteristic of the reign of Jahangir merges with the technical refinement associated with the Shah Jahan period.

In existing scholarship, the visual representations of The Thousand and One Nights have predominantly been discussed within the framework of nineteenth-century Qajar Iranian painting, while the distinctive interpretations found in Mughal painting have not yet been subjected to comprehensive iconographic analysis. Aiming to address this gap, the present article offers a systematic examination of the manuscript’s illustrations, focusing particularly on fantastical and mythological elements such as fairies (peris), nasnās, ifrits, and dragons. Within this scope, the morphological characteristics of these supernatural beings, their costumes, symbolic connotations, and their functions within pictorial compositions are analyzed in detail. Their stylistic relationships with Ottoman and Indian visual traditions are also evaluated through comparative analysis.

The findings reveal how figures rooted in Arabic mythological traditions were reinterpreted by Mughal artists and transformed into a hybrid visual language shaped by the period’s distinctive realist aesthetic. The visual construction of the narrative is elucidated through an examination of fairy figures categorized into three distinct groups, feathered nasnās figures with animal heads, and various typologies of ifrit representations. In this respect, the study contributes original and scholarly insights both to research on Mughal miniature painting and to iconographic studies of the fantastical narratives of the Eastern world.

Anahtar Kelimeler

• Mughal Painting
• Seventeenth Century
• The Thousand and One Nights
• Seyf ol-Molûk and Badî`ol-Jamâl
• Fantastic Elements

Kaynakça

1. Akman, Eyüp. “Binbir Gece Masalları Kaynaklı Bir Türk Masalı: Cihansah / Cevahir Dağı Elmas Dağı”, Bilge Seyidoğlu Kitabı, editör Dilaver Düzgün vd. içinde, 103-110. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2011. google scholar
2. And, Metin. Minyatürlerle Osmanlı-İslam Mitologyası, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2007. google scholar
3. Arte, Leonardo. The St. Petersburg Muraqqaʿ: Album of Indian and Persian Miniatures from the 16th through the 18th Century and Specimens of Persian Calligraphy by ʿImād al-Ḥasanī, Lugano: ARCH Foundation, 1996. google scholar
4. Aşkî, Heft Peyker, (Haz. Aslı Aytaç), Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017 google scholar
5. Atıl, Esin. “Ottoman Art at the Freer Gallery,” Sanat Tarihi Yıllığı 4/4 (1971): 185-209. google scholar
6. Atıl, Esin. Exhibition Catalogue of Turkish Art of the Ottoman Period. Washington, DC: Smithsonian Institution, 1973. google scholar
7. Atik, G. İncinur. “Klasik Metinlerde Bir Kadın Kahraman: Belkıs,” Medeniyet ve Toplum Dergisi 8/2 (2024): 230-247. google scholar
8. Aytekin, C. Arzu. “Doğu ve Batı Sanatında Tarihselliğin ve Bakışın Toplumsal Sürecinin Bir Bileşkesi; Ejderha Simgesi ve Doğa (Ana) İlişkisi,” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 12/67 (2019): 533-552. google scholar

