Meditation, Saṃsāra, and Confession: Fragments of Old Uyghur Text on Various Issues

Öz

Although the development of Buddhism among Turks occurred in the Western Uyghur Khanate, Turks’ first encounter with Buddhism is thought to date back much earlier. Chinese sources often mention Turks as having had an interest in Buddhism; however, no data is found on Buddhism in the inscriptions from the Turkish khaganates in Mongolia. In any case, the Buddhist Uyghur literature is the result of an intense translation activity in the Western Uyghur Khaganate. Despite the difficulty of discussing a Buddhist Uyghur canon through the written sources from the Western Uyghur Khaganate, the Uyghurs are understood to have belonged to certain schools of Buddhism. While some of the Uyghurs’ written sources are complete, others have survived to the present day in fragments. This study concerns the edition of seven fragments (archival numbers: Mainz 281, U 1206, U 1762, U 4997, U 5468, U 244, and U 5012) preserved in the Berlin Turfan Collection regarding different issues related to the Old Uyghur literature such as meditation, saṃsāra [the material world’s cycle of death and rebirth], and confession. This article consists of these fragments’ transcription, transliteration, translation into Turkish, explanations, and a glossary/index.

Anahtar Kelimeler

• Old Uyghur
• Buddhism
• meditation
• confession

İstiğrak, Saṃsāra ve Tövbe: Türlü Meselelere İlişkin Eski Uygurca Metin Parçaları

Öz

Budizm’in Türkler arasındaki esas inkişafının Batı Uygur Kağanlığı’nda gerçekleştiği bilinse de Türklerin Budizm ile tanışmalarının çok daha önceki bir tarihe dayandığı düşünülmektedir. Özellikle Çin kaynaklarında Türklerin Budizm’e ilgi duydukları dile getirilir; bununla birlikte Moğolistan’daki I. ve II. Doğu Türk Kağanlıklarından kalan yazıtlarda Budizm’e ilişkin bir veri mevcut değildir. Her durumda günümüze kadar erişen Budist Uygur edebiyatının Batı Uygur Kağanlığı’nda süren yoğun bir tercüme faaliyetinin bir neticesi olduğu belirtilmelidir. Batı Uygur Kağanlığı’ndan kalan yazılı kaynaklar yoluyla eksiksiz bir Budist Uygur külliyatından söz etmek şimdilik güç olsa da bir yolla Uygurların Budizm’in belli ekollerine intisap ettiği anlaşılmaktadır. Uygurlardan kalan Budist edebiyata ilişkin yazılı kaynakların bir kısmı bütünlüklü iken bir kısmı fragmanlar hâlinde günümüze ulaşmıştır. Bu çalışma bu noktada daha önce yayımlanmamış Budist Eski Uygur edebiyatına ilişkin istiğrak, saṃsara, tövbe başta olmak üzere çeşitli konuları ihtiva eden ve bugün Berlin Turfan Koleksiyonu’nda korunan yedi metin parçasının neşri üzerinedir ve bu fragmanların arşiv numaraları şöyledir: Mainz 281, U 1206, U 1762, U 4997, U 5468, U 244 ve U 5012. Bu yazı burada bahsi geçen fragmanların yazı çevirimini, harf çevirisini, Türkiye Türkçesine aktarımını, metne ilişkin açıklamalarını ve sözlük/dizinini ihtiva etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Eski Uygurca
• Budizm
• istiğrak
• saṃsāra
• tövbe

Kaynakça

1. Adams, D. Q. (2013). A dictionary of Tocharian B. Revised and greatly enlarged. Vol. 1-2. Amsterdam ve New York: Rodopi. google scholar
2. Clauson, S. G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Oxford: Oxford at the Clarendon Press. google scholar
3. Dankoff, R. ve Kelly, J. (1982-1985). Mahmud al-Kasyan. Compendium of Turkic dialects (Diwan luYat at-Turk). Part I-III. Duxbury, Massachusetts: Harvard University. google scholar
4. Durkin-Meisterernst, D. (2004). Dictionary of Manichaean texts. Vol. III: Texts from Central Asia and China. Part 1. Dictionary ofManichaean Middle Persian and Partian. Turnhout: Brepols. google scholar
5. Edgerton, F. (1953). Buddhist hybrid Sanskrit grammar and dictionary. Vol. II: Dictionary. New Haven: Yale University Press. google scholar
6. Gabain, A. von (1954). Buddhistische Türkenmission. J. Schubert ve U. Schneider (Ed.), Asiatica: Festschrift Friedrich Weller. Zum 65. Geburtstag gewidmet von seinen Freunden, Kollegen und Schülern kitabı içinde (s. 161-173). Leipzig: Harrassowitz. google scholar
7. Gabain, A. von (1988). Eski Türkçenin grameri (M. Akalın, Çev.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. google scholar
8. Gharib, B. (1995). Sogdian dictionary: Sogdian-Persian-English. Tehran: Farhangan. google scholar

