Batılı Seyyahlar ve Klasik Dönem Şairlerinin Tanıklığında Osmanlı Çarşısı

Öz

Kent kültürünün ve gündelik hayatın oluşumunda önemli rol üstlenen kamusal alanlar, aynı zamanda toplumun her kesiminden insanın bir arada bulunduğu ve sosyalleştiği yerlerdir. Osmanlı’nın hayat damarı olarak adlandırılan ve bir toplumsal kaynaşma mekânı olan çarşılar da bu kamusal alanlardan biri olarak kent kültürü ve Osmanlı sosyal yaşamına dair hemen her şeyin iç içe geçtiği, toplumun ihtiyaç ve beklentilerini karşılayan, ayrıca ticaretten siyasete pek çok meselenin görüşülüp tartışıldığı alanlardır. Osmanlı’nın zengin ve hareketli ticaret yolları üzerindeki konumu sebebiyle İmparatorluktaki üretim ve tüketim faaliyetlerinin atar damarı olan çarşılar; türlü esnaf, zanaatkâr ve tüccarın başrolünde olduğu karmaşık ancak kendi içinde bütünlüklü bir yapıyı temsil etmektedir. Bu çalışmada, Osmanlı sosyal yaşamına kaynaklık eden Batılı seyyahlar ve klasik dönem şairlerinin tanıklığında, kent kültürü ve sosyal yaşantıya paralel olarak toplumun her kesimine açık ve dolayısıyla bir karşılaşma ve kaynaşma mekânı olan çarşı söz konusu edilmiştir. Seyyahların ve şairlerin imparatorluğun başkenti İstanbul’daki Bedesten ve Kapalıçarşı’ya dair kayıtları; çarşının fizikî yapısı, çarşının hengâmesi, çarşı esnafı, çarşıda satılan ürünler, çarşıda asayiş şeklindeki başlıklar altında ele alınmıştır. Seyyahların ve dönem şairlerinin çarşıya dair gözlemlerinin paralelliği üzerinden sunulan veriler, sosyal tarih ve edebiyat metinlerinin Osmanlı sosyal yaşamını ve edebiyat-toplum ilişkisini değerlendirmeye olan katkılarını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kent kültürü
• Kamusal alan
• Osmanlı çarşısı
• Batılı seyyahlar
• Osmanlı şairleri

The Ottoman Bazaar Through the Eyes of Western Travelers and Poets of the Classical Period

Öz

Public spheres, which play a significant role in the formation of urban culture and daily life, are places where people from all walks of life come together and socialize. Among these public spheres, bazaars stand out as vibrant centers of social integration and commerce – long regarded as a backbone of the Ottoman Empire. These bazaars represent a space where nearly every aspect of urban culture and Ottoman social life intersect. Not only did they serve the needs and expectations of society, but they also posed as venues for discussions of various public matters, from trade to politics. Due to the Ottoman Empire’s strategic position on rich and dynamic trade routes, bazaars became vital hubs for the empire’s production and consumption activities. Dominated by a wide array of tradesmen, artisans, and merchants, these bazaars represented a complex yet cohesive system. This study explores the Ottoman bazaar as a space of encounter and social integration - accessible to all segments of society- through the accounts of Western travelers and classical period Ottoman poets, whose witness offer key insights into Ottoman social life. The records of travelers and poets regarding the Bedesten and Grand Bazaar in İstanbul, the capital of the empire, are analyzed under themes such as the physical structure of the bazaar, the bustle of the bazaar, the tradespeople in the bazaar, the goods sold there, and the maintenance of order in the bazaar. The presented data highlights the contributions of social history and literature to the evaluation of Ottoman social life and the relationship between literature and society through the parallels found in the observations of travelers and period poets regarding the bazaar.

Anahtar Kelimeler

• Urban culture
• Public sphere
• Ottoman bazaar
• Western travelers
• Ottoman poets

Kaynakça

1. Akar, Tuba. “OsmanLı Kentinde Ticari Mekânlar: Bedesten-Han-Arasta-Çarşı Mekânları Literatür Değerlendirmesi.” Türkİye Araştırmaları google scholar
2. Literatür Dergisi 13 (2009): 267-292. https://dergipark.org.tr/en/downLoad/articLe-file/653860 google scholar
3. AkkaYa, HüseYİn. “Nevres-i Kadîm ve Türkçe Dîvânı.” Doktora tezi, Marmara Üniversitesi, 1994. Ulusal Tez Merkezi (37092). google scholar
4. Akkuş, Metin. Nef’î Divanı. Akçağ Yayınları, 1993. google scholar
5. Akyüz, Kenan ve Süheyl Beken, Sedit Yüksel, Müjgan Cunbur. Fuzûlî Divanı. Akçağ YayınLarı, 1990. google scholar
6. Amicis, Edmondo de. İstanbul. çev. FiLiz Özdem. Yapı Kredi YaYınLarı, 2013. google scholar
7. Armutlu, Sadık. “KLasik Arap, Fars ve Türk Şiirinde Şâhid-i Bâzâr.” Littera Turca Journal of Turkish Language and Literatüre 7, no.4 (2021): 847-898. https://doi.org/l0.20322/littera.981920 google scholar
8. Arseven, C. Esad. Türk Sanatı. Cem YaYınevi, 1984. google scholar

