Geçit Kale’den Geçit Kulesi’ne: Osmanlı İzmir’inde Bir Kıyı Savunma Yapısının Konumu, İşlevi ve Tarihsel Bağlamı

Öz

Bu çalışma, Osmanlı İzmir’inde varlığı bilinen ancak konumu ve işlevi konusunda literatürde belirsizlikler bulunan Geçit Kale’yi yeniden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Fiziksel kalıntıları günümüze ulaşmayan bu yapı hakkında temel bilgi kaynağı, Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme’sinde yer alan anlatıdır. Bununla birlikte, Geçit Kale’nin yeri ve tarihsel sürekliliğine ilişkin farklı yorumlar, çoğu zaman varsayımlara dayalı olarak geliştirilmiş ve Avrupalı seyyahların eserleri, harita ve arşiv belgeleriyle yeterince sınanmamıştır. Makalede, Evliya Çelebi’nin güzergâh ve mekânsal betimlemeleri, 17., 18., 19. ve 20. yüzyıllara ait İzmir Körfezi haritaları ile 1903 ve 1914 tarihli Osmanlı arşiv belgeleri birlikte değerlendirilerek, Geçit Kale’nin Pelikan Burnu üzerinde, İzmir Körfezi’nin daralan giriş hattında konumlandığı ve adlandırmanın aksine klasik anlamda bir kale yapısından çok aslında bir kule olduğu ortaya konulmaktadır. 17. yüzyıl coğrafyacısı Laurent Antoine Volaire’e atfedilen İzmir Körfezi haritası, Geçit Kale’yi şematik de olsa doğrudan tasvir eden ve bu yönüyle mimari formu, konumu ve işlevi üzerine değerlendirme yapmaya olanak tanıyan tek erken modern kartografik kaynaktır. Haritalarda Geçit Kale’nin “Fort de Cordille” ve bulunduğu noktanın “Pelikan Burnu” olarak işaretlendiği konumun, Sancak Kale ile karşılıklı bir denetim hattı oluşturduğu görülür. Ayrıca kalenin, Menemen ve Çamaltı tuzlalarıyla bağlantılı olarak yalnızca askerî değil, ekonomik ve idari bir kontrol noktası işlevi üstlendiği gösterilmektedir. Çalışma, Geçit Kale’yi İzmir Körfezi’nin savunma, ticaret ve üretim ağları içinde bütüncül bir çerçevede ele alarak, kentin tarihsel coğrafyasına dair yeni bir okuma önermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Geçit Kale (Kule)
• İzmir Körfezi
• Evliya Çelebi
• Pelikan Burnu
• Osmanlı kıyı tahkimatı
• tuzlalar

From “Geçit Kale” to the Geçit Tower: The Location, Function, and Historical Context of a Coastal Defence Structure in Ottoman İzmir

Öz

This study aims to reassess Geçit Kale, a structure known to have existed in Ottoman Izmir but whose location and function remain uncertain in the scholarly literature. Since no physical remains of the structure have survived to this day, the primary source of information is the account found in Evliya Çelebi’s Seyahatnâme. Nevertheless, differing interpretations regarding the site and historical continuity of Geçit Kale have often been developed on the basis of assumptions and have not been sufficiently tested against the works of European travellers, cartographic materials, or archival documents. By jointly examining Evliya Çelebi’s descriptions of routes and spatial settings, maps of the Gulf of Izmir dating to the seventeenth, eighteenth, nineteenth, and twentieth centuries, and Ottoman archival documents from 1903 and 1914, the article demonstrates that Geçit Kale was located on Pelikan Cape, along the narrowing entrance of the Gulf of Izmir and that, contrary to its name, it was not a castle in the classical sense but rather a coastal defence tower. A map of the Gulf of Izmir attributed to the seventeenth-century geographer Laurent-Antoine Volaire constitutes the only early modern cartographic source that depicts Geçit Kale directly, albeit schematically, and thus allows an assessment of its architectural form, location, and function. On these maps, Geçit Kale is marked as “Fort de Cordille,” and its location, indicated as “Pelikan Cape,” is shown to form a reciprocal line of control with Sancak Kale. The study further demonstrates that the structure functioned not only as a military installation but also as an economic and administrative checkpoint, which was closely connected to the saltworks of Menemen and Çamaltı. By situating Geçit Kale within the broader networks of defence, trade, and production in the Gulf of Izmir, this study proposes a new reading of the city’s historical geography.

