Reading and Interpreting Recommendations for the Nahj al-Farādīs

Öz

The correct reading and understanding of works, such as the Nahj al-Farādīs, which are extremely important for the history of the Turkish language and Turkology studies, is essential for Turkish philology. The misreading and/or misinterpreting such works may directly affect other studies and lead to erroneous conclusions. Thus, any corrections to such important works are of considerable importance. This study aims to offer recommendations for re-reading and re-interpretation to contribute to a more accurate reading and understanding of the Nahj al-Farādīs. It is seen that the errors in the edition of the Nahj al-Farādīs are sometimes caused by the reading, sometimes by the interpretation, sometimes by the copyist, and sometimes by the Arabic diacritics. This study focuses mainly on copying, pointing, reading and interpretation errors that can lead to misunderstandings of the text, ghost words or meanings, and misinterpretations of the phonetic and morphological characteristics of the period. For the reading and interpretation recommendations presented in this study, methods were used, such as quoting witnesses from different historical texts in the Turkish language, interpreting words according to the sentence or narrative in which they appear, and comparing the text with original Arabic or Persian sources. Recommendations for reading, interpretation or additions to the meanings in the index are presented in alphabetical order of the words suggested for correction in the transcribed text and/or index.

Anahtar Kelimeler

• Nahj al-Farādīs
• Khwarezmian Turkish
• Middle Turkish
• Ghost words
• Correction

Nehcü’l-Ferâdîs Üzerine Okuma ve Anlamlandırma Önerileri

Öz

Nehcü’l-Ferâdîs gibi Türk dili tarihi ve Türk dili araştırmaları için son derece değerli eserlerin doğru okunup anlaşılması Türk filolojisi için oldukça önemlidir. Bu gibi eserlerde yapılan yanlış okuma ve/veya anlamlandırmalar başka çalışmaları da doğrudan etkileyerek hatalı çıkarımlara yol açabildiği için bu eserlerin ilmî neşirleri üzerinde yapılacak her bir düzeltme büyük öneme sahiptir. Bu çalışmanın da maksadı Nehcü’l-Ferâdîs’in daha doğru okunması ve anlaşılmasına katkı sunmak adına transkripsiyonlu metin ve dizin üzerinde okuma ve anlamlandırma önerileri sunmaktır. Nehcü’l-Ferâdîs’in ilmî neşrinde yer alan hataların bazen okuyuştan, bazen anlamlandırmadan, bazen müstensihten ve bazen de harekelendirmeden kaynaklandığı görülmektedir. Bu çalışmada esasen metnin yanlış anlaşılmasına, gölge sözcük veya anlamlar oluşmasına, dönemin ses ve biçim özellikleri noktasında hatalı yorumlar yapılmasına neden olabilecek olan istinsah, hareke, okuma ve anlamlandırma hataları üzerinde durulmaktadır. Çalışmada sunulan okuma ve anlamlandırma önerileri için Türk dilinin farklı tarihî metinlerinden tanıklar gösterme, sözcükleri içinde yer aldıkları cümle veya anlatıya göre anlamlandırma ve metni Arapça veya Farsça kaynak metinlerle karşılaştırma gibi yöntemler kullanılmıştır. Okuma, anlamlandırma veya dizinde yer alan anlamlara ilave önerileri; transkripsiyonlu metinde ve/veya dizindeki düzeltilmesi önerilen sözcüklerin alfabetik sırasına göre sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Nehcü’l-Ferâdîs
• Harezm Türkçesi
• Orta Türkçe
• Gölge kelimeler
• Düzeltme

Kaynakça

1. Abik, A. D. (2005). Türkçede “vefât” Kelimesi ve Yardımcı Fiilleri. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14(2), 13-28. google scholar
2. Abu Hannoud, S. (2021). Türkçe Sözlük’te “Ar.” (Arapça) Olarak Etiketlenen Madde Başı Kelimelerdeki Anlam Değişmeleri. (Doktora Tezi). Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. google scholar
3. Akman, E. ve Sakallıoğlu, T. (2013). Nehcü’l-Ferâdîs’in Eski Anadolu Türkçesiyle Yazılmış Yeni Bir Nüshası: Kastamonu nüshası. Türk Dili Dergisi, CV(739), 78-80. google scholar
4. Arat, R. R. (1979). Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. google scholar
5. Argunşah, Mustafa (1997). Nehcü’l-Feradis, II Metin, (Çevriyazı: Janos Eckmann, Yayınlayanlar: Semih Tezcan - Hamza Zülfikar, TDK, Yayın Yeri ve Tarihi Yok, XI + 313 s.). Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 43, 439-469. google scholar
6. Ata, A. (1998). Nehcü’l-Ferâdîs. Uştmahlarnıng Açuq Yolı (Cennetlerin Açık Yolu) III Dizin-Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. google scholar
7. Ata, A. (2002). Harezm-Altınordu Türkçesi. İstanbul: Kebikeç Yayınları. google scholar
8. Avcı, H. (2018). Kur’ân’da İffet Örneği Olarak Hz. Yûsuf ve Günümüz. 2. Uluslararası Güneysu Sempozyumu Ahlaki Sorunlar Gençlik ve Değerler Eğitimi Bildiri Kitabı içinde (s. 221-231). Ankara: Yediveren Kitap. google scholar

