VERSAY’DAN BAHÇESARAY’A: XVIII. Yüzyılın Başında Kırım Hanlığı’ndaki Fransız Konsolosluğu’nun Kuruluşu

Yıl 2026, Sayı: 1, 63 - 78, 30.01.2026

Dilek Tığlıoğlu Kapıcı

https://doi.org/10.26650/iutd.1561870

https://izlik.org/JA65JR56PW

Öz

Kırım Hanlığı hem bulunduğu coğrafi ve hem de siyasi konum sebebiyle Osmanlı tarihi incelemelerinde müstakil olarak irdelenmesi gereken bir öneme sahiptir. Özellikle XVIII. asırdan itibaren Kırım’ın stratejik konumunun sağladığı siyasi cazibenin yanında, Levant ve hinterlandı ile Karadeniz’e yönelik ticarî ilişkiler neticesinde Fransa’nın bu bölgeye özel bir ilgi duyduğunu söylemek abartılı olmayacaktır. Bu ilginin neticesinde, Fransa’nın Hanlık topraklarında dini, siyasi ve ticari olarak nüfuz alanı yaratma, bölgede siyasi bir figür olarak yer alma motivasyonunu konsolosluk ve Katolik Cizvit misyonun kuruluşunda görebiliriz. İlk olarak tarihi belgelerde 1702 senesinde karşımıza çıkan ve zamanla Kırım Hanlarının güvenini kazanarak yaşamının sonuna kadar Hanlık topraklarında kalan Ferrand, Fransa’nın bu amaçlarını gerçekleştirmesinde etkili olan isimlerden biridir. Ferrand aynı zamanda uzun yıllar boyunca hanların başhekimi olması ve Kırım’da kurulan Fransız konsolosluğunun da ilk konsolosu olması sebebiyle bu çalışmanın ana unsurudur.

Anahtar Kelimeler

Kırım Hanlığı , Fransa , Ferrand , Ferriol , Bonnac , konsolosluk

From Versailles to Bahcesaray: Fondation of the French Consulate in the Crieman Khante

https://izlik.org/JA65JR56PW

Öz

The Crimean Khanate is of great importance that should be examined separately in Ottoman history studies due to both its geographical and political situation. Especially from the 18th century, it would not be an exaggeration to say that France has taken a special interest in this region as a result of the commercial relations with the Levant and its hinterland and the Black Sea. As a result of this interest, we can see France’s motivation to create a religious, political, and commercial sphere of influence in the Khanate lands and to take part as a political figure in the region in the establishment of the consulate and the Catholic Jesuit mission. Ferrand, who first appeared in historical documents in 1702 and who gained the trust of the Crimean Khans over time and stayed in the Khanate territory until the end of his life, is one of the influential figures in France’s achievement of these goals. Ferrand is also the main element of this study, as he was the chief physician of the khans for many years and was the first consul of the French consulate established in Crimea.