Anahtar Kelimeler

• Geçit Kale (Tower)
• Gulf of İzmir
• Evliya Çelebi
• Pelikan Burnu
• Ottoman coastal fortifications
• saltworks

Kaynakça

1. Chauvierre, Patrice. Voyage en Orient. Tournai: H. Casterman, 1883. google scholar
2. Çağlıtütüncügil, Ersel. “Evliya Çelebi’de Geçit Kale (İzmir).” Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi XI/2 (Kış 2011): 181-193. google scholar
3. Delaroière, Jean-Vaast. Voyage en Orient. Paris: Debécourt, 1836. google scholar
4. Demirel, Fatmagül. “Osmanlı Devleti’nde Tuz Gelirlerinin Düyûn-ı Umûmiye’ye Devredilmesinden Sonra Tuz Kaçakçılığı.” Recent Period Turkish Studies 1 (Şubat 2013): 147-157. google scholar
5. Demirtaş, Mehmet. “Osmanlı Devletinde Tuz Üretimi ve Dağıtımı.” Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 3/1 (2010): 23-28. google scholar
6. Doğan, Faruk. “Osmanlı Tuz Üretimi, Ticareti ve Mal, Önemine Dair Bir İnceleme: İnöz (Enez) ve Kavak Memlaha Mukatası.” Kırklareli Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Istranca Tarih Araştırmaları Dergisi 1/1 (2023): 1-18. google scholar
7. Das heilige Land. Organ des Vereins vom hl. Grabe. 36. Jahrgang, Heft 1–2. Köln: J. P. Bachem, 1892. google scholar
8. Erbkam, Georg Gustav. Tagebuch meiner ägyptischen Reise. Teil 3 (Ägypten, 1844–1845). https://www.deutschestextarchiv.de/book/view/erbkam_tagebuch03_1844/?hl=Smyrna&p=104. google scholar