9. Giles, H. A. (1912). A Chinese-English dictionary. Part I-II. 2nd edition. Shanghai ve London: Kelly and Walsh. google scholar
10. Hao, C. (2021). A history of the second Türk empire (ca. 682-745 AD). Leiden ve Boston: Brill. google scholar Hirakawa, A. (1997). Buddhist Chinese-Sanskrit dictionary. Tokyo: Reiyukai. google scholar
11. JEBD = Japanese-English Buddhist dictionary. (1979). Tokyo: Daito Shuppansha. google scholar
12. Johanson, L. (2021). Turkic. Cambridge: Cambridge University Press. google scholar
13. Kaçalin, M. S. ve Ölmez, M. (2019). Dîvânu lugâti’t-Turk. Mahmûd el-Kâşgarî. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık. google scholar
14. Karaayak, T. (2021). Eski Uygurca Abitaki metinlerinin söz varlığı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. google scholar
15. Klimkeit, H.-J. (1990). Buddhism in Turkish Central Asia. Numen, 37(1), 53-69. google scholar
16. Maue, D. (1996). Alttürkische Handschriften. Teil 1: Dokumente in Brahmi und tibetischer Schrift. Stuttgart: Steiner. google scholar
17. Monier-Williams, M. (1899). A Sanskrit-English dictionary. Oxford: Oxford University Press. google scholar
18. Nadalyayev, V. M., Nasilov, D. M., Tenişev, E. R. ve Şçerbak, A. M. (1969). Drevnetyurkskiy slovar’. Leningrad: Izdat. Nauka, Leningradskoe Otd. google scholar
19. Nishiwaki, T. (2014). Chinesische und manjurische Handschriften und seltene Drucke. Teil 7: Chinesische Blockdrucke aus der Berliner Turfansammlung (M. Kriegeskorte ve C. Wittern, Çev.). Stuttgart: Steiner. google scholar
20. Ölmez, M. (2017). Eski Uygurca ikilemeler üzerine. Türk Dilleri Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 65(2), 243-311. google scholar
21. Özertural, Z. (2020). Alttürkische Handschriften Teil 4: Varia Buddhica: Buddhistische Gedichte und Kleinere Sutra-Texte. Stuttgart: Franz Steiner. google scholar
22. Poucha, P. (1955). Institutiones linguae Tocharicae. Pars I: Thesaurus linguae Tocharicae dialecti A. Praha: Statni Pedagogicke Nakladatelstvi. google scholar
23. Röhrborn, K. (1977-1998). Uigurisches Wörterbuch. Sprachmaterial der vorislamischen türkischen Texte aus Zentralasien 1-6. Wiesbaden: Steiner. google scholar
24. Röhrborn, K. (1996). Die alttürkische Xuanzang-Biographie VIII. Nach der Handschrift von Paris, Peking und St. Petersburg sowie nach dem Transkript von Annemarie von Gabain hrsg., übersetzt und kommentiert. Wiesbaden: Harrassowitz. google scholar
25. Röhrborn, K. (2010). Uigurisches Wörterbuch. Sprachmaterial der vorislamischen türkischen Texte aus Zentralasien, Neubearbeitung. I. Verben. Vol. 1: ab- - äzüglä-. Stuttgart: Steiner. google scholar
26. Röhrborn, K. (2017). Uigurisches Wörterbuch. Sprachmaterial der vorislamischen türkischen Texte aus Zentralasien. Neubearbeitung. II. Nomina-Pronomina-Partikel. Band 2: as-äzük. Stuttgart: Steiner. google scholar
27. Şen, S. (2002). Eski Uygur Türkçesinde ikilemeler. (Yüksek Lisans Tezi). Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Samsun. google scholar
28. Tremblay, X. (2007). The spread of Buddhism in Serindia-Buddhism among Iranians, Tocharians, and Turks before the 13th century. A. Heirman ve S. P. Bumbacher (Ed.), The spread of Buddhism kitabı içinde (s. 75-129). Leiden ve Boston: Brill. google scholar
