Exploring Cevher-nāme: Publications and Studies on Gemology in the First Century of the Republic of Türkiye

Öz

Since ancient times, humanity has been fascinated by precious stones, referred to as “ore,” due to their diverse characteristics. These ores, utilized for various purposes across different climates and cultures, are categorized as precious, semiprecious, or worthless based on their properties. They hold significance in numerous cultures and epochs, serving as symbols of beauty, wealth, and power. Additionally, they are esteemed for their perceived healing properties. Cevher-nāmes, comprehensive texts delving into the “science of gemstones,” cover a wide array of topics including the physical attributes of precious stones, their geographical origins, applications, benefits, and drawbacks. These texts have enjoyed popularity across different historical periods and cultures. This article discusses Turkish publications and translations of copyrighted cevher-nāmes up to the present day. In the section titled “On Cevher-nāme Publications in the Republican Era,” it explores individual cevher-nāmes and related studies from the Republican era, assessing the handling of the cevher-nāme genre in contemporary research by comparing and contrasting various aspects of existing studies. Furthermore, thematic studies examining the discovery, processing, and utilization of ores in realms such as medicine, literature, folklore, and historical contexts are scrutinized under the section titled “Thematic Studies on Ore and Cevher-nāmes.” The conclusion and evaluation sections appraise current research endeavors, presenting an overview of the distribution of mentioned cevher-nāmes and associated studies according to subject matter, and offer suggestions for future investigations in the field of cevher-nāmes.

Anahtar Kelimeler

• Ore
• ore books
• cevher
• cevher-nāme
• cevher-nāme publications

Cumhuriyet’in İlk Yüzyılında Cevher-nâme Neşirleri ve Yayınları Üzerine

Öz

“Cevher” olarak adlandırılan değerli taşlar, çeşitli özelliklerinden dolayı eski çağlardan beri insanlığın ilgisini çekmiştir. Her iklim ve kültürde benzer veya farklı özellikleriyle çeşitli amaçlar için kullanılan cevherler, değerli, yarı değerli ve değersiz olarak sınıflandırılır. Cevherlerin farklı kültürlerde ve zamanlarda insanlar için önemli olmalarının nedeni; güzellik, zenginlik ve güç simgesi olarak görülmeleridir. Bunlar dışında onları önemli kılan diğer bir özellikleri de cevherlerin şifa kaynağı olarak görülmesidir. Değerli taşların fiziksel özellikleri, bulundukları yerler, kullanım alanları, fayda ve zararları gibi birçok konuyla ilgilenen “cevâhir ilmi” hakkında ayrıntılı bilgiler veren cevher-nâmeler, farklı çağlarda ve kültürlerde rağbet gören eserlerden olmuştur. Bu makalede telif ve tercüme cevher-nâmelerin günümüze kadar olan Türkçe neşirlerinden ve çalışmalarından bahsedilecektir. “Cumhuriyet Dönemi Cevher-nâme Yayınları Üzerine” başlıklı bölümde müstakil cevher-nâmeler ve bunlarla ilgili Cumhuriyet döneminde yapılan çalışmalar ele alınacaktır. Mevcut çalışmaların muhteva bakımından farklı veya benzer yönleri ortaya konularak günümüze kadar uzanan süreçte cevher-nâme türünün çalışmalarda ele alınış biçimi değerlendirilecektir. “Cevherler ve Cevher-nâmeler Üzerine Tematik Çalışmalar” başlığı altında tıp-halk hekimliği, edebiyat, halk inanışları ve tarihi dönemlerde cevherlerin bulunuşu, işlenişi ve kullanım alanlarıyla ilgili yapılan çalışmalar incelenmiştir. Sonuç ve değerlendirmeler bölümünde ise yazıda bahsi geçen cevhernâmeler ve bunlar üzerine yapılan çalışmaların konu bakımdan dağılımı verilerek bugüne kadarki mevcut çalışmalar değerlendirilecek ve cevher-nâmelerle ilgili bundan sonra yapılacak çalışmalar için birtakım önerilerde bulunulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Cevher-nâme