Anahtar Kelimeler

The Crimean Khanate , France , Ferrand , Ferriol , Bonnac , consulate

Kaynakça

• Les Archives Nationales-AN, Afffaires étrangères, BI 391; K 1347, no17, 18. google scholar
• Les Archives du Ministère des Affaires Étrangères – AMAE, Correspondance Politique – CP, Turquie, tome.58, 61, 72. google scholar
• AMAE, Memoire et Document Turquie, vol. 9, Memoire general au sujet du commerce des Français dans le Levant, remice par M. de Marquis de Bonnac au retour et son ambassade Constantinople en 1725. 1718. google scholar
• Bibliothèque Nationale de France- BNF, Suplement turc, no. 835. google scholar
• Abou-El-Haj Rifa’at A., “Ottoman Diplomacy at Karlowitz”, Journal of the American Oriental Society, 87/4 (1969), 467-475. google scholar
• _______________, “The Formal Closure of the Ottoman Frontier in Europe: 1699-1703”, Journal of the American Oriental Society, 89/3 (1969), 467-475. google scholar
• Ágoston Gábor: The Last Muslim Conquest: The Ottoman Empire and Its Wars in Europe, Princeton University Press, Princeton-Oxford 2021. google scholar
• Aktaş Sarı, Sema, 1648-1679 Tarihli 3a ve 3b Numaralı Kırım Kadıasker Defterlerine Göre Kırım’da Sosyal ve Ekonomik Hayat, Sakarya Üniversitesi (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Sakarya 2016. google scholar
• Archaimbault Sylvie, “Peter Simon Pallas (1741-1811), un naturaliste parmi les mots”, Histoire Épistémologie Langage, XXIV/1 (2010), 69-91. google scholar
• Ayalon, Yaron, Natural Disaster in the Ottoman Empire, Plague, Famine and Other Misfortunes, Cambridge University Press, New York 2014. google scholar
• Bacqué-Grammont, Jean-Louis, Sinan Kuneralp, Fréderic Hitzel: Représentants Permanents de la France en Turquie (1536-1991) et de la Turquie (1797-1991), ISIS, İstanbul-Paris 1991. google scholar
• Baron de Tott, Mémoires de Baron de Tott sur les Turcs et les Tartares, J.E. Dufour, Maesticht 1785. google scholar
• Barthold W.,“Kefe”, İslam Ansiklopedisi (İA), VI, 535-537. google scholar
• Belin, M., Des Capitulations et des Traités de la France en Orient, Challemel Ainé, Paris 1870. google scholar
• Beningsen, Alexandre, Chantal Lemercier-Quelquejay: “La grande Horde Nogay et le Problème des Communications entre L’Empire Ottoman et L’Asie Centrale en 1552-1556”, Turcica, VIII/2, Paris-Strasbourg 1976, s. 203-236. google scholar
• Benoit, Auguste, Étude sur les Capitulations entre l’empire Ottoman et la France et sur la Reforme Judicaire en Égypt, Arthur Rousseau, Paris 1980. google scholar
• Berindei M. - G. Veintein: “Réglement de Süleyman 1er concernant le Liva de Kefe”, CMRS, Vol.16/1 (1976), s. 57-104. google scholar
• Bıyık, Ömer, Kırım’ın İdari ve Sosyo-Ekonomik Tarihi (1600-1774), Ötüken Neşriyat, İstanbul 2014. google scholar
• Bilici, Faruk, La Politique Françise en Mer Noire (1747-1789): Vicissitudes d’une implentation, ISIS, İstanbul 1992. google scholar
• __________, “XVII. Yüzyılın İkinci Yarısında Türk-Fransa İlişkileri: Gizli Harpten Objektif İttifaka”, Osmanlı, I, ed. Güler Eren-Kemal Çiçek-Cem Oğuz, Yeni Türkiye Yay., Ankara 1999, s.480-492. google scholar
• Capitulations ou Traités Anciens et Nouveaux entre la Cour de France et la Porte Ottomane, Renouvelés, augmentés l’an de J.C. 1740, et de la l’Égire 1153, çev., Sieur Deval, Paris 1770. google scholar
• google scholar
• Cihan Ahmet -Fehmi Yılmaz, “Kırım Kadı Sicilleri”, İslam Araştırmaları Dergisi, XI, (2004), 131-176. google scholar
• Clement, Pierre, Histoire de Colbert et de son Administration, II, Librairie Academique Didier, Paris 1846. google scholar
• Cole, C. W., Colbert and Century of French Merchantilism, II, Columbia University Press, New York 1939. google scholar
• Darling, Linda T.: “Capitulations”, The Oxford Encylopedia of the Modern Islamic World, I, 1995, s. 257-260. google scholar
• Eryılmaz, Alp Atakan: Kırım Tatarlarında Aile (1700-1750) (Şer’iyye Sicillerine Göre), Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir, 2019. google scholar
• Fisher, Alan W., “Les rapports entre l’Empire ottoman et la Crimée L’aspect financier”, CMRS, XII/3, (1972), 368-381. google scholar
• ________, The Crimean Tatars, Hoover Institution Press, Standfort Univerty 2014. google scholar
