Timurlu Dönemi’ne Ait Bir Kur’ân-ı Kerîm Yazmasının Kodikolojik ve Sanatsal Analizi

Öz

Timurlu dönemi kitap sanatları, metin ile görsel estetik arasındaki ilişkiyi rafine biçimde ortaya koyan üretim alanlarından biridir. Bu makale, Katar İslam Eserleri Müzesi koleksiyonunda MS.408.2007 envanter numarasıyla kayıtlanarak Timurlu dönemine atfedilen ve H. 828 (M. 1425) tarih kaydı taşıyan bir Kur’ân-ı Kerîm yazmasını kodikolojik ve sanatsal boyutlarıyla ele almakta ve dönemin üslup özelliklerini irdelemektedir. Bu araştırma, mushafın maddî yapısı, hat düzeni, tezhip kompozisyonları ve cilt özellikleri üzerinden dönemin estetik anlayışının nasıl bir üretim bağlamında yorumlandığını çözümlemeyi amaçlamaktadır. 

Araştırma, yerinde incelme ve doğrudan gözleme dayalı betimleyici–analitik bir yöntemle yürütülmüş; eserin fiziksel bütünlüğü, yazı sistematiği, renk kullanımı, tezhip motifleri ve yapısal unsurları çok katmanlı bir değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Mushafın sayfa düzeni, hat türlerinin hiyerarşik yerleşimi ve altın–lacivert dengesi gibi renk kullanımı, bunların işaret ettiği ekoller ve ilgili üslupların gelişimi irdelenmiştir. Eserin tezhibinde görülen tasarım anlayışı ve malzeme kalitesi tetkik edilerek ne tür bir atölyede hazırlanmış olabileceğine ilişkin hususlar tartışılmış; metin ile bezeme arasındaki estetik ilişkilerin nasıl bir tasarım anlayışının ürünü olduğu ortaya konulmaya çalışılmıştır. Böylelikle saray atölyeleri ile saray dışı atölyelerdeki üretim pratikleri mukayeseli olarak değerlendirilmiştir. Ayrıca, birkaç varakta karşılaştığımız malzeme dokusu ve yazı üslubu farklılıklarının yanı sıra bilinçli olması muhtemel silinme izlerinin, eserin üretim sürecinde veya sonraki bilinmeyen bir dönemde yapılan sınırlı müdahalelere dair sunduğu anlamlı kodikolojik veriler de tartışılmıştır. 

İncelenen mushaf, Timurlu dönemi sanatsal üretim geleneklerini temsil eden özgün bir eser niteliğini haiz bulunmasının yanı sıra, ait olduğu zaman dilimi içerisinde kurumsal disiplinle bireysel estetik yönelimi bir araya getiren ve literatürde tanınmayan bir örneği temsil etmektedir. Bu yönüyle çalışma, Timurlu döneminin yanı sıra Türk kitap sanatlarının yalnızca teknik değil, aynı zamanda zihinsel ve estetik sürekliliğini belgeleyen ve döneminin saray dışı sanat anlayışını yansıtması bakımından yüksek temsil gücüne sahip nitelikli bir eserini tanımamıza imkân sağlayacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Türk-İslam Kitap Sanatları
• Timurlu Kur’ân-ı Kerîm Yazmaları
• Hat Sanatı
• Tezhip Sanatı
• Cilt Sanatı

A Codicological and Artistic Analysis of a Timurid Qur’ān Manuscript

Öz

Timurid book arts constitute one of the most refined fields of artistic production in which the relationship between text and visual aesthetics is articulated with exceptional sophistication. This article examines a Qur’ān manuscript attributed to the Timurid period, preserved in the Museum of Islamic Art, Doha, under inventory number MS.408.2007 and bearing a dated colophon of 828 AH/1425 CE. From codicological and artistic perspectives and examines the stylistic characteristics of the period.

The research is based on a descriptive – analytical methodology grounded in direct visual examination. The manuscript’s material structure, script system, page layout, illumination programmes, chromatic balance, and binding features are subjected to a multilayered assessment. Particular attention is given to the hierarchical deployment of script types, the proportional organisation of the page, and the controlled balance between gold and deep blue, all of which are evaluated in relation to the artistic milieus and stylistic currents they evoke. The design logic and material quality of the illumination are closely examined to discuss the type of workshop in which the manuscript may have been produced and to clarify the aesthetic dialogue established between text and ornament. In this context, production practices associated with courtly ateliers and those operating outside the palace environment are comparatively assessed.

Moreover, subtle variations observed in the material texture and script style on a limited number of folios, together with traces of what appear to be intentional erasures, are discussed as meaningful codicological evidence. These features suggest minor interventions that may have occurred either during the manuscript’s production process or at a later, undocumented stage of its history, offering valuable insights into its material biography.

The manuscript examined in this study constitutes an original work contributing to the understanding of the artistic production traditions of the Timurid period. In addition, it represents a previously unrecognised example that brings together institutional discipline and individual aesthetic orientation within its historical context. In this respect, this study will contribute to a better understanding of Timurid artistic production and the technical, intellectual, and aesthetic continuity of Turkish book arts.

