Clothing, Adornment, and Weapon Imagery on Tahtacı Male Tombstones in İzmir: Anthropomorphic Associations

Öz

This article presents an introduction, discussion, and evaluation of male gravestones depicting attire, weaponry, and jewellery encountered in the old cemeteries of the Güzelbahçe-Yaka, Uzundere, Doğançay, and Naldöken settlements around the Gulf of İzmir. On the surfaces of 22 tombstones dating between 1876 and 1923, elements such as jacket / waistcoat, broad sash, dagger, pistol, arrow, hand, triangular talisman, amulet case, saddlebag, and a quill were identified, representing a composition and motif repertoire different from the prevalent ornamentation style of Anatolian Turkish-Islamic tombstone tradition. The ethnographic, religious, historical, and sociological sources of this decorative programme are assessed with particular regard to the fact that these gravestones belong to the Tahtacı community. This is significant insofar as the Tahtacıs constitute a community known for their doctrinal and cultural specificity within the Alevi-Bektashi belief system and are frequently described as bearers of ancient Turkish traditions originating in Central Asia. Although certain symbolic elements refer to the remote past of belief and culture, the attire compositions examined here appear to be more closely associated with the costume of the Efe/Zeybek. These gravestones also reveal an inclination towards an abstracted human form and towards the “idea of sculpture.” It is suggested that the placement and compositional arrangement of the motifs are grounded in an artistic conception that supports a sculptural design evoking the human figure throughout the stone. This is considered to have become possible through the non-restrictive approaches and discourses of Tahtacı-Alevi belief and worldview. Within a creative process also shaped by the artistic milieu of late nineteenth-century İzmir, a synthetic repertoire emerged that differed from the gravestones of communities holding more conservative attitudes towards figuration and sculpture.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman tombstones
• Takhtadji-Alawi
• Zeibeck
• symbolism
• traditional clothing

İzmir Tahtacı Erkek Mezar Taşlarında Giyim-Kuşam-Silah Tasvirleri ve Antropomorfik Çağrışım

Öz

Bu makalede, İzmir Körfezi etrafındaki Güzelbahçe-Yaka, Uzundere, Doğançay ve Naldöken yerleşimlerinin eski mezarlıklarında rastlanan giyim-kuşam-silah-takı tasvirli erkek mezar taşlarıyla ilgili tanıtım, tartışma ve değerlendirme sunulmaktadır. 1876-1923 arasına tarihli yirmi iki mezar taşının yüzeylerinde, Anadolu Türk-İslam mezar taşı geleneğinin yaygın bezeme anlayışından farklı kompozisyon ve motif repertuarı olarak cepken/camadan, geniş kuşak, hançer, tabanca, ok, el, tılsım, muskalık, heybe, telek gibi unsurlar tespit edilmiştir. Bezeme programının etnografik-dinî-tarihî-sosyolojik kaynakları, bu mezar taşlarının Tahtacılar’a ait oldukları göz önünde tutularak değerlendirilmektedir. Tahtacılar’ın ise Alevi-Bektaşi inanç sistemi içinde itikadî ve kültürel özgüllükleriyle bilinen ve çoğu zaman eski Orta Asya Türk geleneklerinin taşıyıcıları olduklarına dikkat çekilen bir topluluk olması önem taşımaktadır. İtikad ve kültürün uzak geçmişine atıfta bulunan sembolik bazı unsurlar olmakla birlikte, ele alınan giyim-kuşam kompozisyonlarının daha çok efe/zeybek kılık-kıyafetiyle ilişkili olduğu anlaşılmaktadır. Bu taşlarda, soyutlaşmış insan biçimine, “heykel fikri”ne yöneliş olduğu; motiflerin konum ve kompozisyonlarının, taşın genelinde insan biçimini çağrıştıran heykelsi bir tasarımı destekleyen sanatsal bir anlayışa dayandığı anlaşılmaktadır. Bunun, Tahtacı-Alevi inancı ve dünya görüşünün engel oluşturmayan yaklaşım ve söylemleri sayesinde mümkün olduğu; 19. yy. sonu İzmir sanat ortamının da rol oynadığı yaratım sürecinde, tasvir/heykel konusunda daha tutucu toplulukların mezar taşlarından farklı bir repertuarın sentez niteliğinde ortaya çıktığı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı mezar taşları
• Tahtacı-Alevi
• zeybek
• sembolizm
• geleneksel giyim-kuşam