9. And, Metin. MinYatürlerle Osmanlı-İslâm MitologYası. Yapı Kredi Yayınları, 2010. google scholar
10. Arslan, Mehmet. Mihrî Hatun Dîvânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/58679,mihri-hatun-divanipdf.pdf?0. google scholar
11. Avşar, ZİYa. Revânî Dîvânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56143,revani-divanipdf.pdf. google scholar
12. Aybet Üçel, Gülgün. Avrupalı Seyyahların Gözünden Osmanlı Dünyası ve İnsanları (1530-1699). İletişim YaYınları, 2010. google scholar
13. AYverdi, Samiha. Boğaziçi’nde Tarih. Dergâh YaYınları, 2008. google scholar
14. Azar, Birol. “Türâbî Divânı (İnceleme-Metin).” Doktora tezi, Fırat Üniversitesi, 2005. Ulusal Tez Merkezi (188318). google scholar
15. Bareilles, Bertrand. İstanbul’un Frenk ve Levanten Mahalleleri: Pera-Galata-BanliYöler. çev. Ali Berktay. Güncel Yayıncılık, 2003. google scholar
16. Bassano, Luigi. Kanuni Dönemi Osmanlı İmparatorluğunda Gündelik Hayat. Yeditepe Yayınevi, 2011. google scholar
17. Chesneau, Jean. D’aramon SeYahatnamesi: Kanuni Devrinde İstanbul-Anadolu Mezopotamya. çev. Işıl Erverdi. Dergâh Yayınları, 2014. google scholar
18. Çakır, Z. Vildan. “HevâyÎ (Abdurrahman Kubûrî-zâde) Dîvânı’nın Tenkidli Metni ve İncelenmesi." Yüksek lisans tezi, Trakya Üniversitesi, 1998. Ulusal Tez Merkezi (71976). google scholar
19. Çavuşoğlu, Mehmed ve M. Ali TanYeri. Hayretî Dîvânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı YaYınları, 2023. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/118576, hayreti-divanipdf.pdf?O. google scholar
20. Çavuşoğlu, Mehmed. Yahyâ Bey Divan. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1977. google scholar
21. Erünsal, İsmail. Tâcî-Zâde Cafer Çelebi Dîvânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı YaYınları, 2018. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/593321aci-zade-cafer-celebi-divanipdf.pdf?O. google scholar
22. EYİce, Semavi. “Bedesten,” TürkİYe DİYanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5: 302-311. TürkİYe DİYanet Vakfı YaYınları, 1992. google scholar
23. Fresne-CaneYe, Philippe du. Fresne-Canaye Seyahatnamesi:1573. çev. Teoman Tunçdoğan. Kitap YaYınevi, 2009. google scholar
24. Hizmetli, Mustafa. Tarihte Şehir ve Pazar. Araştırma YaYınları, 2020. google scholar
25. Işın, Ekrem. İstanbul’da Gündelik HaYat: İnsan, Kültür ve Mekân Üzerine Toplumsal Tarih Denemeleri. Yapı Kredi YaYınları, 1999. google scholar
26. İnalcık, Halil. “İstanbul’un İncisi: Bedesten.” İktisat ve Din içinde. ed. Mustafa Özel. İz YaYıncılık, 1997. google scholar
27. İsen, Mustafa. Usûlî Dîvânı. TürkiYe Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı YaYınları, 2020. google scholar
28. Karavelioğlu, M. Ali. Şem’î Dîvânı. TürkiYe Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı YaYınları, 2014. google scholar
29. Karlıtepe, Mustafa. “Kelâmî Dîvânı.” Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi, 2007. Ulusal Tez Merkezi (207247). google scholar
30. KaYa, B. Ali. Azmizâde HâletîDîvânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56159,azmizade-haleti-divanipdf.pdf?0. google scholar
31. Kılcı, Ali. “Şadırvan,” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38: 219-221. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010. google scholar
32. Kılıç, Filiz. Âşık Çelebi Divanı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/EkLenti/55975,asik-celebi-divanipdf. pdf?0. google scholar
33. KıLıç, AtabeY. “Ahmed NeYLî Divanı.” Doktora tezi, Ege Üniversitesi, 1994. ULusaL Tez Merkezi (27364). google scholar
34. Kia, Mehrdad. Osmanlı İmparatorluğu’nda Gündelik Hayat. Pozitif Yayınları, 2013. google scholar
35. Macit, Muhsin. Nedim Divanı. Akçağ Yayınları, 2018. google scholar
36. Mantran, Robert. XVI. ve XVII. Yüzyılda İstanbul’da Gündelik Hayat. çev. M. Ali Kılıçbay. Eren Yayıncılık, 1991. google scholar