• Gabriel Efendi Noradounghian, Recueil d’Actes Internationaux de l’Empire Ottoman: Traités, Conventions, Arrangements, Déclarations, Protocoles, Proces-Verbaux, Firmans, Berats, Lettres-Parentes et autre Documents Relatifs au Droit Public Extérieur de la Turquie, I, Librairie Cotillon. F. Pichon, Paris 1897. google scholar
• Işıksel, Güneş, “Une épisode oublié de l’histoire des capitulations – Autour des Pergamene di Solimano des Archives d’état d’Ancône (1510-1526)”, Turcica, LII (2021), 495-521. google scholar
• İnalcık, Halil, Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi, I, çev. Halil Berktay, Eren Yayınları, İstanbul, 2004. google scholar
• ________, Sources and Studies on the Ottoman Black Sea, I: The customs Register of Caffa, 1487-1490, Ukranian Research Isntitute, Harvard University Press, Cambridge, MA 1996. google scholar
• _______,“The Question of the Closing of the Black Sea Under Ottomans”, Arkheion Pontus, XXXV, (1979), 74-110. google scholar
• ________, “Kırım Hanlığı Kadı Sicilleri Bulundu”, Belleten, LX, 227, (1996), 165-191. google scholar
• Kavak, Nuri, Kırım’ın Karasu Kazası 1683-1744 (Şer’iyye Sicillerine Göre), Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi, 2008. google scholar
• ________, “Kırım Hanlığı Şer’iyye Sicilleri ve Muhtevası Üzerine”, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, VII, (2008), 13-27. google scholar
• ______, “Kırımlı Devlet Sultan Hanım’ın Muhallefatı (17. Yüzyılın İkinci Yarısı)”, Genel Türk Tarihi Araştırma Dergisi, II/3, Ocak (2020), 179-184. google scholar
• ________, “Kırım Tatarları’nda Mahalle Kültürü”, Bilig, LV, (2010), 93-102. google scholar
• ________, “Kırım Hanlığı Şer’iyye Sicilleri’ndeki Karayim İzleri”, Uluslararası Karay Çalışmaları Sempozyumu, Bilecik Üniversitesi Yayınları, Bilecik 2010, s. 337-350. google scholar
• ________, “Kırım Hanlığı’nda Evlenme ve Sonuçları Üzerine Bir Tahlil”, Al-Farabi International on Social Sciences, III/3, (2019), 131-140. google scholar
• ________, “Kırım Hanlığı Tereke Kayıtlarının Kaynak Değeri Üzerine Bir Tahlil”, Üçüncü Uluslararası Doğu Avrupa Çalışmaları Kongresi Bildiri Kitabı (2019 CIEES)”, ed. Serkan Yazıcı vd., Sakarya 2019, s. 35-55. google scholar
• Kellner-Henkel, Barbara, “Mit dem Krimchan auf Streife im Tscherkesseland (frühes 18. Jahrhundert)”, Eine hundertblättrige Tulpe- Bir sadbarg lala Festgabe für Claus Schönig, ed. Ingeborg Hauenschild, Barbara Kellner- Heinkele, Matthias Kappler, Berlin 2016, s. 249-268. google scholar
• Khodarkovsky, Michael, Russia’a Steppe Fronier: The Making of a Colonial Empire, 1500- 1800, Indiana University Press, Bloomington 2002. google scholar
• Kırım Hanlığı Kadı Sicilleri Kataloğu, ed. Erol Özvar, haz.-çev. Fehmi Yılmaz, Ahmet Cihan, Özlem Deniz Yılmaz, Tüba Yayınları, İstanbul 2021. google scholar
• King, Charles, Karadeniz, çev. Zülal Kılıç, Kitap Yayınevi, İstanbul 2008. google scholar
• Köse, Ensar, “Kefe Limanı ve Karadeniz Ticareti (18. Yüzyılın İlk Yarısı)”, Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, V/12 (2015), s.24-56. google scholar
• Köse, Zeynep Özdem-Faruk Söylemez, “Kırım Hanlığı’nda Kölelerin İstihdam Alanları (17. Yüzyılın İkinci Yarısı)”, Gaziantep University Journal of Social Sciences, XIX/1, (2020), 139-137. google scholar
• Le Donne Jean Paul, The Grand Strategy of the Russian Empire, 1650-1831, Oxford University Press, Oxford-New York 2004. google scholar
• Lettre édifiantes et curieuses, écrites des missions étrangères, Nouvelle édition, Mémoires du Levant II, Lyon, 1819. google scholar
• Mantran, Robert, Histoire de la Turquie, Presse Universitaires de France, Paris 1968. google scholar
• Masson, Paul, Histoire du Commerce Français dans le Levant au XVIIIe siècle, Librairie Hachette, Paris 1911. google scholar
• Mckay, Derek, H.M. Scott, Büyük Devletlerin Yükselişi 1648-1815, çev. Eşref Bengi Özbilen, Dergâh Yayınları, İstanbul 2011. google scholar
• McNeill, William H., Europe’s Steppe Frontier, 1500-1800, The University of Chicago Press, London-Cahicago 1964. google scholar
• Mézin, Anne, Les Consuls de France au Siècle des Lumières (1715-1792), Paris 1997. google scholar
• Mézin Anne-Catherine Vigne, Les Français à Constantinople de François Ier à Bonaparte, Geuthner, Paris 2020. google scholar