Kaynakça

1. Allak, Fırat. «Mardin Müzesi’nde Bulunan Son Dönem Madeni Hamayilleri (Muskalıklar).» Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 10, no. 1 (2021): 35-45. google scholar
2. «Amulet.» Wikipedia. 15 11 2024. https://en.wikipedia.org/wiki/Amulet. google scholar
3. Arel, Ayda. Bir Şehr-i Ruşenâbâd, Kâr-ı Anka Bir Bender - Tanzimat Öncesi İzmir Sanatında Yeni Yönelimler. İzmir: İzmir Büyükşehir Belediyesi Kent Kitaplığı, 2002. google scholar
4. Arslan, Muhammet. «Iğdır Çevresinde Bir Grup El Motifli Mezar Taşı.» Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, no. 1 (2008): 55-70. google scholar
5. Bayrakal, Sedat. «Ulubey’deki (Uşak) İki Mezar Taşının Türk Mezar Taşı Dünyasındaki Yeri ve Önemi.» Türk Dünyası Araştırmaları, no. 227 (2017): 1-14. google scholar
6. —. Uşak’ta Osmanlı Mezar Taşları. İzmir, 2016. google scholar
7. Bayrakal, Sedat, ve Ertan Daş. «Yelki (İzmir/Güzelbahçe) Mezarlığı.» Sanat Tarihi Dergisi XVII, no. 2 (2008): 25-41. google scholar
8. Belli, Oktay. «Stone Statues and Balbals in Turkic World.» TÜBA-AR, no. VI (2003): 85-116. google scholar

