Mahlas-nâmeler Işığında İdeal İnsan Arayışları: Hoca Neş’et Efendi’nin Mahlas-nâmelerinde İdeal İnsanın Vasıfları

Yıl 2025, Cilt: 65 Sayı: 3, 560 - 584, 31.12.2025

Zehra Şimşek

https://doi.org/10.26650/TUDED2025-1488390

https://izlik.org/JA59FH42GC

Öz

Klasik Türk edebiyatı, altı yüzyılı aşkın sürede yetiştirdiği şahsiyetler ile ortaya koyduğu zengin edebî malzeme itibariyle birbirinden farklı gelenekleri içermektedir. Bunlardan biri olan mahlas verme ve mahlas-nâme yazma geleneği, şairin şiirlerinde kullanmak üzere üstat bir şairden takma ad alması veya bunu üstadın, nasihatlerinin bulunduğu bir şiir aracılığıyla vermesi şeklinde gerçekleşmiştir. Toplumun ahlaki değerlerine işaret eden, erdemli insan olabilmenin ipuçlarını veren birer vesika niteliği taşıdığını da söyleyebileceğimiz mahlas-nâmelerin önemli örnekleri 18. yüzyıl şairlerinden Hoca Neş’et’in kaleminden çıkmıştır. Neş’et, ömrünü güzel ahlakı öğreten bir hoca vasfıyla toplumun ihtiyaç duyduğu niteliklere sahip şahsiyetler yetiştirmek üzere talebelerine adamış, mahlas-nâmeleriyle talebelerine erdemli insan olmanın ipuçlarını vere-rek toplum için gerekli olan ideal insan modelini çizmeye çalışmıştır. Bu çalışmanın amacı, Neş’et’in mahlas-nâmelerinde işaret ettiği ideal insan modelini gözler önüne sererek çağımızda kaybolmaya yüz tutan ahlaki değerlerin kendisini ilme adayan bir üstadın perspektifinden göstermektir. Bu bağlamda Neş’et’in Divan’ında yer alan mahlas-nâmelerindeki muhteva incelenerek konuyla ilgili beyitler dinî-tasavvufî ve ahlaki açılardan tasnif edilecek, şairin ideal insan modelini çizerken ele aldığı ahlaki erdemler ile şairin ideal şair ve şiiri hakkındaki görüşleri de ayrıca belirtilecektir.

Anahtar Kelimeler

Edebî himaye , değerler eğitimi , ideal insan , Hoca Neş’et , mahlas-nâme

Seeking the Ideal Person in the Light of Pseudonym Poems: The Ideal Person in the Pseudonym Poems of Hodja Neş’et Efendi

https://izlik.org/JA59FH42GC

Öz

Classical Turkish literature has produced over six centuries of rich literary material and has provided the basis for the development and survival of these traditions. One of these, the tradition of using a pseudonym, took place in the form of the poet taking a pseudonym from a master poet whose art he emulated to use in his poems, or giving it through a poem containing the master’s advice. Pseudonyms poems are documents that point to social moral values and give clues about being a virtuous person, and important examples came from the pen of Hodja Neş’et, an 18th-century poet. Neş’et, as a teacher of good morals, devoted most of his life to his students to raise personalities with the qualities needed by society, and tried to draw the ideal human model necessary for society by giving his students clues about being a virtuous person through their pseudonyms. The aim of the study is to reveal the ideal human model that Neş’et points out in his pseudonyms and to show the moral values that are about to disappear in our age from the perspective of a master who devoted himself to science. In this context, the content of the pseudonyms in Neş’et’s Divan will be examined and the couplets on the subject will be classified in terms of religious-sufistic and moral aspects. The moral virtues that the poet used while drawing the ideal human model and the poet’s views on the ideal poet and his poetry will also be stated.