9. Baysal, Ali Fuat. “XII. yy. Agra Yapılarında Çiçek Üslubu,” Mütefekkir 4/8 (2017): 391-406. google scholar
10. Beach, Milo Cleveland. Early Mughal Painting. Cambridge: Harvard University Press, 1987. google scholar
11. Boratav, Pertev Naili. 100 Soruda Türk Halk Edebiyatı. Ankara: Bilgesu Yayıncılık, 2013. google scholar
12. Brand, Michael ve Lowry, Glenn D. Akbar’s India: Art From the Mughal City of Victory, Houston: The Asia Society Galleries, 1986. google scholar
13. Çam, L. Çiğdem. “Binbir Gece Masallarından Seçme Hikâyeler: Kâtip Muhammed’in ‘Hikâye-i Duhterân-ı Arabî’si.” Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (ASOBİD) 8 (2020): 13-41. google scholar
14. Çatak, Adem. “Mevlânâ Celâleddin-İ Rûmî’nin Nafs Kavramına Getirdiğimetaforik Yaklaşımlar,” A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 48 (2012): 71-102. google scholar
15. Çelebi, Halime. “Çağatayca yazılmış bir Seyfü’l-Mülûk mesnevisi.” Yüksek Lisans Tezi, Kocaeli Üniversitesi, 2019. google scholar
16. Çobanoğlu, A. Seda. “Fantastik Edebiyatta Halk Kültürü Unsurlarından İzler: Sadık Yemni Örneği,” Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 55/55 (2016): 1-28. google scholar
17. Çulha, Tülay. Seyfü’l-Mülûk ile Bedi‘ü’l-Cemâl Hikâyesi, Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2020. google scholar
18. Das, Asok Kumar. “Mughal Paintings During Jahangir’s Time.” Doktora Tezi, University of London, 1967. google scholar
19. Das, Soujit, “A Critical Review of European Figures and Christian Themes in Imperial Mughal Paintings” Doktora Tezi, Indian Institute of Technology (IIT), 2020. google scholar
20. Dimand, Maurice S. “Mughal Painting Under Akbar the Great,” The Metropolitan Museum of Art Bulletin 12/2 (1953): 46-51. google scholar
21. Durbilmez, Bayram ve Tekin, Fatma. “Kazan-Tatar Türklerinin Halk Anlatılarında ‘Yılan’, ‘Ejderha’ ve ‘Yuha’,” Türk Dünyası Araştırmaları 124/245 (2020): 307-326. google scholar
22. Edraki, Sedigheh, Abeddoost, Hossein ve Kazempoor, Ziba. “A Concept Analysis of Otherness and Carnivalism in the Manuscript of Seyf ol-Moluk and Badi’ol-Jamal from Bakhtin’s Theory,” Theoretical Principles of Visual Arts 9/2 2024: 136-148. google scholar
23. Edraki, Sedigheh, Abeddoost, Hossein ve Kazempoor, Ziba. “An Analysis of the Relationship between Text and the Illustration in the Manuscript of Seyf ol Moluk and Badi’ol-Jamal based on Dialogism and Chronotope,” Negareh Journal 18/68 (2023): 143-159. google scholar
24. Ekinci, Sevda. “Seyfü’l-Mülûk İle Bedi‘Ü’l-Cemâl Hikâyesi Bağlamlı Dizin Ve İşlevsel Sözlük.” Yüksek Lisans Tezi, Bitlis Üniversitesi, 2023. google scholar
25. El-Zein, Amira. “The Evolution of the Concept of the Jinn from Pre-Islam to Islam.” Yüksek Lisans Tezi, Georgetown University, 1995. google scholar
26. Emlak, Sevda. “Berlin Devlet Kütüphanesinde Bulunan Bazı Minyatürlerdeki Ejderha Figürü Metaforu Üzerine Bir İnceleme,” Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi 43 (2019), 140-149. google scholar
27. Erbaş, Ali. “İfrit”, TDV İslam Ansiklopedisi. 21:516-517. İstanbul: TDV Yay., 2000. google scholar
28. Gemi, Ahmet. “Binbir Gece Masallarında Firak ve Visal Olgusu,” Mukaddime 15/1,(2024): 44-63. google scholar
29. Gimbel, Jared Joseph. “Spiritual Descent: A Study of Semi-Divine Beings and Non-Human Species in European Mythologies.” Yüksek Lisans Tezi, Wesleyan University, 2011. google scholar
30. Guy, John ve Britschgi, Jorrit. Wonder of the Age: Master Painters of India, 1100–1900, New York: Metropolitan Museum of Art, 2021. google scholar