9. Berber, Engin, ve Erkan Serçe. Karşıyaka Tarihi. İzmir: Karşıyaka Belediyesi Kültür Yayını, 2011. google scholar
10. Berber, Engin, ve Serhan Kemal Saygı. Tarih Öncesinden Günümüze Güzelbahçe Tarihi. İzmir: Güzelbahçe Belediyesi Kültür Yayınları, 2013. google scholar
11. Berkli, Yunus. «Ardahan - Çıldır Çevresinde Heykel Biçimli Mezar Taşlarının Türk Sanatındaki Yeri ve Önemi.» Atatürk Üniversitesi Sanat ve Yorum Dergisi, no. 9 (2010): 174 - 186. google scholar
12. Berkli, Yunus. «Mezartaşlarında Görülen Kılıç, Hançer, Ok-Yay ve Bayrak Motiflerinin Sembolik Anlamları.» EKEV Akademik Dergisi, no. 31 (2007): 67-80. google scholar
13. Biçici, Hür Kamil. Çeşme Kalesinde Bulunan Süslemeli Mezar Taşları. Gaziantep: İKSAD, 2020. google scholar
14. Biçici, Hür Kamil, ve Necat Çetin. «Cep Saat Motifli Yakapınar Köyü Tahtacı Mezar Taşları.» Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, no. 79 (2016): 143-169. google scholar
15. Bodakçi, Ahmet. Mardin Merkezde Bulunan Osmanlı Dönemi Mezar Taşları. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı Yüksek Linsans Tezi, 2017. google scholar
16. Budak, Ayşe. «Kültürel Belleğin Yenilenmesi: Kayseri’de Koçgiri Aşireti’nin Yerleştiği Köylerde Bezemeli Mezar Taşları.» Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırmaları Dergisi, no. 95 (Güz) (2020): 277-299. google scholar
17. Ceylan, Ömür, Cahit Telci, Özer Küpeli, Ersel Çağlıtütüncigil, Yasin Özdemir, ve Ekim Ortaç Uludüz. İzmir’in Son Osmanlıları - Kokluca Mezar Kitabeleri. İzmir: İzmir Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2021. google scholar
18. Çağlar, İlker Mümin, Hasancan Eralaca, Rahim Sağ, ve Mustafa Altınbaş. Kemalpaşa (Nif) Tarihi Mezar Taşları. Düzenleyen: Muzaffer Tepekaya. İzmir: Kemalpaşa Belediyesi Kültür Yayınları, 2021. google scholar
19. Çağlıtütüncügil, Ersel. «Geç Dönem Osmanlı Mezar Taşı Üretim Sürecine Bir Örnek: Kokluca (İzmir) Mezarlığı.» TÜBA-KED, no. 22 (2020): 111-129. google scholar
20. Çal, Halit. Erzincan Çayırlı İlçesi Başköy, Çilhoroz, Eşmepınar, Sarıgüney, Verimli Köylerinde Mezar Taşları. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı, 2023. google scholar
21. Çal, Halit. «Malatya Kırklar Mezarlığındaki Mezar - Mezar Taşı Tipleri.» Milli Folklor, no. 115 (2017): 63-78. google scholar
22. —. Selçuklu - Osmanlı Mezar Taşlarında Terim, Tip ve Yöntem Sorunları. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı, 2024. google scholar
23. Çal, Halit. «Türkiye Mezar Taşı Tipleri 1: Güneş Tepelikliler.» Belleten 85, no. 303 (2021): 645-689. google scholar
24. Çal, Halit. «Türklerde Mezar - Mezar Taşları.» Aile Yazıları, no. 8 (2015): 295-332. google scholar
25. Çelebi, İlyas. Kelam / Muska. Cilt 31, TDV İslam Ansiklopedisi içinde, 267-269. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2020. google scholar
26. Çetin, Necat. “Tire asri mezarlığında bulunan bir Efe–Zeybek Mezartaşı.” Türkçe Tarih. 5 Ekim 2016. https://turkcetarih.com/yazarlar/tire-asri-mezarliginda-bulunan-bir-efe-zeybek-motifli-mezartasi-kitabesi/#_ftn2 (erişildi: 20 Aralık 2025). google scholar
27. Çıblak Coşkun, Nilgün. «Tahtacılar ve Tahtacı Ocaklarına Bağlı Oymakların Yerleşim Alanları.» Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, no. 68 (2013): 33-54. google scholar
28. Çıblak Coşkun, Nilgün. «Tahtacılarda Üç Sayısı ve Üçleme.» Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, no. 56 (2010): 73-92. google scholar
29. Çoruhlu, Tülin. «Eyüp Sultan ve Çevresindeki Hazirelerde Bulunan Hançerli Lahitler ve Taş Sandukalar.» 1. Eyüp Sultan Sempozyumu (9 Mays 1997) - Tebliğler içinde, 43-59. İstanbul: Eyüpsultan Belediyesi, 1997. google scholar
30. Çoruhlu, Yaşar. Erken Devir Türk Sanatı İç Asya’da Türk Sanatının Doğuşu ve Gelişimi. İstanbul: Kabalcı, 2013. google scholar
31. Çoruhlu, Yaşar. «Orta Asya’dan Anadolu’ya Lahit veya Taş Sanduklarda Görülen Hançer-Bıçak Tasvirlerinin Sembolizmi.» 1. Eyüp Sultan Sempozyumu (9 Mays 1997) - Tebliğler içinde, 60-70. İstanbul: Eyüpsultan Belediyesi, 1997. google scholar
32. —. Türk Mitolojisinin Anahatları. 9. İstanbul: Ötüken Neşriyat A.Ş., 2020. google scholar
33. Danık, Ertuğrul. Koç ve At Şeklindeki Tunceli Mezartaşları. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1990. google scholar
34. Daş, Ertan. «Bozdoğan Mezar Taşları.» Sanat Tarihi Dergisi XIX, no. 2 (2010): 109-127. google scholar
35. Daş, Ertan. «Çeşme Mezarlığı’ndaki Mimari Tasvirli Mezar Taşları.» Sanat Tarihi Dergisi VIII (1996): 21-32. google scholar
36. Tansuğ, Sabiha. Türkmen Giyimi. İstanbul: Ak Yayınları, 1985. google scholar
37. Telci, Cahit. «“Cemaat-i Tahtacıyan”: Aydın Sancağı’nda Vergiden Muaf Tahtacı Topluluğu (XV-XIX. Yüzyıllar).» Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, no. 13 (2016): 5-34. google scholar
38. Texier, Charles. Küçük Asya Coğrafyası, Tarihi ve Arkeolojisi (3 Cilt). Çeviren Ali Suat. 3 cilt. Ankara: Enformasyon ve Dokümantasyon Hizmetleri Vakfı, 2002. google scholar
39. Tunçel, Gül. Batı Anadolu Bölgesinde Cami Tasvirli Mezar Taşları. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1989. google scholar
40. Türkoğlu, Sabahattin. «Tarih içinde Zeybek Kıyafeti.» Efeler, Kökenleri, Eylemleri, Töreleri, Dansları, Giysileri içinde, düzenleyen: Ersal Yavi, 32-37. Aydın: Aydın Valiliği İl özel İdaresi Yayınları, 1991. google scholar
41. Uluçam, Abdüsselam. Eski Erciş - Çelebibağı Mezarlığı ve Mezar Taşları. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2000. google scholar
42. Üçer, Müjgan. «Halk Kültürümüzde Hz. Fâtıma (Fadime Ana).» Cennet Kadınlarının Seyyidesi Hz. Fâtıma içinde, düzenleyen: Ali Aksu, 185-202. Sivas: Sivas Belediyesi, 2017. google scholar
43. Üzel, Mustafa. İzmir Narlıdere Yanyatır Tahtacı Alevi Ocağı Kitabe ve Mezar Taşları. Ankara: Vadi Tasarım ve Reklamcılık Ltd. Şti., 2021. google scholar
44. Varol, Abdül Halim. «Aydın Kuşadası Adalızade Mezarlığı Mimari Tasvirli Osmanlı Mezar Taşları.» 1. Uluslararası Türk-İslam Mezar Taşları Kongresi (19-21 Ekim 2018 Kuşadası) - Bildiriler Kitabı içinde, düzenleyen: Muvaffak Duranlı, Ramazan Kemal Haykıran ve Gonca Kuzay Demir, 601-622. Aydın: Adnan Menderes Üniversitesi / Kuşadası Kültürel ve Tarihi Mirası Koruma Derneği / Yeni Fikir Dergisi Yayınları, 2018. google scholar
45. Yavi, Ersal, dü. Efeler, Kökenleri, Eylemleri, Töreleri, Dansları, Giysileri. Aydın: Aydın Valiliği İl özel İdaresi Yayınları, 1991. google scholar
46. Yetişen, Rıza. Tahtacı Aşiretleri (Adet, Gelenek ve Görenekleri). İzmir: Memleket Gazetecilik ve Matbaacılık, 1986. google scholar
47. Yılmaz, Abdurrahman. Tahtacılarda Gelenekler. Ankara: C.H.P. Halkevleri Yayımları, 1948. google scholar
48. Yörükân, Yusuf Ziya. Anadolu’da Aleviler ve Tahtacılar. 5. Düzenleyen: Turhan Yörükân. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2023. google scholar