• cevher
• ilmü’l-cevâhir
• değerli taşlar
• cevhernâme neşirleri

Kaynakça

1. Abalı, S. (2006). Değerli Taşların Flame Fusion Metodu ile Katılaştırılması. Metal Dünyası; Sezgin, F. (2007). İslam’da Bilim ve Teknik. (Abdurrahman Aliy, Çev.) İstanbul: Kültür A.Ş. Yayınları. google scholar
2. Acıduman A. ve Arda, B. (2014). Tıp Tarihi Açısından Hubeyş bin İbrahim et-Tiflisi: Eserleri, Katkıları. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Mecmuası 67(2), s. 51-56. google scholar
3. Adıvar, A. A. (1982). Osmanlı Türklerinde İlim. İstanbul: Remzi Kitabevi. google scholar
4. Aksoy, G. (2018). Aristoteles’in Taşlar Kitabı: Kitâb-ı Ahcâr lî-Aristâtâlîs. İstanbul: Büyüyenay Yayınları. google scholar
5. Aktürk M. (1998). Muhammed b. Mahmûd Şirvânî, Cevher-nâme (İnceleme-Metin). (Lisans Tezi). Erciyes Üniversitesi, Kayseri. google scholar
6. Alan, S. (2023). Çağatay Türkçesi Dönemi Eserlerinde Değerli Taşlar. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 63(1), s. 37-60. google scholar
7. Arabacı, U. (2022). Orta Çağ İslâm Dünyasında Değerli Taşlar: İnci, Mercan, Yâkût, Yeşim taşı, Fildişi, Safir. (Yüksek Lisans Tezi). Amasya Üniversitesi, Amasya. google scholar
8. Aras, Ö. (2023). et-Tîfâşî ve Değerli Taşlara Dair Eseri: Ezhârü’l-efkâr fî Cevâhiri’l-ahcâr. Dergiabant 11(2), 323-343. google scholar

9. Argunşah M. (1991). 15 Yüzyılda Yazılmış Tuhfe i Murâdî İsimli Cevhernâmede Geçen Değerli Taşlarla İlgili Terimler. Türklük Araştırmaları Dergisi (6), s. 1-20. google scholar
10. Argunşah, Mustafa (1999). Muhammed b. Mahmûd-ı Şirvânî Tuhfe-i Murâdî: İnceleme-Metin-Dizin. Ankara. TDK Yayınları. google scholar
11. Arslan, S. (2021). Eski Mezopotamya’da Değerli Taşlar ve Kullanım Alanları (Doktora Tezi). Erciyes Üniversitesi, Kayseri. google scholar
12. Arslan, S. (2021). Eskiçağlardan Günümüze Kartal-Taşı/Hamilelik-Taşı ve Bu Taşın Kullanım Alanları Üzerine Bir Değerlendirme. OANNES - Uluslararası Eskiçağ Tarihi Araştırmaları Dergisi 3(1), s. 95-107. google scholar
13. Arvas, H. S. (2021). Mostarlı Hasan Ziyâ’î Divanı’nda Maddi Kültür (Yüksek Lisans Tezi). Düzce Üniversitesi, Düzce. google scholar
14. Aslan, R. Keskin (2021). Celîlî Divanı’nda Değerli Taşlar. HİKMET-Akademik Edebiyat Dergisi -Yûnus Emre’den Mehmed Âkif’e Şiir Özel Sayısı- s. 312-330. google scholar
15. Aybet, N. (1987). Fuzûlî Dîvânı’nda Maddi Kültür (Yüksek Lisans Tezi). Marmara Üniversitesi, İstanbul. google scholar
16. Aydın, E. (2013). Şifa’ el-Fu’âd li-Hazreti Sultân Murâd (İnceleme-Metin-Dizin). (Yüksek Lisans Tezi). Dumlupınar Üniversitesi, Kütahya. google scholar
17. Aydın, F. (2023). Aşk Yolunun Kara Taşları: Divan Şiirinde Taşlar. Akademi Sosyal Bilimler Dergisi 10(30), s. 255-281. google scholar
18. Aydın, M. B. ve Murad, S. (2019). Nizâmü’l-Edviye-Sakızlı İsa Efendi. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları. google scholar