Anahtar Kelimeler

• Turkish-Islamic Book Arts
• Timurid Qur’ān Manuscripts
• Calligraphy
• Illumination Art
• Bookbinding

Kaynakça

1. Ağa-Oğlu, Mehmet. Persian Bookbindings of the Fifteenth Century: A Contribution from the Research Seminary in Islamic Art. Ann Arbor: University of Michigan Publications, 1935. google scholar
2. Aka, İsmail. “Şâhrûh.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 38: 293–295. İstanbul: İslam Araştırmaları Merkezi, 2010. google scholar
3. Aka, İsmail. “Timurlular.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 41: 177–180. İstanbul: İslam Araştırmaları Merkezi 2012. google scholar
4. Aka, İsmail. Mirza Şahruh ve Zamanı (1405–1447). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1994. google scholar
5. Aka, İsmail. Timur ve Devleti. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1991. google scholar
6. Algar, Hamid ve Ali Alparslan. “Hüseyin Baykara.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), 18: 530–532. İstanbul: İslam Araştırmaları Merkezi 1998. google scholar
7. Alparslan, Ali. “Baysungur.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 5: 276–277.İstanbul: İslam Araştırmaları Merkezi 1992. google scholar
8. Amirkhani, Gholamreza. “The Art of Bookbinding in Fifteenth-Century Khorasan.” Çeviren Esmail Yazdanpour. Lingua Franca: The History of the Book in Translation. Erişim 3 Eylül 2025. https://sharpweb.org/linguafranca/issue-9-2023/2023-amirkhani/. google scholar

