Karadeniz’de Değişen Siyasi Sınırlar ve Balıkçılar: Kırım ve Çevresinde Türk-Rus Balıkçılığı (1774-1917)

Öz

Bu çalışma, Karadeniz’in “Türk gölü” olmaktan çıkıp Osmanlı Devleti ile Rus İmparatorluğu arasında bir rekabet alanına dönüşmesi sürecini, balıkçılık faaliyetleri üzerinden inceleyerek, söz konusu dönüşümün yerel düzeydeki etkilerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. 18. ve 19. yüzyıllarda Rusya’nın Kırım kıyılarında uyguladığı nüfus politikaları, yerel halkın iç bölgelere göç ettirilmesiyle sonuçlanmış, bu durum yerel balıkçılık kültürünün zayıflamasına ve üretim kapasitesinin azalmasına yol açmıştır. Bu ekonomik ve demografik boşluk, ilk aşamada Anadolu’dan gelen Osmanlı balıkçıları tarafından doldurulmuş olmakla birlikte Rusya uzun vadede balıkçılık faaliyetlerini bilimsel araştırmalar, yatırımlar ve yasal düzenlemelerle kendi tebaası üzerinden geliştirip bölgedeki ekonomik özerkliğini pekiştirmeyi hedeflemiştir. Bu gelişmeler dönemin arşiv belgeleri, konsolosluk raporları ve diğer birincil yazılı kaynaklar temel alınarak mukayeseli bir şekilde değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, ilk başlardaki Osmanlı balıkçıları ile Rus yetkililer arasındaki iş birliğinin, zaman içerisinde karasuları, sınır ihlalleri, vatandaşlık statüsü, vergi uygulamaları ve kıyı güvenliği gibi konularla derinleşen çatışmaları doğurduğunu göstermektedir. Bu süreç, Karadeniz’in yalnızca balıkçılık faaliyetleri açısından zengin bir av sahası olmadığını; aynı zamanda Osmanlı ve Rusya arasındaki nüfuz mücadelesine sahne olan değişken ve dinamik bir sınır özelliği taşıdığını düşündürmektedir. Bu bağlamda, balıkçılar bu mücadelenin edilgen kurbanları olarak değil, değişen zorlu şartlara uyum sağlayabilen aktörleri olarak ortaya çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Karadeniz balıkçılığı
• Osmanlı balıkçıları
• Hamsi
• Kırım
• Deniz ürünleri ekonomisi
• Osmanlı-Rus denizcilik ilişkileri

Changing Political Boundaries in the Black Sea and Fisheries: Turkish-Russian Fishing Practices in Crimea and Its Surroundings (1774–1917)

Öz

This study aims to examine the transformation of the Black Sea from a “Turkish lake” into an arena of rivalry between the Ottoman Empire and the Russian Empire through the lens of fishing activities, thereby revealing the local-level impacts of this broader geopolitical shift. In the eighteenth and nineteenth centuries, the population policies implemented by Russia along the Crimean coast resulted in the relocation of local communities to inland areas, which in turn weakened the existing fishing culture and reduced production capacity. Although this economic and demographic vacuum was initially filled by Ottoman fishermen from Anatolia, Russia’s long-term objective was to develop fishing activities conducted by its own subjects. To this end, the empire pursued scientific research, made targeted investments, and introduced legal regulations to consolidate its economic autonomy in the region. These developments are evaluated comparatively based on archival documents, consular reports, and other primary written sources from the period. The findings indicate that the initial cooperation between Ottoman fishermen and Russian authorities gradually gave way to mounting conflicts over issues such as territorial waters, border violations, citizenship status, taxation practices, and coastal security. This process suggests that the Black Sea was not merely a resource-rich fishing ground but also a fluid and dynamic frontier, where the struggle for influence between the Ottoman Empire and Russia unfolded. In this context, fishermen appear not as passive victims of imperial competition, but as active agents capable of adapting to changing and often challenging circumstances.