19. Aydüz, S. (2000). “İbnü’n-Nakîb el-Halebî”. TDV İslam Ansiklopedisi içinde (C. 21: s. 164-165). İstanbul: TDV Yayınları. google scholar
20. Aynakulova, G. (2003). “Türk Kültüründe Yada Taşı”. E. Semih Yalçın (Ed.) Prof. Dr. Kâzım Yaşar Kopraman’a Armağan içinde (148-187). Ankara: Berikan Yayınları. google scholar
21. Batur H. (2015). Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın Şiirlerinde Maddi Kültür ve Sosyal Hayat Unsurları (Yüksek Lisans Tezi). Batman Üniversitesi, Batman. google scholar
22. Bayraktar, T. (1979). Cevher Hazırlamada Zenginleştirme Öncesi İşlemler. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversite Matbaası. google scholar
23. Bayram, E. (2010). Fehîm-i Kadîm Dîvânı’nda Kültür Unsurları (Yüksek Lisans Tezi). Balıkesir Üniversitesi, Balıkesir. google scholar
24. Bedirhan, Y. ve Süder, N. (2022). İslamiyet Öncesi Dönemde Türklerde Kullanılan Madenler ve Maden İşletmeciliği. Academic Social Resources 7(35), s. 273-289. google scholar
25. Bektaş, İ. (2008). Kitâb-ı Cevherü’l-Cevâhir (İnceleme-Metin-Dizin). (Yüksek lisans tezi). Niğde Üniversitesi, Niğde. google scholar
26. Bozaslan, S. Uysal (2019). Divan Şiirinde Estetik Bir Unsur Olarak Değerli Taşlar. Mustafa Aça (Ed.), Toplum ve Kültür Araştırmaları Sempozyumu Bildiriler Kitabı içinde (370-395). Çanakkale: TOKÜAD Yayınları. google scholar
27. Buçukcu, Z. (2018). Klasik Türk Şiirinde Kuhl-i Cevâhir ve Tûtiyâ Üzerine Bazı Dikkatler. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi 2(4), s. 195-200. google scholar
28. Çağlayan, B. (1989). Yahyâ Bey Dîvânı’nda Maddi Kültür Unsurları (Yüksek Lisans Tezi). Gazi Üniversitesi, Ankara. google scholar
29. Çakırlar, H. (2023). Antik Çağ>da Değerli ve Yarı Değerli Taş İşçiliği. (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi, İstanbul. google scholar
30. Çelebioğlu, Â. (1989). “Ahmed Bîcan”. TDV İslam Ansiklopedisi içinde (C. 2: s. 49) İstanbul: TDV Yayınları. google scholar
31. Çetin, K. (2022). Ahmed Paşa ve Ahmed-i Rıdvân’ın “La’l” Redifli Kasidelerinin Mukayesesi. RumeliDE (26), s. 582-602. google scholar
32. Çetin, K. ve Uzunburun, M. (2023). Nazire Geleneği Bağlamında ve Rediflerin İzinde Elmasın Işıltısını Takip Etmek. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 6(3), s. 665-718. google scholar
33. Çiçek, H. (2017). Es-Suyûtî’nin Makâmât’ında Konuşan Değerli Taşlar: El-Makâmatu’l-Yâkûtiyye Örneği. Adıyaman Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi İslami İlimler Araştırmaları Dergisi 1(2), s. 21-42. google scholar
34. De Boer, T. J. (1988). “İhvânü’s-Safâ”, TDV İslam Ansiklopedisi içinde (C. 22: s. 1-6), İstanbul: TDV Yayınları. google scholar
35. Demir, R. ve Kılıç, M. (2003). Cevâhir-nâmeler ve Osmanlılar Dönemi’nde Yazılmış İki Cevâhir-nâme. Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 14(14), s. 1-64. google scholar
36. Dikmen, M. ve Çetin, K. (2012). Klâsik Türk Şiirinde Kadın Takı ve Aksesuarları. Bilig (61), s. 71-98. google scholar
37. Duman, İ. (2019). Ortaçağ Silâh Tarihi Araştırmalarında Cevâhir-Nâmelerin Önemi. TAD 38(66), s. 208-223. google scholar
38. Duman, İ. (2020). Büyük Selçuklular ve Hârezmşahlar Devrine Ait Az Bilinen Bir Kaynak: Cevâhir-nâme-yi Nizâmî. Selçuklu Araştırmaları Dergisi (12), s. 261-276. google scholar