31. Gürbüz, A. İncinur. “Klasik Metinlerde Bir Kadın Kahraman: Belkıs,” Medeniyet ve Toplum Dergisi 8/2 (2024): 230-247. google scholar
32. Horovitz, Josef. “The Origins of ‘The Arabian Nights,” Islamic Culture 1 (1927): 36-57. google scholar
33. Islam, S. M. Saiful. ve Halder, Shakti Pada. “A Historical Study of Mughal Miniature PaintingsDuring Emperor Jahangir’s Reign (1605-1627),” রবী ন্দ্র বি লয় পরী । সং 6 (2023): 201-213. google scholar
34. Işık, Neşe ve Karakuş, Neslihan. “Erken Çocukluk Döneminde Efsane, Destan Ve Masal Metinlerinin Kullanımı,” The Journal of Academic Social Science 5/41 (2017): 118-133. google scholar
35. Jahangir, The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India, çev. W. M. Thackston, Oxford: Oxford University Press, 1999. google scholar
36. Jaykrushma, Dtanhti. “Portraits and Figurative Paintings of Jahangir’s Era,” Towards Excellence: An Indexed, Refereed & Peer Reviewed Journal of Higher Education 12/5 (2020): 392-412. google scholar
37. Kaval, Musa. “Mevlânâ’nın Mesnevî’sinde Nefis Kavramı,” Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 4/2 (2011), 149-163. google scholar
38. Komisyon, Students’ Britannica India: Vol. 3, New Delhi, India: Encyclopaedia Britannica (India) Private Limited, 2000. google scholar
39. Köse, Nerin. “Seyfülmülük Hikayeleri Üzerinde Mukayeseli Bir Araştırma.” Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi, 1993. google scholar
40. Kundak, A. Nihat. “İslâm Kitap Sanatında Kalem-i Siyahî Resim Geleneği,” Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi Dergisi 5, İstanbul 2006: 131-147. google scholar
41. Kundak, A. Nihat. “İslam Minyatür Sanatında Kazvinî’nin Acâ’ibü’l-Mahlûkât ve Garâ’ibü’l-Mevcudât Adlı Eseri”, 18. Uluslararası Türk Kültürü Sempozyumu Bildirileri içinde, 6-15. Ankara: Halk Kültürü Araştırmaları Kurumu, 2013. google scholar
42. Lafferty, R. A. Sindbad: The Thirteenth Voyage, Cambridge: Broken Mirrors Press, 1989. google scholar
43. Levent, Ç. Çiğdem. “Binbir Gece Masallarından Seçme Hikâyeler: Kâtip Muhammed’in ‘Hikâye-i Duhterân-ı Arabî’si,” Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (ASOBİD) 8 (2020): 13-41. google scholar
44. Losty, Jeremiah P. Indian Book of Painting, London: British Library, 1986. google scholar
45. Mahir, Banu. “Osmanlı Peri Resimleri”, 9. Milletlerarası Türk Sanatları Kongresi 2 içinde, 425-438. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1995. google scholar
46. Mahir, Banu. “Osmanlı Sanatında Saz Üslubundan Anlaşılan”, Topkapı Sarayı Müzesi Yıllık 2, ed. Ali Rıza Özcan içinde 23-140. İstanbul: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1987. google scholar
47. Mahir, Banu. “Osmanlı Saz Üslubu Resimlerinde Ejder İkonografisi”, Sanat Tarihinde İkonografik Araştırmalar, Güner İnal’a Armağan içinde, hazırlayan Hacettepe Üniversitesi içinde 271-294. Ankara: Hacettepe Üniversitesi, 1993. google scholar
48. Mahir, Banu. Osmanlı Resim Sanatında Saz Üslubu, İstanbul: Hayalperest Yayınevi, 2022. google scholar
49. Oestrup, J. ve D. B. Macdonald. “Binbir Gece”, İslam Ansiklopedisi. 2:616-620. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1979. google scholar
50. Okada, Amida, Imperial Mughal painters: Indian miniatures from the sixteenth and seventeenth centuries, (Çev. D. Dusinberre), Paris: Flammarion, 1992. google scholar
51. Onaran, Alim Şerif. “Binbir Gece Masallarının Kaynakları,” Marmara İletişim Dergisi 3 (1993): 51-62. google scholar
52. Richards, John F. The Mughal Empire (The New Cambridge History of India). Cambridge: Cambridge University Press, 1993. google scholar