9. Azimli, M. (2019). Hz. Ebu Bekir’in Zekat Vermek İstemeyenler ve Yalancı Peygamberlerle Mücadelesi. google scholar
10. A. Aksu (Ed.), Hazreti Ebu Bekir içinde (s. 99-110). Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Rektörlük Matbaası. google scholar
11. Beşer, F. (2006). Bir Bilgi Türü Olarak Fıkıh ve Diğer Disiplinlerle İlişkisi. Usul İslam Araştırmaları, 5(5), 33-62. google scholar
12. Boeschoten, H. E. (2022). A Dictionary of Early Middle Turkic. Leiden: Brill. google scholar
13. Borovkov, A. K. (1963). Leksika Sredneaziatskogo TefsiraXII-XIII vv. Moskova: Akademiya Nauk. google scholar
14. Clauson, Sir G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish. Oxford: Oxford University. google scholar
15. Çelik, Ş. (2017). Nehcü’l-Ferâdîs’te Yazım (İmlâ) Çeşitliliği. (Yüksek Lisans Tezi). Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Muğla. google scholar
16. Dede, H., ve Sevdi, A. (2022). Arap Grameri ve Edebiyatında '■'«â ü’l (Emmâ ba‘d) İfadesi. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 29, 145-158. google scholar
17. Doğan, C. ve Kaya, H. (2019). Orta Türkçede Moğolcadan Alıntı Bir Ek -(U)gsA(n). Türkoloji Dergisi, 23(2), 255-270. google scholar
18. Eckmann, J. (1954). “Bolmasa” Kelimesine Dair. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 2, 33-38. google scholar
19. Eckmann, J. (1979). Harezm Türkçesi, Tarihî Türk Şiveleri (M. Akalın, Çev.), Ankara: Sevinç Matbaası. google scholar
20. Eckmann, J. (1984) Nehcü’l-Ferâdîs. Uştmahlarnıng Açuq Yolı (Cennetlerin Açık Yolu) II Metin (S. Tezcan ve H. Zülfikar, Yayımlayanlar), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. google scholar
21. Eren, H. (1981). Türk Dilinin Etymologique Sözlüğüne Katkılar. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 26-27, 1-15. google scholar
22. Gabain, A. von. (1988). Eski Türkçenin Grameri (M. Akalın, Çev.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. google scholar
23. Gacek, A. (2009). Arabic Manuscripts: A Vademecum for Readers. Leiden : Brill. google scholar
24. Göveç, M. (2019) İbn Kesir (ö. 774/1373) Tefsir’indeki İsra ve Miraç Rivayetleri Üzerine Bir Değerlendirme. google scholar
25. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(92), 385-418. google scholar
26. Göztepe, Y. (2020). İhyâ-u Ulûmi-d-din’de Geçen Hz. Osman ile İlgili Bilgilerin Tasavvufî Düşünceye Katkısının İrdelenmesi. A. Aksu (Ed.), Hz. Osman içinde (s. 513-523). Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları. google scholar
27. İsi, H. (2018). Tarihî Doğu-Batı Türkçelerinde Leksikal Bir Farklılık: uvut ~ uwut/uyat. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(56), 57-70. google scholar
28. İsi, H. (2023). Budist ve İslamî-Türkçe Metinlerde ‘alay (etmek)’. Türk Dili Ve Edebiyatı Dergisi, 63(2), 317-360. google scholar
29. Kabadayı, O. (2024). Kazakça At Koşum Takımları (Tarihî Karşılaştırmalı Söz Varlığı İncelemesi). Çanakkale: Paradigma Akademi Yayınları. google scholar
30. Köprülü, M. F. (1987). Hâce. Millî Eğitim Bakanlığı İslam Ansiklopedisi, V, 20-24 google scholar
31. KR: Burhân bin Nâsır. Kısasu’l-Enbiyâ. Tahran Üniversitesi Merkez Kütüphanesi, 2132. google scholar
32. Kutlay, H. İ. (2008). Diyanet İşleri Başkanlığı’nın Kırk Hadis Kartelası Üzerine Bazı Mülâhazalar. Hadis Tetkikleri Dergisi, 6(2), 157-170. google scholar
33. Lane, E. W. (1984). Arabic-English Lexicon I-II. Cambridge: Islamic Texts Society. google scholar
34. Li, Y. S. (2004). Türk Dillerinde Sontakılar. İstanbul: Kebikeç Yayınları. google scholar
35. Maksudoğlu, M. (2019). Hz. Muhammed Aleyhisselam’ın Hayatı. Konya: Salon Yayınları. google scholar
36. Nadjib, E. N. (1977). Nehcü’l-Feradis ve Dili Üzerine. (N. Hoca, Çev.), Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 22, 29-44. google scholar
