İzmir Tarihi Kent Merkezinde İmar Faaliyetinde Bulunan Kadınlar: Kimlik, Mimari-Mekânsal Tercihler ve Finansal Hamilik (17.-19. Yüzyıl)

Öz

Mimarlık faaliyetleri, dönemin teknik olanakları ile ilişkili olmakla birlikte; yapılı çevrenin inşası ve biçimlenmesi, büyük ölçüde toplumun sosyo-ekonomik koşulları tarafından belirlenir. Bu bağlamda kentlerdeki imar faaliyetleri, o kentte yaşayan topluluğun sosyal ve ekonomik yapısını yansıtan önemli göstergeler olarak değerlendirilebilir. İmar faaliyetlerinin merkezinde yer alan banilerin kimlikleri ve inşa tercihleri ise içinde bulundukları topluluğun algılanışı ile sosyal statüsünün etkilerini yansıtır.

Bu çalışma, Osmanlı döneminde İzmir tarihi kent merkezinde imar faaliyetlerinde bulunan kadınları ele alarak, bu kadınların yapılı çevrenin biçimlenmesindeki etkilerinin boyutlarını irdelemektedir. Üç yüz yıllık (17., 18. ve 19.yüzyıllar) bir dönemi kapsayan inceleme, tespit edilen 35 kadın tarafından kurulan vakıflar ve gerçekleştirilen mimari etkinlikler doğrultusunda kurgulanmıştır. Metodolojik olarak, afetler ve istimlaklar nedeniyle kaybolan yapı stoku, Vakfiyeler ve Şer'iyye Sicilleri aracılığıyla kronolojik olarak değerlendirilmiş; yapılar Çarşı–Geçiş–Mahalle şeklindeki mekânsal sınıflandırma çerçevesinde yeniden konumlandırılmıştır. İncelemeler, İzmir’deki kadın bani profilinin büyük ölçüde yerel ayanlar ile ticaret ailelerinin ekonomik gücü doğrultusunda şekillendiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kadın Bani
• İzmir
• Osmanlı Dönemi
• Mimari
• İmar

Female Patrons in the Historic City Center of Izmir: Identity, Architectural-Spatial Preferences, and Financial Patronage (17th–19th Centuries)

Öz

While architectural activities are directly inextricably linked to the technical possibilities and technologies of their era, the construction and shaping of the built environment are primarily realized within the measure of the community's socioeconomic conditions and dynamics. In this context, urban construction activities are viewed as activities reflecting the social and economic structure of the community inhabiting that city. The identities and construction preferences of the patrons (bani) at the heart of these activities reflect the impacts of the perception and social status of their respective communities. This study investigates women who engaged in development activities in the historic city center of Izmir during the Ottoman period, exploring the extent of their influence on shaping the built environment. Covering a three-hundred-year period (17th, 18th, and 19th centuries), the investigation is structured around the foundations (vakıf) established and architectural activities carried out by 35 identified women. Methodologically, the building stock—largely lost due to disasters and expropriations—has been chronologically repositioned through Endowment Charters (Vakfiye) and Sharia Court Records (Şer'iyye Sicilleri) within a Market–Transition–Neighborhood spatial classification.

Anahtar Kelimeler

• Woman Patronage
• Izmir
• Ottoman Period
• Architecture
• Reconstruction

Kaynakça

1. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İbnülemin (İE.) Vakıf (İE.EV.) 19-2316, H-01-08-1091. google scholar
2. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Cevdet (C.), Maarif (C.MF.), 87-4334, H-20-02-1206. google scholar
3. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Cevdet (C.), Maarif (C.MF.), 158-7853, H-29-12-1210. google scholar
4. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Hatt-ı Hümayun (HAT.), 1495-10, H.-29-12-1220. google scholar
5. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Cevdet (C.), Evkaf (C.EV.), 41-2014, H-03-02-1222 google scholar
6. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Cevdet (C.), Evkaf (C.EV.), 415-21042, H-08-03-1279 google scholar
7. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Cevdet (C.), Maarif (C.MF.), 175-8714, H-23-01-1190. google scholar
8. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Cevdet (C.), Maarif (C.MF.), 120-5985, H-16-03-1140. google scholar

9. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Cevdet (C.), Maarif (C.MF.), 145-7244, H-15-04-1151. google scholar
10. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Cevdet (C.), Maarif (C.MF.), 143-7145, H-20-11-1175. google scholar
11. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Ali emiri (AE.), Selim III (AE.SSLM.III), 233-13552, H- 21-03-1205. google scholar
12. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Cevdet (C.), Maarif (C.MF.), 156-7797, H-29-05-1118. google scholar
13. Aktepe, Münir İzmir Yazıları Camiler, Hanlar, Medreseler, Sebiller İzmir Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayını, 2003. google scholar
14. Alpaslan, Halil İbrahim “Osmanlı Dönemi İzmir’inde Müslüman Cemaat’in Sosyo-Ekonomik Olanakları ile Cami Mimarisinin Gelişimi Arasındaki İlişkiler, 17.-20. Yüzyıl.” Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, 2014. google scholar
15. Baykara, Tuncer, İzmir Şehri ve Tarihi Akademi Kitabevi, 2001. google scholar
16. Beyru, Rauf, 19. Yüzyılda İzmir Kenti. Literatür Yayınları 619, 2011. google scholar
17. Çelik, Bülent “XVIII. Yüzyıl İzmir Ticareti Hakkında Düşünceler ve Vezir Hanları” Tarih Araştırmaları Dergisi, (2000). google scholar
18. Erdoğru, M. Akif. Kanuni Sultan Süleyman Devri Aydın İli Evkaf Defteri (Metin ve İnceleme). Ege Üniversitesi Yayınları, İzmir Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayın No 14, İzmir, 2016. google scholar
19. Ersoy, Bozkurt, İzmir Hanları. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Kültür Merkezi Yayını, 1991. google scholar
20. Frangakis Syrett. Elena 18. Yüzyılda İzmir’de Ticaret (1700-1820) İzmir Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayını, 2006. google scholar
21. Goffman, Daniel. İzmir ve Levanten Dünya 1550-1650. Türk Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1995. google scholar
22. Güler, Nazenin Saadet 18.Yüzyılda İzmir’de Kadın Vakıfları. Şehir Kültür Medeniyet Çaka Bey’den Günümüze İzmir, 2022. google scholar
23. Karademir, Ayşenur “Harem-i Hümayun Kethüdası Canfeda Hatun’un Serveti ve Vakıfları” Vakıflar Dergisi, (2018). google scholar
24. Kahraman, Seyit Ali. Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi: Kütahya, Manisa, İzmir, Antalya, Karaman, Adana, Halep, Şam, Kudüs, Mekke, Medine. Yapı Kredi Yayınları, 2011. google scholar
25. Korkut, Cevat, “İzmir Şehrinin Coğrafi Özellikleri” Türk Coğrafya Dergisi (1974):87-104. google scholar
26. Kuyulu Ersoy, İnci “Dinsel Yapılar Mimarisi” İzmir Kent Ansiklopedisi – Mimarlık. İzmir Büyükşehir Belediyesi Kent Kitaplığı, 2013. google scholar
27. Kütüklüoğlu, Mübahat, TDV İslam Ansiklopedisi “Avrupa Tüccarı” Maddesi Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt 4, s;159-160, 1991. google scholar
28. Kütüklüoğlu, Mübahat. XV ve XVI. Asırlarda İzmir Kazasının Sosyal ve İktisadi Yapısı. İzmir Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayını, 2000. google scholar
29. Öztürk Said, Karlıağa Bekir. Cihannüma, Kâtip Çelebi Türk Dünyası Vakfı, 2013. google scholar
30. Pınar, İlhan “Osmanlı Dönemi İzmir Plan ve Haritaları” İzmir Kalkınma Ajansı- İZKA, 2020. google scholar
31. Tabak, Faruk Solan Akdeniz 1550-1870 Telemak, 2021. google scholar
32. Taş, Yasin “18.Yüzyılda İzmir’de Hayırsever Bir Kadın: Mehmed Paşa Kızı Ayşe Hanım ve Vakfı” Cihannüma Coğrafya ve Tarih Araştırmaları Dergisi, V/1, (2019). google scholar
33. Taş, Yasin, Osmanlı Dönemi İzmir Medrese ve Kütüphaneleri. Hiper Yayın 620, 2020. google scholar
34. Taş, Yasin “Şehir, Kadın ve Hayırseverlik: Osmanlı Dönemi İzmir Kadın Vakıfları” Şehir Kültür Medeniyet Çaka Bey’den Günümüze İzmir, 2022. google scholar
35. Teber, Ömer Faruk. 2002. “Osmanlı Toplumunda Bir Sosyal Kurum Olarak Vakıf Çeşitleri ve İşleyişi”. Dini Araştırmalar 4 (12). https://izlik.org/JA83KF22GS. google scholar
36. Yılmaz, Fikret- Yetkin, Sabri, İzmir Kent Tarihi. İzmir Liseleri Sertifikalı Kent Tarihi Konferansları Projesi, 2002. google scholar