39. Düzlü, Ö. (2018). Seyyîd Vehbî Dîvânı’na Göre 18. Asırda Osmanlılar’da Sosyal Hayat (Doktora Tezi). Sakarya Üniversitesi, Sakarya. google scholar
40. Ebu’r-Reyhân Muhammed b. Ahmed el-Bîrûnî, (2017). Biyografi ve Arapça Orijinalinden Tercüme (E. Sonnur Özcan, Çev.) Ankara: Atatürk, Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları. google scholar
41. Eflatun, M. (2023). Klasik Türk Şiirinde Türk Mitolojisinin İzleri: Yada ve Galebe Taşı Örnekleri. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi (6), s. 570-601. google scholar
42. Eliaçık, M. (2012a). Şifâ’iyye Adlı Esere Göre Dağ Keçisi ve Yılanda Panzehir Özellikli Taşlar. İdil Dergisi 1(5), s. 8-31. google scholar
43. Eliaçık, M. (2012b). Şaban Efendi’nin Şifâ’iyye Risalesinde İnci Üzerine Açıklamalar. The Journal of Academic Social Science Studies 5(6), s.189-203. google scholar
44. Erdem, S. (1989). “Akik”. TDV İslam Ansiklopedisi içinde (C. 2: s. 262-263). İstanbul: TDV Yayınları. google scholar
45. Erginöz, G.Ş. (2020). Aristoteles’e Atfedilen bir Mineraloji Kitabı ve Bilim Tarihindeki Yeri. Osmanlı Bilimi Araştırmaları 21(2), s. 445-448. google scholar
46. Erkoyun, H. ve Bozkurt, R. (2005). Değerli Taş Aramalarına Bir Örnek: Zümrüt. Uluslararası Değerli Taşlar ve Metaller Sempozyumu. İstanbul: Yurt Madenciliğini Geliştirme Vakfı. google scholar
47. Erzurumlu İbrahim Hakkı (2018). Marifetnâme (Durali Yılmaz, Sadeleştiren). İstanbul: İpek Yayınevi. google scholar
48. Esen, P. S. (2020). Senâî-yi Gaznevî’nin Gazellerinde Değerli Taşlarla Süslenmiş Beyitler. Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 12(4), s. 1255-1268. google scholar
49. Ethem, M. Yaşar (1990). A’dan Z’ye Kıymetli ve Yarı Kıymetli Taşlar: Süs Taşları. Ankara: Mars Matbaası. google scholar
50. Fehd, T. (2000). “İlm-i Ahkâm-ı Nücûm”. TDV İslam Ansiklopedisi içinde (C. 22: s. 124-126). İstanbul: TDV Yayınları. google scholar
51. Fırat, H. (2022). Troya Müzesi Hellenistik ve Roma Dönemi İşlenmiş Yarı Değerli Taşları. (Yüksek Lisans Tezi). Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Çanakkale. google scholar
52. Gök, S. (2018). Tuhfe-i Murâdî’deki “Canavar” Terimi Üzerine. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi 2(4), s. 73-84. google scholar
53. Gökyay, O. Ş. (1991). Kitab-ı Cevherü’l-Cevâhir. Prof. Dr. Bekir Kütükoğlu’na Armağan içinde (171-174). İstanbul: İÜEF Tarih Araştırma Merkezi Yayınları. google scholar
54. Gümüşatam, G. (2009). Hazâ Kitâbu Hükemâ-yı Tertîb-i Muâlece Adlı Eser Üzerine Bir Dil İncelemesi. (Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi, Ankara. google scholar
55. Güneri, S. (2009). Doğal Taşların Teknik Özelliklerine Göre Kullanım Alanlarının ve Uygulama Parametrelerinin Belirlenmesi. (Yüksek Lisans Tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir. google scholar
56. Güney, H. ve Kılıç, S. (2018). “Anadolu’da “Tıpkı Taşı/Yad Boncuğu”. International Academic Research Congress, s. 3074-3078. google scholar
57. Gür, M. N. (2016). Ali el-İznikî’nin “Cevâhir el-Esrâr fî Ma’ârif el-Ahcâr” Adlı Eserinin Çeviri ve İncelemesi. (Yüksek Lisans Tezi). Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, İstanbul. google scholar
58. Güzel, C. (2021). Anadolu’da Yaşayan Maden (Mineral) Kökenli Halk Hekimliği Uygulamaları ile Nizâmü’l-Edviye’deki Maden (Mineral) Kökenli Devaların Karşılaştırılması. M. Kaçar ve S. Murad (Ed.), Sakızlı İsa Efendi ve Nizâmü’l-Edviyesi Üzerine İncelemeler içinde (105-131). İstanbul: DBY Yayınları. google scholar