29. Uzunkaya, U. (2020). Budizm’in Mahayana ekolüne ilişkin Eski Uygurca belgeler (metin-aktarma-açıklamalar-sözlük-dizin). İstanbul: Kesit Yayınları. google scholar
30. Wilkens, J. (2011). Hatten die alten Uiguren einen buddhistischen Kanon? M. Deeg, O. Freiberger ve C. Kleine (Ed.), Kanonisierung und Kanonbildung in der asiatischen Religionsgeschichte kitabı içinde (s. 345-378). Wien: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften. google scholar
31. Wilkens, J. (2015). Buddhism in the West Uyghur Kingdom and beyond. C. Meinert (Ed.), Transfer of Buddhism across Central Asian networks (7th to 13th centuries) kitabı içinde (s. 191-249). Leiden ve Boston: Brill. google scholar
32. Wilkens, J. (2021). Handwörterbuch des Altuigurischen: Altuigurisch - Deutsch - Türkisch /Eski Uygurcanın el sözlüğü: Eski Uygurca - Almanca - Türkçe. Göttingen: Universitätsverlag Göttingen. google scholar
33. Zieme, P. (2020). Zum Pferdenamen arkun. Uigurorum veterum fragmenta minora kitabı içinde (s. 6769). Turnhout: Brepols. google scholar
34. Elektronik Kaynaklar google scholar
35. DDB = Digital Dictionary of Buddhism, www.buddhism-dict.net (Erişim tarihi: 18.05.2022). google scholar
36. Mainz 281 (T II S 32/517): [ön:] http://turfan.bbaw.de/dta/mainz/images/mainz0281_seite2.jpg [arka:] http://turfan.bbaw.de/dta/mainz/images/mainz0281_seite1.jpg (Erişim tarihi: 18.05.2022). google scholar
37. U 1206 (T I 5 XVIII 28): [ön:] http://turfan.bbaw.de/dta/u/images/u1206seite2.jpg">http://turfan.bbaw.de/dta/u/images/u1206seite2.jpg [arka:] http://turfan. bbaw.de/dta/u/images/u1206seite1.jpg (Erişim tarihi: 18.05.2022). google scholar
38. U 1762 (T II S 32a): [A sayfası:] http://turfan.bbaw.de/dta/u/images/u1762seite1.jpg [B sayfası:] http:// turfan.bbaw.de/dta/u/images/u1762seite2.jpg (Erişim tarihi: 18.05.2022). google scholar
39. U 244 (o. F.): [ön:] http://turfan.bbaw.de/dta/u/images/u0244verso.jpg">http://turfan.bbaw.de/dta/u/images/u0244verso.jpg [arka:] http://turfan.bbaw.de/dta/u/ images/u0244recto.jpg (Erişim tarihi: 18.05.2022). google scholar
40. U 4997 (T II Y 22): [ön:] http://turfan.bbaw.de/dta/u/images/u4997seite1.jpg (Erişim tarihi: 18.05.2022). google scholar
41. U 5012 (T II Y 59): [ön:] http://turfan.bbaw.de/dta/u/images/u5012seite1.jpg">http://turfan.bbaw.de/dta/u/images/u5012seite1.jpg [arka:] http://turfan.bbaw. de/dta/u/images/u5012seite2.jpg (Erişim tarihi: 18.05.2022). google scholar
42. U 5468 (T I D 645): [B sayfası:] http://turfan.bbaw.de/dta/u/images/u5468seite1.jpg (Erişim tarihi: 18.05.2022). google scholar
43. URL 1: https://orient-mss.kohd.adw-goe.de/receive/KOHDOldUygurMSBook_manuscript_00000968 (Erişim tarihi: 18.05.2022). google scholar
44. URL 2: https://orient-mss.kohd.adw-goe.de/receive/KOHDOldUygurMSBook_manuscript_00001121 (Erişim tarihi: 18.05.2022). google scholar
45. URL 3: https://orient-mss.kohd.adw-goe.de/receive/KOHDOldUygurMSBook_manuscript_00001157 (Erişim tarihi: 18.05.2022). google scholar
46. URL 4: https://orient-mss.kohd.adw-goe.de/receive/KOHDOldUygurMSBook_manuscript_00001128 (Erişim tarihi: 18.05.2022). google scholar
47. URL 5: https://orient-mss.kohd.adw-goe.de/receive/KOHDOldUygurMSBook_manuscript_00000722 (Erişim tarihi: 18.05.2022). google scholar