Anahtar Kelimeler

• Black Sea fisheries
• Ottoman fishermen
• Anchovy
• Crimea
• Fisheries economy
• Ottoman-Russian maritime relations

Kaynakça

1. Bab-ı Âli Evrak Odası (BEO), 1560/116958 google scholar
2. Dâhiliye Nezareti Mektubî Kalemi (DH.MKT), 1904/25; 824/26 google scholar
3. Dâhiliye Nezareti Şifre Kalemi (DH.ŞFR), 322/93; 323/7; 81/182 google scholar
4. Dâhiliye Nezareti Muamelat (DH.TMIK.M), 166/20 google scholar
5. Dâhiliye Nezareti Muhaberat-ı Umumiye İdaresi (DH.MUİ), 121/10 google scholar
6. Dâhiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti, Beşinci Şube (DH. EUM. 5.ŞB), 10/2; 20/41 google scholar
7. Divan-ı Hümâyûn Düvel-i Ecnebiye Defterleri (A.DVNS.DVE.d), 86/4; s. 21/171; 21/168; 24/210 google scholar
8. Hariciye Nezareti Tahrirat-ı Hariciye (HR.TH), 157/41; 237/72; 300/62; 299/8 google scholar

9. Sadaret, Umum Vilayet Evrakı (A}MKT.UM), 474/51 google scholar
10. nr. 30-18-1-1, 10-39-18 google scholar
11. nr. 30-18-1-2, 18-14-5. google scholar
12. Aça, Mustafa, Denizin Çocukları: Giresun ve Trabzon Yöresi Balıkçılarının Meslek Folkloru, Türkiye Alim Kitapları, İstanbul 2016. google scholar
13. Aleksandr A. İ., “Krımskoe Rıbolovstvo (Kratkiy Oçerk)”, Rıbnoe Hozaystvo, II, Moskva 1923. google scholar
14. Aygün, Necmettin, Karadeniz’den Osmanlı Ekonomisine Bakış, II, Trabzon Ticaret ve Sanayi Odası, Ankara 2016. google scholar
15. Başer, Alper, “Kırım’da Rus Kolonizasyonu”, Karadeniz Araştırmaları, 6/24, (Kış 2010), 29-42. google scholar
16. Bay, Abdullah, Bir Sahil Kasabasının Kentleşme Süreci: Rize, Rize Belediyesi Kültür Yayınları, İstanbul 2023. google scholar
17. Boplan, G., Opisanie Ukraynı, Tipografia Karla Kraya, Sankt Peterburg 1852. google scholar
18. Bostan, İdris, “Rusya’nın Karadeniz’de Ticarete Başlaması ve Osmanlı İmparatorluğu (1700-1787)”, Belleten LIX/225 (1995), 353-394. google scholar
19. Bronevskiy, Martin, Opisanie Tatarii, Strelbytskyy Multimedia Publishing, 2018. google scholar
20. Çelebi, Evliya, Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi: Bursa-Bolu-Trabzon-Erzurum-Azerbaycan-Kafkasya-Kırım-Girit, II/I, haz. Yücel Dağlı-Seyit Ali Kahraman), Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2014. google scholar
21. Danilevskiy, Y. N., İssledovaniya o Sostoyanii Rıbolovstva v Rossii, VIII, S-Peterburg 1871. google scholar
22. Deveciyan, Karekin, Türkiye’de Balık ve Balıkçılık, çev. Eyüp Üyepazarcı, Aras Yayıncılık, İstanbul 2006. google scholar
23. Diripasko, O. A. -Bogutskaya, N. G. -Dem’yanenko, K. V. -Izergin, L.V., “Sea of Azov: A Brief Review of the Environment and Fishery,” Aquatic Ecosystem Health & Management, XVIII/2 (2015), 184-194. google scholar
24. Ekinci, İlhan, Tuna Komisyonu ve Tuna’da Ticaret (1856-1883), Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Ana Bilim Dalı, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Samsun 1998. google scholar
25. Erim, Nihat, Devletlerarası Hukuku ve Siyasi Tarih Metinleri, I, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, Ankara 1953. google scholar
26. Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, VII, haz. Yücel Dağlı-Seyit Ali Kahraman-Robert Dankoff, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2003. google scholar
27. Fomenko, İ. K., “Toponimika”, Obraz Mira na Starinnıh Portoplanah Priçernomore Konets XIII-XVII v., ed. İ. Y. Şerbakova, İndrik, Moskva 2011, 125-152. google scholar