59. Hoşten, Ç. (2010). Cevher Hazırlama ve Zenginleştirme Temel İşlemlerinin Tasarımı. Ankara: ODTÜ Yayınları. google scholar
60. İçözü, T. (2001). Anadolu>nun Gemolojik Potansiyelinin Artışında Etmen Olan Bazı Değerli Taşlar (Doktora Tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir. google scholar
61. İhvân-ı Safâ (2013). İhvân-ı Safâ Risâlelerinin Ondokuzuncu Risâlesi: Madenlerin Oluşumunun Açıklamasına Dair (Ali Avcu, Çev.). İhvân-ı Safâ Risâleleri C. II içinde (75-102), İstanbul: Ayrıntı Yayınları. google scholar
62. İzgi, C. (1997). Osmanlı Medreselerinde İlim, Tabiî İlimler: II. İstanbul: İz Yayıncılık. google scholar
63. İzgi, C. (1998). “Hubeyş et-Tiflîsî”. TDV İslam Ansiklopedisi içinde (C. 18: s. 268-270) İstanbul: TDV Yayınları. google scholar
64. Kaçar, M. ve Akdağ, A. (2022). Şerh-i Mûcez Fi’t-Tıbb-İbnü’n-Nefîs’in El-Mûcez Fi’t-Tıbbı’nın Şerhi-Gelibolulu Sürûrî. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları. google scholar
65. Kaçar, M. (2022). Diliçi Çeviride “Notlandırma” Üzerine. Sadık Yazar, Mücahit Kaçar (Ed.) Teoriden Pratiğe Türk Edebiyatında Diliçi Çeviri içinde (121-151). İstanbul: Ketebe Yayınları. google scholar
66. Kara, S. (2013). Mecmû’atü’s-Sanâyi’ (Giriş-Dil Özellikleri- Metin-Dizin) (Doktora Tezi). Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Van. google scholar
67. Kara, S. (2014). Mecmû’atü’s-Sanâyi’ ve Dil Özellikleri. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 9(9), s.713-743. google scholar
68. Kara, S. (2016). Farklı Nüshalar Işığında Ahmed-i Bîcân’ın Manzum Cevâhirnâmesi’nin Tenkitli Metni. A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi (56), s. 1105-1124. google scholar
69. Kara, S. (2019), Kitâb-ı Beyân-ı Sınâ’ât (Giriş, Dil Özellikleri, Metin, Dizin). İstanbul: Kriter Yayınevi. google scholar
70. Kara, S. (2020). Mecmû’atü’s-Sanâyi’ (Giriş-Dil Özellikleri- Metin-Dizin). İstanbul: Kriter Yayınevi. google scholar
71. Karahan, D. S. (2018). Dünyada ve Türkiye’de Doğal Taşlar. Fizibilite Etütleri Daire Başkanlığı-MTA. chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://www.mta.gov.tr/v3.0/sayfalar/bilgi-merkezi/maden-serisi/img/DOGALTAS.pdf. google scholar
72. Kavak, O. ve Haspolat, Y. K. (Ed.). (2023). Farklı Yaklaşımlarla Madenler ve Değerli Taşlar. Ankara: Kadim ve Orient Yayınları. google scholar
73. Kaya, M. (2002). “Kindî, Ya‘kub b. İshak”, TDV İslam Ansiklopedisi içinde (C: 26: s. 41-58), İstanbul: TDV Yayınları. google scholar
74. Kaya, M. (2007) .“Râzî, Ebû Bekir”, TDV İslam Ansiklopedisi, 34, s. 479-485, İstanbul: TDV Yayınları. google scholar
75. Kaya, M. (2011). “Temîmî, Muhammed b. Ahmed”. TDV İslam Ansiklopedisi içinde (C: 40, s. 423-424), İstanbul: TDV Yayınları. google scholar
76. Kaya, M. C. (2013). “Yuhannâ b. Mâseveyh”, TDV İslam Ansiklopedisi içinde (C: 43, s. 582), İstanbul: TDV Yayınları. google scholar
77. Kazancıgil, A. (2007). Osmanlılarda Bilim ve Teknoloji. İstanbul: Etkileşim Yayınları. google scholar
78. Kılıç, S. (2011). Takılarda Kullanılan Organik ve Mineral Taşların İnsan Üzerine Etkileri. Uluslararası Hakemli Karadeniz Araştırmaları (KARAM) Balkan, Kafkas, Doğu Avrupa ve Anadolu İncelemeleri Dergisi (8), s. 119-132. google scholar
