Words and Pattern Phrases Related to Women in Karakhanid Turkish Texts

Öz

Karakhanid Turkish is an expression that represents a language period in which the Turks began to “differentiate” within the framework of geographical, cultural, economic, sociological, and religious beliefs. Language heirlooms belonging to this period consist of the Kutadgu Bilig, Dîvânu Lugâti't-Türk, Atebetü'l-Hakâyık, and Qur'an Translations. This study examines the concept of women found in these works and evaluates these concepts within the framework of the nomenclature used for women. Women have always stood out in the pre-Islamic Turkish state and society. This study presents the vocabulary that shows the position of women as having a crucial place in society before the adoption of Islam. The congenital and acquired names of “woman” will be included. Furthermore, the study also provides information about the forms and usage of these words in the Old Turkish period. It will be determined if new words have been added since then and if there are words that differ in meaning. The identified words—names given to women during the Karakhanid Turkish period—will be examined and analyzed comparatively among the ancient works.

Anahtar Kelimeler

• Woman
• Karakhanid Turkish
• Kutadgu Bilig
• Dîvânu Lugâti’t-Türk
• Atebetü’l-Hakâyık
• Qur

Karahanlı Türkçesi Metinlerinde Kadınlarla İlgili Kelime ve Kalıp İfadeler

Öz

Karahanlı Türkçesi, Türklerin coğrafî, kültürel, ekonomik, sosyolojik ve inanç çerçevesinde İslamileşmeye başladıkları bir dil devresini temsil eder. Bu döneme ait olan dil yadigârlarımız Kutadgu Bilig, Dîvânu Lugâti’t-Türk, Atebetü’l-Hakâyık ile Kur’an Tercümelerinden ibarettir. Söz konusu eserlerde kadın ile ilgili kavram alanı, kadınlar için kullanılan adlandırmalar çerçevesinde değerlendirilmeye çalışılacaktır. Kadınlarla ilgili bu yeni muhitte ortaya çıkan adlandırmaları eserler bağlamında ele alınıp incelenecektir. İslamiyet’in kabulünden önce toplum içerisinde önemli bir yere sahip olan kadının İslami devirden itibaren konumunu gösteren söz varlığını ortaya koymak amaçlanmaktadır. Bu noktada “kadın”ın doğuştan gelen ve sonradan kazandığı adlara yer verilecektir. Çalışmada gerekli görülen kelimelerin Eski Türkçedeki şekilleri ve kullanım alanları hakkında da bilgi verilmeye çalışılacaktır. Bu sayede öteden beri kullanılan kelimelere yeni kelimelerin ilave edilip edilmediği de görülecektir. Ayrıca anlam bakımından farklılaşma yaşayan kelimeler de tespit edilmeye çalışılacaktır. Tespit edilen kelimeler, eserler arasında mukayeseli bir şekilde ele alınıp incelenecek ve dönemin “kadın” adlandırmaları açısından bir kanaate varılmaya çalışılacaktır

Anahtar Kelimeler

• Kadın
• Karahanlı Türkçesi
• Kutadgu Bilig
• Dîvânu Lugâti’t- Türk
• Atebetü’l-Hakâyık
• Kur’an Tercümeleri

Kaynakça

1. Arat, R. R. (2005). Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig. İstanbul: Kabalcı Yayınevi. google scholar
2. Arat, R. R. (2006). Atebetü’l-Hakayık. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. google scholar
3. Argunşah, M. (2017). Türkiye Türkçesindeki Kadınla İlgili Temel Söz Varlığının Tarihî Gelişimi, Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatında “Kadın” Sempozyumu. Amasya Üniversitesi, 81-105. google scholar
4. Ata, A. (2004). Türkçe İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nushası). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. google scholar
5. Atalay, B. (1999). Dîvânu Lugâti’t-Türk Dizini. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. google scholar
6. Aydın, E. (2018). Uygur Yazıtları, İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayıncılık. google scholar
7. Aydın, E. (2019). Sibirya’da Türk İzleri Yenisey Yazıtları. İstanbul: Kronik Kitap. google scholar
8. Aydın, E. (2020). Türklerin Bilge Atası Tonyukuk, 4. bs., İstanbul: Kronik Kitap. google scholar