28. Kessler, K. F., Puteşestvie s Zoologiçeskoy Tselyu K Severnım Beregam Çernago Morya i v Krım v 1858 Godu, Kiev 1861. google scholar
29. King, Charles, Karadeniz, çev. Zülal Kılıç, Kitap Yayınevi, İstanbul 2015. google scholar
30. Kirimli, Hakan, “Emigrations from the Crimea to the Ottoman Empire during the Crimean War”, Middle Eastern Studies, XLIV/5 (2008), 751-773. google scholar
31. Knudsen, Ståle, “From Tax to Proteins: State Fishery Policy and the Disregard of Tradition in Turkey”, Middle Eastern Studies, XL/5 (2004), 109-157. google scholar
32. Koçak, Zülfiye, “1787-1792 Osmanlı Rus Savaşında Değişen Dengeler ve Yaş Antlaşması”, Tarih İncelemeleri Dergisi XXXII/2 (2017), 459-490. google scholar
33. Köse, Osman, “Rusya’nın Karadeniz’le İlk Buluşması: İstanbul Antlaşması (13 Temmuz 1700)”, Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, XV/28 (2012), 199-220. google scholar
34. Lüksemburg, V., “Oçerk Rıbolovstva U Beregov Sevastopol’skogo Gradonaçal’stva”, Vestn. Rıbo-promışlennosti, red. O.A. Grimm’a, no 2 (1890), 49-56. google scholar
35. Markeviç, A., “K Stoletiyu Oteçestvennoy Voynı. Tavriçeskaya Guberniya v Svazi s Epohoy 1806-1814 Godov”, ed. A. Markeviç, İzvestiya Tavriçeskoy Uçyonıy Arkhivnoy Komissii, no 49 (ITUAK) Zemstva, Simferopol 1913, s. 1-100). google scholar
36. Marti, V. Y., “Voznikovenie i Razvitie Rıbnogo Promısla v Azovsko-Çernomorskom Basseyne”, Priroda: Popularnıy Estestvenno-İstoriçeskiy Jurnal, no 5 (1941), 78-83. google scholar
37. Osmanlı-Rus Antlaşmaları: 1700-1834, Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Yayın no. 4, Ankara 2019. google scholar
38. Refatovna Apazova, Selviye, “İstoriya İssledovaniya Osnovnıh Etapov Promişlennogo Rıbolovstva v Severozapadnom Krymu.” Pedagogicheskiy Vestnik, 4 (2018), 7-11. google scholar
39. Saraç, Hüseyin, Savaş ve Ticaret: 20. Yüzyıl Başlarında Rusya’da Ticari Faaliyetlerde Bulunan Rizeli Esnaf, Eğitim Yayınevi, Konya 2022. google scholar
40. Semakov, N. M., “Rıbolovstva v Ustie Dnestrovskavo Limana i Şabolatskom Ozere”, Bessarabskoe Selskoe Hozaystvo, no 7 (1999), 36-54. google scholar
41. Şimşek, Eyyub, “18. Yüzyılın Sonunda Rusya’nın İskân Politikaları ve Osmanlı Rumlarının Rusya’ya Göçü”, Tarih İncelemeleri Dergisi, XXXI/2 (2016), 543-568. google scholar
42. Togral, Özge, “19. Yüzyılda Tuna Nehri Havzasında Balıkçılık Faaliyetleri” XVIII. Türk Tarih Kongresi, Ankara 2022, 483-502 google scholar
43. Trabzon Vilayet Salnamesi 1888, haz. Kudret Emiroğlu, Trabzon İli ve İlçeleri Eğitim, Kültür ve Sosyal Yardımlaşma Vakfı, 13. Ankara 2002. google scholar
44. Tunmann, İ., Krımskoe Hanstvo, Simferopol 1936. google scholar
45. Üner, Sıtkı, “Hamsi-Kısım II”, Balık ve Balıkçılık, VIII/4 (Nisan 1960), 11-14. google scholar
46. “Vapur ve Yelkenli Sandallar ile Balık Sayd Edenlere ve Dersaadet Balıkçı Esnafına Dair Kararnamedir”, Düstur, 1. Tertip, Zeyl, I, Matbaa-i Amire, İstanbul 1298. google scholar
47. Yarcı, Güler, “Osmanlıda Avcılık Yasaları”, Acta Turcica Çevrimiçi Tematik Türkoloji Dergisi I/1 (2009), 123-152. google scholar
48. “Zabıta-i Saydiye Nizamnamesi”, Düstur, 1. Tertip, Zeyl II, Mahmud Bey Matbaası, İstanbul 1299. google scholar
49. Zayka, V. E., Çernomorskie Rıbı i Letopis İh Promısla, NPTS EKOSİ-Gidrofizika, Sevastopol 2008. google scholar