9. Arıtan, Ahmet Saim. “Ciltçilik.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 7: 551–557. İstanbul: İslam Araştırmaları Merkezi 1993. google scholar
10. Ashrafi, M. M. ve P. Soucek. “Arts of the Book and Painting.” History of Civilizations of Central Asia, 4/2 (1996): 472–511. google scholar
11. Beksaç, Engin. “Timurlular.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 41: 180–184. İstanbul, İslam Araştırmaları Merkezi, 2012. google scholar
12. Bilgin, Orhan. “Ferâğ Kaydı.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 12: 354–356. İstanbul: İslam Araştırmaları Merkezi, 1995. google scholar
13. Birol, İnci Ayan. “Koltuk Tezhibi.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 26: 151–153. Ankara: İslam Araştırmaları Merkezi, 2002. google scholar
14. Blair, Sheila S. ve Jonathan M. Bloom. The Art and Architecture of Islam: 1250–1800. New Haven & London: Yale University Press, 1994. google scholar
15. Cahun, Leon. Asya Tarihine Giriş: Kökenlerden 1405’e Türkler ve Moğollar. Çeviren Sabit İnan Kaya. İstanbul: Seç Yayın Dağıtım, 2006. google scholar
16. Çığ, Kemal. Türk Kitap Kapları. İstanbul: Yapı Kredi bankası A.Ş., 1971. google scholar
17. de Guignes, Joseph. Tarih-i Umûmî: Hunların–Türklerin–Moğolların ve Daha Sair Tatarların Tarihi. Çeviren Hüseyin Cahid. İstanbul: Tanin Matbaası, 1923. google scholar
18. Derman, Çiçek. “Tarihimizde Mushafların Bezenmesi.” Diyanet İlmi Dergi, 46/4 (2010): 137–144. google scholar
19. Derman, M. Uğur. “Âhar.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 1: 485. İstanbul: İslam Araştırmaları Merkezi, 1988. google scholar
20. Déroche, François. “Ruling and Page Layout.” Al-Furqan Islamic Heritage Foundation. Erişim 5 Ekim 2025. https://al-furqan.com/ruling-and-page-layout/. google scholar
21. Duran, Gülnur. “Serlevha.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 36: 567–569. İstanbul: İslam Araştırmaları Merkezi 2009. google scholar
22. Duran, Gülnur. “Tezhip.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 41: 63–65. İstanbul: İslam Araştırmaları Merkezi 2012). google scholar
23. el-Kusayrî, Yûsuf. Fenü’t-Teclîd ʿinde’l-Müslimîn. Bağdat: Vizâretü’s-Sekāfe ve’l-İʿlâm, 1979. google scholar
24. Fereidooni, Hasan Ali, Fahimeh Babalhavaeji, Habiballah Azimi ve Zahra Abazari.“Berresî-yi Tatbîkî-yi Masâhif-i Qur’ânî-yi Makâtip-i Şîrâz ve Herat der Dovrehâ-yi Tîmûrî ve Safevî.” Journal of Great Khorasan, 14/52 (2023): 81–94. google scholar
25. Grube, Ernst. The World of Islam: Landmarks of the World’s Art. New York: McGraw Hill, 1966. google scholar
26. Hasan, Zekî Muhammed. Fünûnü’l-Îrâniyye fi’l-ʿaṣri’l-İslâmî. Kahire: Maṭbaʿat Dâr al-Kutub al-Miṣriyye, 1940. google scholar
27. Heyet, Şâh-kâr-hâ-yi Hünerî der Âsitân-i Kuds-i Razavî: Müntehab-ı Kur’ân-hâ-yi Nefîs ez Sede-i Dehem tâ Çihârdehem Hicrî Kamerî. Cild 1.Meşhed: Sâzmân-ı Kütübhâne-hâ, Mûze-hâ ve Merkez-i Esnâd-ı Âstân-ı Kuds-ı Razavî, 1391 (M. 2012). google scholar
28. Hillenbrand, Robert. Islamic Art and Architecture. London: Thames and Hudson, 1999. google scholar
29. İbn Arabşah, Şehâbeddin. ʿAcâʾibü’l-makdûr fî aḫbâri Tîmûr. Kahire, 1868. google scholar
30. Islamic Manuscript Basics. “Layout.” Kislak Center for Special Collections, Rare Books and Manuscripts, University of Pennsylvania Libraries. Erişim 20 Kasım 2025. https://kislakcenter.github.io/islamicmss/layout/. google scholar
31. Jackson, Cailah. “An Illuminated Manuscript from Late Fourteenth-Century Shiraz in the Bodleian Library.” Manuscript Studies, 5/2 (2020): 254–283. google scholar
32. Kayhan, Veli. “Vakf ve İbtidâ İlmi ve Kur’ân Tefsirindeki Yeri.” CÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi, 10/2 (2006): 299–341. google scholar
33. Klaviyo. Timur Devrinde Semerkand’a Seyahat. Çeviren Ömer Rıza Doğrul. İstanbul: Nakışlar Yayınevi, 1975. google scholar
34. Lamb, Harold. Timur. Çeviren Mehmet Osman Dostel. İstanbul: Batı Yayını, 1948. google scholar
35. Manz, Beatrice Forbes. Power, Politics and Religion in Timurid Iran. Cambridge: Cambridge University Press, 2007. google scholar
36. Maşalı, Mehmet Emin. “Mushaf.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 31: 242–248. Ankara, İslam Araştırmaları Merkezi, 2020. google scholar
37. Mihan, Shiva. “An Illuminating Scribe: The ʿArza-dašt of Jaʿfar Baysungurî and Its Wealth of Information.” Scribal Habits in Near Eastern Manuscript Traditions içinde, hazırlayan George Anton Kiraz ve Sabine Schmidtke, 189–220. Piscataway, NJ: Gorgias Press, 2020. google scholar
38. Özcan, Şehnaz Biçer. “Timur Devri Herat Tezhip Ekolü (Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi).” Sanatta yeterlik tezi, Marmara Üniversitesi İstanbul, 2007. google scholar
39. Özcan, Şehnaz. “Tezhip Sanatında İhtişamlı Bir Dönem: Timur Devri Herat Üslubu.” Hat ve Tezhip Sanatı içinde, hazırlayan Ali Rıza Özcan, 283–299. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sanat Eserleri Dizisi 479, 2009. google scholar
40. Özkeçeci, İlhan. Türk Tezhip Sanatı ve Tezyini Motifler. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Gevher Nesibe Tıp Tarihi Enstitüsü, 1992. google scholar
41. Özönder, Hasan. Ansiklopedik Hat ve Tezhip Sanatları Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. Konya: Uysal Kitabevi, 2003. google scholar
42. Özsayiner, Zübeyde Cihan. Türk Vakıf Hat Sanatları Müzesinde Bulunan Tezhipli Kur’an-ı Kerimler. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü, 1999. google scholar
43. Rado, Şevket. Türk Hattatları: XV. Yüzyılından Günümüze Kadar Gelmiş Ünlü Hattatlar. İstanbul: Yayın Matbaacılık Ticaret, 2008. google scholar
44. Rakhmankulova, Z. B. ve M. B. Rakhmankulova. “Some Peculiarities of the Bookbinding in Temurid’s Epoch.” ISJ Theoretical & Applied Science, 10/78 (2019): 266–272. google scholar
45. Şâmî, Nizâmeddîn-i. Zafernâme. Çeviren Necati Lugal. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1987. google scholar
46. Serin, Muhiddin. Hat Sanatımız: Tarihçesi, Malzeme ve Aletler, Meşkler. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 1982. google scholar
47. Serin, Muhittin. “Rikā‘.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 35: 109–110. İstanbul: İslam Araştırmaları Merkezi, 2008. google scholar
48. Serin, Muhittin. “Tevkī‘.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 41: 36–37. İstanbul: İslam Araştırmaları Merkezi, 2012. google scholar
49. Woods, John E. The Timurid Dynasty. Bloomington, Indiana: Research Institute for Inner Asian Studies, Indiana University, 1990. google scholar
50. Wright, Elaine. The Look of the Book: Manuscript Production in Shiraz, 1303–1452. Seattle: University of Washington Press, 2013. google scholar
51. Yetkin, Suut Kemal. İslam Ülkelerinde Sanat. İstanbul: Cem Yayınevi, 1984. google scholar