79. Kırbıyık, M. (2007). “Bazı XVI. Yüzyıl Divanlarında Kıymetli Taşlar”. Selçuk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Dergisi (18), s. 61-75. google scholar
80. Kırbıyık, K. (2012). “Tîfâşî”. TDV İslam Ansiklopedisi içinde (C: 41, s. 148-150, İstanbul: TDV Yayınları. google scholar
81. Kırdı, G. (2018). Eski Türkçe Kaynaklarda Geçen İktisadi Kelime ve Kavramlar. (Yüksek Lisans Tezi). Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Ankara. google scholar
82. Kızıltoprak, H. (2017). Vusûlî Dîvânı’nda Maddi Kültür ve Sosyal Hayat Unsurları (Yüksek Lisans Tezi). Batman Üniversitesi, Batman. google scholar
83. Koçak, K. (2017a). Bozkır Türk Kültüründe Gümüş’ün Ortaya Çıkışı ve İşlenip Yayılması. Akademik Bakış Dergisi (64), s. 150-157. google scholar
84. Koçak, K. (2017b). Bozkır Türk Kültüründe Altının Ortaya Çıkışı ve İşlenip Yayılması. CAHIJ (9), s. 275-287. google scholar
85. Komisyon (2006). Osmanlı Tabii ve Tatbiki Bilimler Literatürü Tarihi (I-II cilt). İstanbul: İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA). google scholar
86. Köprülü, F. (1925). Eski Türklerde Dînî-Sihrî Bir An‘ane Yat veya Yağmur Taşı. Dâru’l-Fünûn Edebiyat Fakültesi Mecmuası 4(1), s. 1-11. google scholar
87. Kufacı, O. (2022). Divan Şiiri Metinlerinde Müferrih-i Yâkûtların Akisleri. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi (The Journal of Academic Social Science) 10 (135), s. 37-50. google scholar
88. Kurtulmuş, F. (2020). Tansuknâme-i İlhânî (Giriş-Metin-Notlar-Sözlük) (Doktora Tezi). Ardahan Üniversitesi, Kars. google scholar
89. Kutlar, F. S. (2001). Ahmed-i Bîcân’ın Manzum Cevâhir-Nâmesi. Millî Folklor (49), s. 81-86. google scholar
90. Kutlar, F. S. (2003). Değerli Taşlar-I: Fîrûze. Arayışlar, İnsan Bilimleri Araştırmaları 7(8), 57-70. google scholar
91. Kutlar, F. S. (2005). Klasik Dönem Metinlerinde Değerli Taşlar ve Risale i Cevâhir-nâme. Ankara: Öncü Kitap. google scholar
92. Küçüker, P. (1994). Yâdigâr-ı İbni Şerif (İnceleme- Metin- Dizin) (Doktora Tezi). Fırat Üniversitesi, Elazığ. google scholar
93. Küçüker, P. ve Yıldız, Y. (2022). Tercüme-i Müfredât-ı İbni Baytâr - Baytâr-nâme (Giriş-Metin-Dizin-Sözlük). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. google scholar
94. Lavoiser, A. L. (1834). Mecmû’a-i ‘Ulûm-ı Riyâziyye (Başhoca İshak Efendi, Çev.). İstanbul: Matbaa-i Âmire. google scholar
95. Murad, S. (2019). Cevher-nâme-i Sultân Muradî (İnceleme-Tenkitli Metin-Dizin-Tıpkıbasım). İstanbul: DBY Yayınları. google scholar
96. Murad, S. (2023). Cevher-nâme (İnceleme-Sadeleştirilmiş Metin-Tıpkıbasım/Çeviriyazılı Metin-Dizin). İstanbul: DBY Yayınları. google scholar
97. Murad, S. (2024). Değerli Taşların Tıbbi Faydaları Hakkında Cevhernâmelerde Yer Alan Bilgiler. M. B. Aydın (Ed.), Nil Sarı Armağan Kitabı içinde (293-303). İstanbul: Hayat Vakfı Yayınları. google scholar
98. Murad, S. ve Ateş, B. (2018). Muhammed b. Garsü’d-dîn el-Halebî’nin Cevher-nâme’si. Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 2(3), s. 97-116. google scholar
99. Oğuz, F. S. Kutlar (2003). İki Türkçe Cevahir-nameye ve Cevherlerin Etkilerine Dair. Millî Folklor (58), s. 121-128. google scholar
100. Oğuz, F. S. Kutlar ve Murad, S. (2021). Yahyâ bin Muhammed Gaffârî’nin Cevher-nâmesi Yâkûtatü’l-Mehâzin fî Cevâhiri’l-Me’âdin’e, Nüshalarına ve Muhtevasına Dair. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi (24), s. 456-474. google scholar