9. Bayat, F. (2008). Orta Türkçe Sözlük. İstanbul: Yalın Yayıncılık. google scholar
10. Caferoğlu, A. (1968). Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. google scholar
11. Clauson, Sir G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish. Oxford: At the Clarendon Press. google scholar
12. Çağatay, S. (1962). “Türkçede Kadın İçin Kullanılan Sözler”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, c. 10, 13-49. google scholar
13. Çağatay, S. (1978). Türk Lehçeleri Üzerine Denemeler, Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi. google scholar
14. Dankoff, R. & James, K. (1982), Mahmud al-Kâşgarî, Compendium of the Turkic Dialects (Dîwân Lugat at-Turk), Part I, Harvard University Press, USA. google scholar
15. Debreli, Z. G. (2016). “Kutadgu Bilig’de Kadın”, Studies Of The Ottoman Domain 6-11. google scholar
16. Demir, E. (2021). “Kutadgu Bilig’de İnşa Edilen Kadın Kimliği Üzerine Sosyal Bir İnceleme”. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 4 (Nisan/April 2021), 199-208. google scholar
17. Donuk, A. (1988). İdari-Askeri Ünvan ve Terimler, İstanbul: Türk Dünyası Araştırma Vakfı, google scholar
18. Ercilasun, A. B. & Akkoyunlu, Z. (2018). Dîvânu Lugâti’t-Türk (Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. google scholar
19. Ercilasun, A. B. & Aliyev, A. M. & Şayhulov, A. & Kajıbek, E. Z. & Konkobay Uulu, K. & Berdak, Y. & Göklenov C. & Mahpir, V. U. & Çeçenov, A. (1991). Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü I. Ankara: Kultur Bakanlığı Yayınları. google scholar
20. Erdoğan, İ. (2016). “Dîvânu Lugâti’t-Türk’te Kadınla İlgili Kavramlar”, Dini Araştırmalar Kadın Özel Sayısı, 2016, 197-207. google scholar
21. Ergin, M. (2000). Orhun Abideleri. İstanbul: Boğaziçi Yayınları. google scholar
22. Genç, R. (1981). Karahanlı Devlet Teşkilâtı. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları. google scholar
23. Genç, R. (1997). Kaşgarlı Mahmud’a Göre XI. Yüzyılda Türk Dünyası, Ankara Üniversitesi Basımevi, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara. google scholar
24. Gömeç, S. (2009). Kök Türk Tarihi, Ankara: Akçağ Yayınları. google scholar
25. Gülensoy, T. (2007). Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. google scholar
26. Güner, N. (2013). “Kadınla İlgili Eski Türkçe Bir Kelime: Uragut.” Turkish Studies Dergisi, C. 8, S. 9, 2569-2669. google scholar
27. Gürbüz, E. (2020). “Türkiye’de Yapılan Çalışmalarda Orhon Yazıtları’nı Okuma ve Yorumlama Farklılıkları”. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. google scholar
28. Kafesoğlu, İ. (1977). Türk Milli Kültürü. İstanbul: Ötüken Neşriyat. google scholar
29. Karahan, A. (2006). “Tarihî Türk Dilinin Söz Varlığına Katkılar: Kadınla İlgili Kelimeler Üzerine”. Bilkent Üniversitesi l. Uluslararası Büyük Türk Dili Kurultayı Bildirileri. Ankara. google scholar
30. Karahan, A. (2006). “Tarihî Türk Dilinin Söz Varlığına Katkılar: Kadınla İlgili Kelimeler Üzerine”, Bilkent Üniversitesi l. Uluslararası Büyük Türk Dili Kurultayı Bildirileri. Ankara. google scholar