53. Saitful İslam, S. M., ve Shakti Pada Halder. “A Historical Study of Mughal Miniature Paintings During Emperor Jahangir’s Reign (1605–1627),” Rabindra University Potrika 6 (2023): 1-12. google scholar
54. Sarıkaya, Muammer. “Binbir Gece Masallarında Kadın İmajı,” İ.Ü. Şarkiyat Mecmuası 29 (2016): 133-153. google scholar
55. Savaş, Fulya. “Anadolu Seramik Sanatında Mitolojik Kaynaklı Ejderha Figürünün Kullanımı ve Günümüz Seramik Sanatına Yansımaları,” İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi, Cilt: 7, No: 2 (2021): 94-103. google scholar
56. Schimmel, Annemarie. The Emperor’s Album Images of Mughal India, New York: The Metropolitan Museum of Art, 1987. google scholar
57. Schmitz, Barbara ve, Desai, Ziyaud-Din A. Mughal and Persian Paintings and Illustrated Manuscripts in the Raza Library, Rampur, New Delhi: Indira Gandhi National Centre for the Arts, 2006. google scholar
58. Seçir, Ş. T. İkbal. “Edinburgh Üniversitesi Arşivi’ndeki Or. Ms. 374 Numaralı Babür Dönemi Albümü.” Yüksek lisans tezi, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, 2025. google scholar
59. Syeda, Kaneez Fatima, Hayat, Mazhar ve Ashraf, Ayesha. “From Surreal to the Real: Saif-ul-Malook as a Spiritual Travelogue,” Pakistan Journal of International Affairs 5/4 (2022): 172-186. google scholar
60. Tanbaşı, Nesrin. “Osmanlıca Bir Seyfü’ l-Mülük Hikayesi.” Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 1996. google scholar
61. Tülücü, Süleyman. “Binbir Gece Masalları Üzerine (Seçilmiş Bibliyografya ile),” Atatürk Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, 22, 2004, 1–54. google scholar
62. Ulutürk, Veli. “Binbir Gece”, TDV İslam Ansiklopedisi. 6:180-181. İstanbul: TDV Yay., 1992. google scholar
63. Vilozy, Roy. “Between Myth-Making and Shiite Exegesis: Nasnās and Qurʾān 2:30,” Intellectual History of the Islamicate World, 6/3 (2018): 281-299. google scholar
64. Vuckovic, Brooke Olson. Heavenly Journeys, Earthly Concerns The Legacy of the Mi'raj in the Formation of Islam, New York: Routledge, 2004. google scholar
65. Wilkinson, J. V. S. Mughal Painting, California: Pitman Publishing Corporation, 1949. google scholar
66. Yaman, Bahattin ve Betül Karaçöl. “Sûret-i Garîb Hayvanât: 13. ve 14. yy. Arapça Acâibü’l-Mahlûkât Yazmalarında ‘Hâtime’ Bölümü Metin ve Resimleri,” Kalemname 8/15 (2023): 272–313. google scholar
67. Yaman, Sinan. “Propp Metodunun Bir Uygulaması-Uygulaması Tokat Yöresine Ait Yumakoğlan Masalı,” Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi 2 (2014): 147-155. google scholar
68. Yorulmaz, Bilal. “Grimm Masallarının İçerdiği Değerler Açısından İncelenmesi,” Asya Studies 5/18 (2016): 189-200. google scholar
69. British Library. “Razmnâme”. Erişim 05.01.2025. https://www.bl.uk/collection. google scholar
70. E-codices Website, “Cologny, Fondation Martin Bodmer, Cod. Bodmer 550: “The story of Seyf ol-Molûk and Badî`ol-Jamâl»”. Erişim 10 Şubat 2025. Erişim http://www.e-codices.ch/en/list/one/fmb/cb-0550. google scholar
71. Freer Gallery of Art, “Şahkulu Peri Tasviri” Erişim 03.03.2025. https://jenikirbyhistory.getarchive.net/amp/media/an-angel-flying-with-cup-and-wine-flask-fga-f19377-aa3bcc. google scholar
72. National Library of Medicine, “Acâ’ibü’l-Mahlûkât”. Erişim 12.05.2026. https://collections.nlm.nih.gov/bookviewer?PID=nlm:nlmuid-9409285-bk. google scholar
73. Staatsbibliothek Berlin. “Mas̱ navī-i maʿnavī (Jalāl al-Dīn Rūmī)”. Erişim 05.03.2025. https://www.qalamos.net/receive/DE1Book. google scholar
74. Washington Freer Gallery Of Art, “Şahkulu Peri Tasviri”. Erişim 03.03.2025. https://artsandculture.google.com/asset/kneeling-angel-with-cup-and-bottle-artist-attributed-to-shah-quli/TQFfpDo45BYSBQ. google scholar