101. Okumuş, N. (2010). “Şâbân-ı Şifâî”. TDV İslam Ansiklopedisi içinde (C: 17, s. 162), İstanbul: TDV Yayınları. google scholar
102. Öğreten, A. (2000). Türk Kültüründe Yada Taşı ve XVIII. Yüzyıl Sonu Osmanlı-Rus Savaşlarında Kullanılması. Belleten 64(241), s. 863-900. google scholar
103. Örs, D. (2022). “Kâşânî, Abdullah b. Ali”, TDV İslam Ansiklopedisi içinde (C: 25, s. 4-5), Ankara: TDV Yayınları. google scholar
104. Özcan, H. (2007). Kaysûnîzâde Nidâî Muhammed Çelebi El-Ankaravî’nin Menâfi’u’n-Nâs Adlı Eseri (Metin-Dil Özellikleri-Dizin) (57a-99b) (Yüksek Lisans Tezi). Selçuk Üniversitesi, Konya. google scholar
105. Özgeriş, M. M. (2016). Değerli Taşlar Yönünden Ahmet Paşa Divanı. Türkiyat Mecmuası 26(2), s. 307-324. google scholar
106. Pekyürek, H. E. (2007). Baki Dîvânı’nda Maddi Kültür (Yüksek Lisans Tezi). Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Tokat. google scholar
107. Peters, E. F. (1968). Aristoteles Arabus (The Oriental Translations and Commentaries on the Aristotelian Corpus) Leiden, E. J. Brill. The Journal of English and Germanic Philology 21(2), s. 229-258. google scholar Sakaoğlu, N. (1999). Dürr-i Meknûn (Saklı inciler), Ahmed Bîcan Yazıcıoğlu. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları. google scholar
108. Sarı, M. (1986). Hayretî Dîvânı’nda Maddî Kültür Unsurları (Yüksek Lisans Tezi). Gazi Üniversitesi, Ankara. google scholar
109. Sarı, N. (1998). “Hekimbaşı”. TDV İslam Ansiklopedisi içinde (C: 17, s. 162), İstanbul: TDV Yayınları, Sarıkaya, B. (2019). Tercüme-i Acâ’ibü’l-Mahlûkât. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları. google scholar
110. Sayılı, A. (1951). Fârâbî’nin Simyanın Lüzumu Hakkındaki Risalesi. Belleten 15(57), s. 65-79. google scholar
111. Serin, S. (2020). Osmanlı Devleti’nde Hekimbaşılık Müessesesi (Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi, İstanbul. google scholar
112. Seyfi, A. R. (1925). Yağmur Taşı Hakkında. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi 4(7), s. 77-84. google scholar
113. Sezen, G. (2021). Taşları Okumak: Devadan Ötesi, Bezoardan Yada Taşına M. Kaçar ve S. Murad (Ed.), Sakızlı İsa Efendi ve Nizâmü’l-Edviyesi Üzerine İncelemeler içinde (243-267). İstanbul: DBY Yayınları. google scholar
114. Sofuoğlu, S. (2017). Şâbân-ı Şifâî, Şifâ’iyye fi’t-Tıb (Giriş-İnceleme [Ses ve Şekil Bilgisi]-Metin- Dizin). (Yüksek Lisans Tezi). Abant İzzet Baysal Üniversitesi, Bolu. google scholar
115. Şahin, S. Yılmaz ve Özbaş F. (2015), Değerli ve Yarı Değerli Taşların Tanımlanması ve Mineralojik Özellikleri. Değerli ve Yarı Değerli Taşlar Çalıştayı içinde (39-51), İstanbul. google scholar
116. Şeşen, R. (1993). “Câhiz”, TDV İslam Ansiklopedisi içinde (C: 7, s. 24-26), İstanbul: TDV Yayınları. google scholar
117. Şirinov, A. (2012). “Tûsî, Nasirüddin”, TDV İslam Ansiklopedisi içinde (C: 41, s. 437-442) İstanbul: TDV Yayınları. google scholar
118. Tanrıverdi, M. ve İpekoğlu, A.Ü. (2002). Cevher Hazırlama. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Müh. Fak. Yayınları. google scholar
119. Tanyu, H. (1987). Türklerde Taşla İlgili İnançlar. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. google scholar
120. Tez, Z. (2010). Bilimde ve Sanayide Kimya Tarihi. İstanbul: Nobel Yayın Dağıtım. google scholar
121. Tez, Z. (2012). Madencilik, Metalürji ve Mineralojinin Çileli Tarihi. İstanbul: Doruk Yayımcılık. google scholar