31. Karamanlıoğlu, A. F. (1966). “Silik Sözü Üzerine”. Reşid Rahmeti Arat İçin. (320- 322). Ankara. google scholar
32. Kaya, C. (2020). “Köktürkçede İsi/İşi -Kisi/Kişi Üzerine”. Ardahan Üniversitesi İnsani Bilimler ve Edebiyat Fakültesi Dergisi (Belgü), 19-26. google scholar
33. Kök, A. (2004). “Karahanlı Türkçesi Satır Arası Kur’an Tercümesi, TİEM 73 1v-235v/2 Giriş - İnceleme - Metin- Dizin”. Basılmamış Doktora Tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi. google scholar
34. Li, Y. S. (1999). Türk Dillerinde Akrabalık Adları. İstanbul: Simurg Yayınları. google scholar
35. Özdarıcı, Ö. (2011). “Dîvânü Lûgat-it-Türk’te Kadın ve Kadına İlişkin Unsurlar.” Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(1), 127-156. google scholar
36. Parlatır, İ. (1983). “Türk Sosyal Hayatında Kölelik”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, Cilt XLVIII, Sayı 187, 805-829. google scholar
37. Rasanen, M. (1969). Versuch einesEtymologischen Wörterbuchs der Türksprachen. Helsinki: Suomalais-Ugrilainen Seura. google scholar
38. Röhrborn, K. (2019). “Tekrar Eski Türkçe bag eşi”. Çev. G. Aris. International Journal of Old Uyghur Studies, 1(1). 89-94. google scholar
39. Taşağıl, A. (2017). Kök Tengri’nin Çocukları, İstanbul: Bilge Kültür Sanat. google scholar
40. Tekin, Ş. (2019). Uygurca Metinler II Maytrısimit (Burkancıların Mehdisi Mmaitreya İle Buluşma Uygurca İptidaî Bir Dram), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. google scholar
41. Tekin, T. (2014). Orhon Yazıtları, 5. bs., Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. google scholar
42. Tellioğlu, İ. (2006).“İslam Öncesi Türk Toplumunda Kadının Konumu Üzerine.” A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi [TAED], 55, 209-224. google scholar
43. Temir, A. (1972).“Türk-Moğol İmparatorluğu Devrinde Sosyal ve Askeri Teşkilat”, Türk Kültürü, Yıl. X, S.118, 190-202. google scholar
44. Tokyürek, H. (2013). “Runik Türk Yazıtlarında ve Eski Uygur Metinlerinde Kadın Hiyerarşisi”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten 2013, Cilt 61, Sayı 1, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, s. 119-130. google scholar
45. Turan, F. (2008-2009). Dîvânü Lûgat-it-Türk’ün Metodolojisi Üzerine.” Akademik Araştırmalar Dergisi, Sayı 39, 118-130. google scholar
46. ___________ (2020). “Türkçede Cariyelik ve Kadın Köleliğine Dair Leksikolojik Yapılar I: Eski ve Orta Türkçe Metinlerindeki Veriler.” Uluslararası Tonyukuk Sempozyumu, 289-297. google scholar
47. Useev, N. (2012). “Köktürk Harfli Yenisey Yazıtlarındaki Kadını Bildiren Kelimelerin Anlamına Göre Eski Türklerde Kadın İmajı”, Dil Araştırmaları, Sayı: 11 Güz 2012, 57-66. google scholar
48. Ünlü, S. (2004). “Karahanlı Türkçesi Satır Arası Kur’an Tercümesi, TİEM 73 235v/3-450r/7 Giriş-Metin-İnceleme-Analitik Dizin”. Basılmamış Doktora Tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi. google scholar
49. Zieme, P. (2013). “Eski Türkçe Eş/Hanım Kelimesi Üzerine Bazı Açıklamalar”, Çev. Aybüke Betül Kıymaz, Türkbilig, 129-133. google scholar
50. İnternet Kaynakları
51. https://sozluk.gov.tr/ google scholar