Anahtar Kelimeler

Literary patronage , values education , ideal person , Hodja Neş’et , pseudonym

Kaynakça

• Açıkgöz, Namık. “Divan Şairlerinde Mahlas Meselesi”, Milli Eğitim Dergisi 88, (1989): 59-63. Erişim 4 Aralık, 2024, https://www.academia.edu/43891489/Divan_%C5%9Eairlerinin_Mahlas_Meselesi_Sayfalar_sondan_ba%C5%9Fa_do%C4%9Frudur_ google scholar
• Aksu, Cemal. “İbrahim Hanif Divanı.” Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, 1996. Ulusal Tez Merkezi (53103). google scholar
• Bardakçı, Mehmet Necmettin. “Mevlâna’ya Göre İnsanın Mahiyeti ve Kâmil İnsan Olma”, Erdem 50, (2008): 1-13. Erişim 4 Aralık, 2024, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/671793 google scholar
• Bektaş, Ekrem. Muvakkit-zâde Muhammed Pertev Dîvânı. Öz Serhat Yayıncılık, 2007. google scholar
• Bitlisî Müştâk Mustafâ Efendi. Âsâr-ı Müştâk Esrâr-ı ‘Uşşâk. Süleymaniye Ktp. Hacı Mahmud Efendi, Sınıflama: 297.9, Demirbaş: 02421, 1247.
• Çağrıcı, Mustafa. “Kanaat,” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 24: 289-290. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001. google scholar
• Çiftçi, Ömer. “Fatîn Davud Hâtimetü’l-Eş’âr: Fatîn Tezkiresi.” Yüksek lisans tezi, İnönü Üniversitesi, 1996. Ulusal Tez Merkezi (480134). google scholar
• Demir, Recep. “Hoca Neşet’in Şeyh Galip İçin Yazdığı Mahlasname ve Şeyh Galip’in Cevabı”. VII. International European Conference On Social Sciences içinde, ed. Burçın Henden Şolt. IKSAD Global Publications, 2022. google scholar
• Diyanet İşleri Başkanlığı. “Kur’an-ı Kerim Portalı”. Erişim 31 Ekim, 2024, https://kuran.diyanet.gov.tr/mushaf/kuran-tefsir-1/tin-suresi-95/ayet-1/kuran-yolu-meali-5 google scholar
• Doğan, Ahmet. “Yunus Emre Divanı’nda İdeal İnsan”, Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 8, no. 13 (2013): 829-839. Erişim 4 Aralık, 2024, DOI: http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.5851 google scholar
• Doğan, M. Nur. Şeyh Gâlib Hüsn ü Aşk: Metin, Düzyazıya Çeviri, Notlar ve Açıklamalar. Yelkenli Yayınevi, 2017. google scholar
• Elmalı, Hüseyin. “Hassân b. Sâbit,” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 16: 399-402. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997. google scholar
• Erzen, M. Halil. “Divan Şiirinde Mahlas Kullanma Geleneği ve Bu Geleneğin Modern Şiire Yansımaları”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi (TAED) 59, (2017): 41-73. Erişim 4 Aralık, 2024, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/ 308853 google scholar
• Genç, İlhan. Hoca Neş’et Hayatı, Edebî Kişiliği ve Divân’ının Tenkidli Metni. İzmir, 1996. google scholar
• Genç, İlhan. “Bir Mahlas-nâme Örneği: Mahlas-nâme-i İzzet Beg”, Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 12, (2006): 91-106. google scholar
• Genç, İlhan. “Nâbî’nin Çağının Problemlerine Sunduğu Modelin Ahlâkçı Boyutu”. Şair Nâbî Sempozyumu içinde, ed. Ali Bakkal. Şanlıurfa Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Müdürlüğü, 2009. google scholar
• Genç, İlhan. “Mahlâsnâme ve Kaside İlişkisi Üzerine Bir Mukayese”, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi / Journal of Turkish World Studies 6, no. 2, (2006): 317-331. Erişim 4 Aralık, 2024, https://turkoloji.cu.edu.tr/ESKI%20TURK%20%20EDEBIYATI/ilhan_genc_mahlasname_ kaside_iliskisi.pdf google scholar
• Gibb, E. J. Wilkinson. Osmanlı Şiir Tarihi, 3-5. Akçağ Yayınları, 1999. google scholar
• İpşirli, Mehmet. “Beylikçi,” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 6: 78-79. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992. google scholar
• Kalkışım, M. Muhsin. “Şeyh Gâlib Dîvânı.” Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, 1992. Ulusal Tez Merkezi (20406). google scholar
• Kurnaz, Cemal. “Hümâ,” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 18: 478. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1998. google scholar
• Mehmed Murad Nakşibendî (yz). Murad Molla Divanı. Süleymaniye Ktp. M. Arif - M. Molla Nu:149, 1290. google scholar
• Muallim Naci. Osmanlı Şairleri. haz. Cemal Kurnaz. Akçağ Yayınevi, 2000. google scholar
• Oğraş, Rıza. “Hoca Neş’et Divanı: İnceleme ve Tenkidli Metin.” Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, 1991. Ulusal Tez Merkezi (16842). google scholar
• Osmânzâde Hüseyin Vassâf. Sefîne-i Evliyâ 2. haz. M. Akkuş, A. Yılmaz. Kitabevi Yayınları, 2006. google scholar
• Öksüz, Zehra. “XVIII. Asır İstanbulu’nun Kültür Merkezleri Olarak Edebiyat Mahfilleri: Kültürel Mirasın Aktarımında ‘Edebiyat Mahfilleri’nin Rolü”, International Journal of Sport Culture and Science 3, no. 4 (2015): 141-158. Erişim 4 Aralık, 2024, https://doi.org/10.14486/ IJSCS369 google scholar
• Öngören, Reşat. “Hatm-i Hâcegân,” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 16: 476-477. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997. google scholar
• Özcan, Nurgül. “Seyyid İbrâhim Hanîf’in Siyer-i Nebî’si”, Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23 (2011): 171-186. 4 Aralık, 2024, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/117896 google scholar
• Pertev Efendi. Divân-ı Neş’et: Mukaddime. Topkapı Sarayı Müzesi, Hazine, No: 933. google scholar
• Ramazanoğlu Özcan, Nurhan. “Seyyid İbrahim Hanîf’in Hayatı, Eserleri ve Hâsıl-ı Hacc-ı Şerîf li-Menâzili’l-Haremeyn Adlı Eserin İncelenmesi.” Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi, 2011. Ulusal Tez Merkezi (302169). google scholar
• Şemseddin Sami. Kâmûs-ı Türkî. Kapı Yayınları, 2009. google scholar
• Tahirül Mevlevi. Edebiyat Lügati. haz. K.E. Kürkçüoğlu. Enderun Kitabevi, 1973. google scholar
• Türk Dil Kurumu. “Güncel Türkçe Sözlük”. Erişim 31 Ekim, 2024, https://sozluk.gov.tr/ google scholar
• Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. Marifet Yayınları, 1999. google scholar
• Uzun, Adnan. “Mahlasnâmelerde Genç Şairlere Öğütler”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 9, no. 2, (2022): 238-255. Erişim 4 Aralık, 2024, https://dergipark.org.tr/en/pub/rteusbe/issue/74407/1152904 google scholar
• Uzun, Şerife. “Na’t Geleneğinde Şeyh Gâlib Örneği”, Turkish Studies -International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 9, no. 6 (2014): 1093-1106. Erişim 4 Aralık, 2024, DOI: http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.6639 google scholar
• Yıldırım, Ali. Divan Edebiyatında Mahlas ve Mahlas-nâmeler. Akçağ Yayınları, 2006. google scholar