• Neymark, Alfred, Colbert et son Temps, II, Slatkine Reprints, Geneve 1877. google scholar
• Özcan, Abdülkadir, “Karlofça Antlaşması”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, XXIV, 504-507. google scholar
• Özdem Zeynep, Kırım-Karasubazar’da Sosyo-Ekonomik Hayat, TTK Yayınları, Ankara 2010. google scholar
• Öztürk, Yücel, Osmanlı Hakimiyetinde Kefe 1475-1700, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 2000. google scholar
• _________,“Kefe”, Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA), XXV, 182-184. google scholar
• _________, “XVI. Yüzyılda Kefe’nin Yakın ve Uzak Hinterlandı ile Ticareti”, Tarih Boyunca Karadeniz Ticareti ve Canik, ed. Osman Köse, Canik Belediyesi Kültür Yayınları, Samsun, 2013, s.1157-1163. google scholar
• Panzac, Daniel, Osmanlı İmparatorluğu’nda Veba (1700-1850), Tarih Vakfı Yurt Yayınları İstanbul 1997. google scholar
• Pélissié du Rausas, G., Le Régime des Capitulations dans l’Empire Ottoman, Arthur Rousseau, Paris 1911. google scholar
• Peyssonnel, Charles, Traite sur la commerce de la Mer Noire, II, Cuchet Libraire, Paris 1787. google scholar
• Popescu, Anne, “La Mer Noire Ottomane: Mare Clausum? Mare Apertum?”, Enjeux Politiques, Économiques et Militaires en Mer Noire (XIV-XXI Siecles), Faruk Bilici, Ionel Cândea, Anca Popescu (Dir.), Musée de Braila-Editions Istros, Braila 2007, s. 141-170. google scholar
• Recueil de Voyages au Nord, contenant divers mémoires très utiles aux comerce de la navigattion, IV, Amsterdam 1718. google scholar
• Smirnov, V.D., Osmanlı Dönemi Kırım Hanlığı, çev. Ahsen Batur, Selenge Yayınları, İstanbul 2016. google scholar
• The Treatives of the war of the Spanish sucessionand Historical and Critical Dictionary, ed. Linda Frey-Marsha Frey, London: Greenwood press, 1995, s. 52-54. google scholar
• Tığloğlu Kapıcı, Dilek, “Küçük Tataristan’da Cizvitler: Kırım Hanlığı’nda Fransız Cizvit Misyonu’nun Kuruluşu (1706)”, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi (HÜTAD), 2020, s. 247-272. google scholar
• _______________, Fransız Kaynaklarına Göre Kırım Hanlığı (1700-1568), Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimle Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara, 2022. google scholar
• Tòth Frenc, “La Guerre Russo-Turque (1768-1774) et la Défense des Dardanelles (Paris: Economica, 2008) ile La Correspondance Consulaire de Crimée du Baron de Tott (1767-1770), ISIS Press, İstanbul 2014. google scholar
• ________, Un Diplomate Militaire Français en Europe Orientale à la Fin de L’Ancien Régime-La Carrière de François Baron de Tott (1733-1793), ISIS Press, İstanbul 2011. google scholar
• Turan Ahmet Nezihi, “Kırım Hanlığı Kadı Sicilleri Hakkında Notlar”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, IX, (2003), 1-16. google scholar
• Veinstein, Gilles, “Missionaires jésuites et agents français en Crimée au debut du XVIIIe siècle”, Cahiers du Monde Russe et Soviétique (CMRS), X/3-4, (1969), 414-458. google scholar
• ________, “La Révolte des Mirza Tatars Contre le Khan, 1724-1725”, CMRS, XII/3, (1971), 327-338. google scholar
• Yağcı, Zübeyde Güneş, “Kırım Terek Defterleri Üzerine Mülahazalar”, Cihannüma Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi, VI/2, (2020), s. 17-45. google scholar
• Yaşa, Fırat, A90 numaralı (Dördüncü Cilt), 1061-1062 Tarihli Kadıasker Defterine Göre Kırım’da Sosyal ve Ekonomik Hayat, Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sakarya 2014. google scholar
• ________, “Han’ın Mutfağından Bahçesaray’daki Kölelere: Toplumsal İlişkilerin Odağında Kilercibaşı Mehmet Ağa”, Bilig: Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, LXXXI, (2017), 27-49. google scholar
• Yılmaz, Fehmi, “Terekelere Göre Kırım Karaylarının Servetleri”, Uluslararası Karay Çalışmaları Sempozyumu, Bilecik Üniversitesi Yayınları, Bilecik 2010, s. 351-376. google scholar
• ________, “XVIII. Asırda Hanlık Başkenti Bahçesaray”, Doğu Avrupa Türk Mirasının Son Kalesi Kırım, Ed. Yücel Öztürk, Çamlıca Yayınları, İstanbul 2015, s. 179-192. google scholar
• _______, “On Sekizinci Yüzyılın İkinci Yarısında Kırım’da Gayrimüslimler”, Osmanlı Araştırmaları, XXXIII, (2009), 237-268. google scholar