9. Fleet, Kate. “The Ottomans in the Mediterranean in the Later Fifteenth Century: The Strategy of Mehmed II.” Storja (2015): 19-36. google scholar
10. Flotte-d’Argençon (de), Joseph Henry Magloire (Comte). Nouveau portulan de la Méditerranée. Tome 2. Toulon: chez Bellue, 1829. google scholar
11. Franco, Ernest – Gabriel Millet. De Paris à Constantinople. 4. bs. Paris: Librairie Hachette, 1907. google scholar
12. Göçer, Lütfi. “XV-XVII. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Tuz İnhisarı ve Tuzlaların İşletme Nizamı.” İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası 23/1-2 (1962-1963): 97-143. google scholar
13. Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi: Kütahya-Manisa-İzmir-Antalya-Karaman-Adana-Halep-Şam-Kudüs-Mekke-Medine, haz. Seyit Ali Kahraman, 9.Kitap, 1.Cilt (İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2011). google scholar
14. Hayward, Harriet Cornelia. From Finland to Greece: Or, Three Seasons in Eastern Europe. New York: John B. Alden, 1892. google scholar
15. Hess, Andrew C. “The Evolution of the Ottoman Seaborne Empire in the Age of the Oceanic Discoveries, 1453-1525.” The American Historical Review 75/7 (1970): 1892-1919. google scholar
16. Kasım, Ekin. “Tuz Nizamnamesi Çerçevesinde 19. yüzyılın İkinci Yarısında Osmanlı Devleti’nde Tuzlaların İdaresi ve İşletilmesi.” Yüksek Lisans tezi, Gazi Üniversitesi, 2016. google scholar
17. Küskü, Sema – Şebnem Parladır. “Yazılı ve Görsel Belgeler Işığında Tarihi ve Mimarisiyle İzmir Sancak Kale.” Türk Tarih Kurumu Belleten 89/315 (Ağustos 2025): 507-552. google scholar
18. Marinella, Arina et all. “Echoes from the Sea: Defensive Architectures of the Mediterranean.” XVII. International Conference on Graphic Expression Applied to Building – APEGA Cartagena (2025): 798-810. google scholar
19. Mehtidis, Petros. Soğan Kalesi. İzmir’in “Kayıp” Kalesi. Yay. haz. Erkan Serçe. İzmir: Yakın Kitabevi, 2025. google scholar
20. Meyer, Guy. “Les ruines de Smyrne dans les relations des voyageurs (XVIIe–XIXe siècles).” Journal des savants (2008/2): 273-381. google scholar
21. Ory, Vincent. “Locking up the Strait in the Fifteenth Century’s Ottoman Mediterranean: The Bosporus Sea Forts of Mehmet II (1452).” Defensive Architecture of the Mediterranean XI (2020): 817-824. google scholar
22. Özgüven, Burcu. “Early Modern Military Architecture in the Ottoman Empire.” Nexus Network Journal 16/5 (2014): 737-749. google scholar
23. Özükan, Bülent. Tarihte İzmir Haritaları. İstanbul: Boyut, 2022. google scholar
24. Prokesch von Osten, Anton. Denkwürdigkeiten und Erinnerungen aus dem Orient. Erster Band. Stuttgart: J. G. Cotta’sche Buchhandlung, 1836. google scholar
25. Şahin, İbrahim. “Evliya Çelebi’nin Günümüz İzmir İl Sınırları İçinde Kullandığı Güzergâh ve Seyahatname’de Buna Dair Sorunlar.” Kent ve Seyyah: Evliya Çelebi’nin Gözüyle İzmir ve Çevresi III içinde, Ed. Metin Ekici – Turan Gökçe, 81-135. İzmir: Ege Üniversitesi Basımevi, 2013. google scholar
26. Şahin, İbrahim – Şima Doğan. “Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nin İzmir Bölümünde (Nif–İzmir Merkez Arası) Geçen Adbilimcil Söz Varlığının Tasnif ve Değerlendirilmesi.” Kent ve Seyyah: Evliya Çelebi’nin Gözüyle İzmir ve Çevresi III içinde, Ed. Metin Ekici – Turan Gökçe, 137-165. İzmir: Ege Üniversitesi Basımevi, 2013. google scholar
27. Sheridan, Işılay Tiarnagh. “Value Assessment at the Intersection of Nature and Industry: The Case of Çamaltı Saltern.” Yüksek Lisans tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, 2016. google scholar
28. Tıraş, Mehmet. “Çamaltı Tuzlası.” Doğu Coğrafya Dergisi 12/8 (2007): 291-300. google scholar
29. Yurtoğlu, Nadir. “Salt Production Activities in Izmir Çamaltı Saltern and in Turkey (1923-1950).” Journal of History Culture and Art Research 7/2 (2018): 310-318. google scholar
30. “Christian Mechlin, İzmir Körfezi Haritası,” Universty of Minnesota, Libraries UMedia, Erişim tarihi Ocak 14, 2026, Minnesotahttps://umedia.lib.umn.edu/item/p16022coll251:9602?q=smyrne. google scholar
31. “İzmir Körfezi Haritası,” Bnf Gallica, Erişim tarihi Ocak 14, 2026, https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8449081d/f429.item.r=smyrne. google scholar
32. “İzmir Körfezi Haritası” Antiquemaps&print, Erişim tarihi Ocak 14, 2026, https://www.antiquemapsandprints.com/products/the-gulf-of-izmir-smyrna-plan-du-golfe-de-smyrne-turkey-gauttier-1854-map-p-6-018030?_pos=31&_sid=3c4f6a1db&_ss=r. google scholar
33. “İzmir Körfezi Haritası,” HathiTrust, Erişim tarihi Ocak 14, 2026, https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=chi.087267340&seq=13&view=1up. google scholar
34. BOA, HR. TH.. 290-51/ M 07.09.1903 google scholar
35. BAO, BEO (Bahriye; İD/4-17) 4226-316920/H. 27.11.1331 google scholar
36. BOA HRT.0504 google scholar