122. Tez, Z. (2021). Camın Parıltılı Tarihi. İstanbul: Doruk Yayınları. google scholar
123. Tılfarlıoğlu, M. (2022). 18 ve 19. Yüzyıl Klasik Türk Edebiyatında Kadın ve Erkek Şairlerin Divanlarında google scholar
124. Değerli Taşların Kullanımı. Alaeddin Bobat ve ark. (Ed.), 3. Uluslararası Dicle Bilimsel Araştırmalar ve İnovasyon Kongresi I içinde (345-357), Diyarbakır: Iksad Publications. google scholar
125. Tok, E. (2010). Osman Nevres Dîvânı’nda Maddi Kültür (Yüksek Lisans Tezi). Sakarya Üniversitesi, Sakarya. google scholar
126. Tokat, F. (2012). Hezâfen Hüseyin Efendi’nin “Tuhfetü’l-Erîbi’n-Nâfia li’r-Rûhâm ve’t-Tabîb”i (İnceleme-Metin-Dizin) (Doktora Tezi). Pamukkale Üniversitesi, Pamukkale. google scholar
127. Tokat, F. (2014). Taş ve Cevherlerin Türkçe Tıp Yazmalarında Tedavi Amacıyla Kullanılma Şekilleri. Zeitschrift für die Welt der Türken Journal of World of Turks 6(2), s.177-187. google scholar
128. Toprak, Y. (2017). Kanûnî Devri İhtişamının Divan Şiirine Yansıması (Hayâlî, Bâkî ve Taşlıcalı Yahyâ Divanlarında Değerli Taşlar). (Yüksek Lisans Tezi). Çağ Üniversitesi, Mersin. google scholar
129. Tümer, G. (1992). “Bîrûnî”, TDV İslam Ansiklopedisi içinde (C: 6, s. 206-215), İstanbul: TDV Yayınları. google scholar
130. Türe, A. S. ve Yılmaz, M. (2000). Kuyumculuğun Doğuşu. İstanbul; GOLDAŞ Kültür Yayınları. google scholar
131. Uçar, İ. (2009). Hazâ Kitâb-ı Hulâsa-i Tıbb Cerrah Mes’ûd Giriş- İnceleme-Metin-Dizinler (Doktora Tezi). Sakarya Üniversitesi, Sakarya. google scholar
132. Uyanık, H. ve Morkoç, A. N. (2021). Tunç Çağı’nda Mezopotamya’da Lapis Lazulinin Temini, Kullanımı ve Önemi. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (45), s. 160-181. google scholar
133. Yardımcı, M. (2008). Geleneksel Kültürümüzde Taş ve Zile’de Taşlarla İlgili İnanmalar, Uygulamalar ve Oyunlar. Tarih ve Kültürü ile Zile Sempozyumu içinde (1-16). Zile. google scholar
134. Yazar, S. (2011). Anadolu Sahası Klâsik Türk Edebiyatında Tercüme ve Şerh Geleneği (Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi, İstanbul. google scholar
135. Yazar, S. ve Kaçar, M. (Ed.). (2022). Teoriden Pratiğe Türk Edebiyatında Diliçi Çeviri. İstanbul: Ketebe Yayınları. google scholar
136. Yeşilbağ, S. (2019). Muhibbî Dîvânında Değerli Taşlar. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi (22), s. 689-712. google scholar
137. Yıldız, N. (2014). Cevher Hazırlama ve Zenginleştirme Kitabı (II cilt). Ankara: Ertem Basım Yayım. google scholar
138. Yılmaz, F. ve Çayır H. (2019). Doğumunun 1046. Yılında Birûni: Kıymetli Taşlar ve Metaller Araştırması. google scholar
139. F. Başar ve ark. (Ed.) 1. Uluslararası Prof. Dr. Fuat Sezgin İslâm Bilim Tarihi Sempozyumu Bildiriler Kitabı içinde (481-492). İstanbul: Istanbul University Press. google scholar
140. Yılmaz, M. (2008). XVII. Yüzyıl Klasik Türk Şiiri’nde Değerli Taşlar (Yüksek Lisans Tezi). Niğde Üniversitesi, Niğde. google scholar
141. Yılmaz Şahin, S. (2019). Türkiye’nin Değerli ve Yarı Değerli Taşları. Sektör Maden (72), 26-32. google scholar
142. Zorlu, T. (2018). Tıbbın Organizasyonu ve Etik: Süleymaniye Tıp Medresesi ve Darüşşifası Örneği. Adıyaman Üniversitesi Bilim Kültür Dergisi 7(17), s. 79-123. google scholar
143. Zülfikâr, T. (1994). “Dîneverî, Nasr b. Ya’kûb”, TDV İslam Ansiklopedisi içinde (C: 9, s. 359, İstanbul: TDV Yayınları. google scholar