37. NF: Mahmûd bin Ali. Nehcü’l-Ferâdîs. Süleymaniye Kütüphanesi, Yeni Cami, 879. google scholar
38. Onur, S. (2020). Nehcü’l-Ferâdîs’in Eski Oğuz Türkçesine Bilinmeyen Bir Aktarımı (Riyad Yazması). Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 5(2), 600-630. google scholar
39. Onur, S. (2022). Harezm Türkçesi Fal Kitabı (Yıldızname - Dîvname - Kur’an falı - Kura falı - Tılsımlar). Ankara: Akçağ Yayınları. google scholar
40. Onur, S. (2023). Harezm Türkçesinin İdil Boyundaki Tarihî Seyri ve Nasîhatü’s-Sâlihîn (İnceleme - Tenkitli Metin - Aktarım - Dizin - Tıpkıbasım). (Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul. google scholar
41. Özalan, U. (2014). Türk Dilinde Cevherî Ek Fiil. (Doktora Tezi). Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya. google scholar
42. Sağol Yüksekkaya, G. (2004). Nehcü’l-Ferâdîs Üzerine. L. Karahan (Ed.), Zeynep Korkmaz Armağanı içinde (s. 312-342). Ankara: TDK Yayınları. google scholar
43. Sağol Yüksekkaya, G. (2019). J. Eckmann’ın Nehcü’l-Ferâdîs’in Çeviri Yazısındaki Tercihleri. Yeni Türkiye, 25(106), 403-414. google scholar
44. Savaş, R. (2006). Nâile bint Ferâfisa. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, XXXII, 314-315. google scholar
45. Söylemez, M. M. (2005). Hz. Hüseyin ve Kûfeliler. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 11(33), 475-500. google scholar
46. Steingass, F. J. (1963). A Comprehensive Persian-English Dictionary. London: Routledge & K. Paul. google scholar
47. TDK (1978). Derleme Sözlüğü Cilt X. Ankara: TDK Yayınları. google scholar
48. Tekin, T. (1994). Tunyukuk Yazıtı. İstanbul: Simurg Yayınları. google scholar
49. Togan, Z. V. (1928). Harezm’de Yazılmış Eski Türkçe Eserler. Türkiyat Mecmuası, 2, 315-346. google scholar
50. Tülücü, S. (1993). Mahmud b. ali El-Kerder’i’nin Nehcü’l-Ferâdis Eserinin Tanıtımı. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 11, 474-484. google scholar
51. Ural, A. A. (2015). Kardeşime Mektup. Hz. Peygamber ve Birlikte Yaşama Ahlakı içinde (s. 91-98). Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı. google scholar
52. Ünlü, S. (2004). Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 235v/3-450r/7) Giriş-Metin-İnceleme-Analitik-Dizin. (Doktora Tezi). Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. google scholar
53. Wilkens, J. (2021). Handwörterbuch des Altuigurischen - Eski Uygurcanın El Sözlüğü. Göttingen: Universitatsverlag Göttingen. google scholar
54. Yüce, N. (2014). Ebu’l-Kâsım CârullâhMahmudbin ‘Omar binMuhmmedbinAhmedez-Zamahşari, el-Hvârizmi Mukaddimetü’l-Edeb. Hvârizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası. Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. google scholar
55. Zaripova Çetin, Ç. (2006). Tatar Edebiyatının Gelişimi. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler e-Dergisi, 9, 1-19. google scholar
56. Elektronik Kaynaklar google scholar
57. URL 1: https://www.dastur.info/persian-grammar/16-conjunctions/ (25.05.2024) google scholar
58. URL 2: https://www.kuranmeali.com/KelimeSec.php? kelime=27.05.2024) l^3l) google scholar
59. URL 3: https://hadeethenc.com/tr/browse/hadith/3475 (28.05.2024) google scholar
60. URL 4: https://www.kuranmeali.com/AyetKarsilastirma.php?sure=24&ayet=11 (28.05.2024) google scholar
61. URL 5: https://dorar.net/hadith/sharh/11052 (01.06.2024) google scholar
62. URL 6: https://www.kuranmeali.com/AyetKarsilastirma.php?sure=9&ayet=26 (03.06.2024) google scholar URL 7: https://dorar.net/hadith/sharh/17850 (03.06.2024) google scholar
63. URL 8: http://quran.ksu.edu.sa/tafseer/qortobi/sura87-aya17.html (05.06.2024) google scholar
64. URL 9: http://quran.ksu.edu.sa/tafseer/tabary/sura111-aya4.html (06.06.2024) google scholar
65. URL 10: http://quran.ksu.edu.sa/tafseer/tabary/sura9-aya25.html (08.06.2024) google scholar