37. Mazak, Mehmet. Gündelik Hayatından Renklerle Eski İstanbul. Yeditepe Yayınevi, 2021. google scholar
38. Menavino, G. Antonio. Türklerin Hayatı ve Âdetleri Üzerine Bir İnceleme. Dergâh YayınLarı, 2011. google scholar
39. Mengi, Mine. Mesîhî Dîvânı. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1995. google scholar
40. Mermer, Ahmet. Mezâkî Hayatı, Edebî Kişiliği ve Divanı’nın Tenkidli Metni. Atatürk KüLtür Merkezi YayınLarı, 1991. google scholar
41. Mortan, Kenan ve Önder Küçükerman. Çarşı, Pazar, Ticaret ve Kapalıçarşı. TürkiYe İş Bankası YaYyınLarı, 2011. google scholar
42. Motraye, Aubry de La. La Motraye Seyahatnamesi. İstiklal Kitabevi, 2007. google scholar
43. MüLLer, G. AdeLaide. On Dokuzuncu Asır Biterken İstanbul’un Saltanatlı Günleri. çev. H. BetüL Kara. Dergâh YayınLarı, 2010. google scholar
44. Mütercim Âsım Efendi. Burhân-ı Katı. haz. Mürsel Öztürk ve Derya Örs. Türk Dil Kurumu YayınLarı, 2009. google scholar
45. NervaL, Gerard de. Doğu’ya Yolculuk (2). çev. Alp Tümertekin. İthaki YayınLarı, 2006. google scholar
46. NicoLay, NicoLas de. Muhteşem Süleyman’ın İmparatorluğunda. çev. Şirin Tekeli ve Menekşe Tokyay. Kitap Yayınevi, 2014. google scholar
47. OnaY, A. Talat. Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar ve İzahı. Millî Eğitim Bakanlığı YayınLarı, 2004. google scholar
48. Özdeş, Gündüz. Türk Çarşıları. Tepe YayınLarı, 1998. google scholar
49. Özer, Sait. "Nâtıkî Dîvânı Karşılaştırmalı Metin-İnceleme.” Yüksek Lisans tezi, Cumhuriyet Üniversitesi, 2006. Ulusal Tez Merkezi (188916). google scholar
50. PakaLın, M. Zeki. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü (I). Milli Eğitim Basımevi, 1993. google scholar
51. PurgstaLL, J. Hammer. İstanbul ve Boğaziçi. çev. SenaiL Özkan. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2011. google scholar
52. Saraç, M. A. Yekta. Kemâl Paşazâde Dîvân ve Diğer Şiirler. Türk Dil Kurumu YayınLarı, 2021. google scholar
53. Saraç, M. A. Yekta. Emrî Divanı. Eren YaYıncıLık, 2002. google scholar
54. Schweigger, SaLomon. Sultanlar Kentine Yolculuk: 1578-158. çev. Türkis Noyan. Kitap YaYınevi, 2014. google scholar
55. Simeon, PoLonyalı. Polonyalı Bir Seyyahın Gözünden 16. asır Türkiyesi. çev. Hrand D. Andreasyan. Kesit YayınLarı, 2007. google scholar
56. Suner, Nermin. Latîfî: Evsâf-ı İstanbul. İstanbul Fetih CemiYeti YayınLarı, 1977. google scholar
57. Sungur, Necati. Âhî Divânı (İnceleme-Metin). KüLtür Bakanlığı YayınLarı, 1994. google scholar
58. Şahinalp, M. Sait ve Veysi Günal. “Osmanlı Şehircilik Kültüründe Çarşı Sisteminin Lokasyon ve Çarşı İçi Kademelenme Yönünden Mekânsal Analizi.” Milli Folklor, no. 93 (2012): 149-168. https://www.millifolklordergisi.com/PdfViewer.aspx?SaYİ=93&SaYfa=146 google scholar
59. Şentürk, A. AtiLLa. Osmanlı Şiiri Kılavuzu (6). DBY YaYınLarı, 2022. google scholar
60. Şentürk, A. Atilla. Osmanlı Şiiri Kılavuzu (4). DBY YaYınları, 2020. google scholar
61. Şentürk, A. Atilla. Osmanlı Şiiri Kılavuzu (1). OSEDAM, 2016. google scholar
62. Şentürk, A. Atilla. “Manzum Metinler Işığında Bir Kalender Dervişinin Profili.” Turkish Studies 10, no. 8 (2015): 141-220. http://dx.doi.org/ 10.7827/TurkishStudies.8457. google scholar
63. Tanrıbuyurdu, Gülçin. “Mahallenin Geleneksel Aktöründen Klâsik Şiirdeki Folklorik İmgeye: ‘Bekçi’.” Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 29, (2022): 1275-1288. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2612254. google scholar
64. Tarlan, A. Nihat. Ahmet Paşa Divanı. Akçağ YaYınları, 1992. google scholar
65. Thevenot, Jean. Thevenot Seyahatnamesi: Stefanos Yerasimos’un Anısına. çev. Ali Berktay. Kitap Yayınevi, 2009. google scholar
66. Tournefort, Joseph de. Tournefort Seyahatnamesi. çev. Ali BerktaY ve Teoman Tunçdoğan. Kitap Yayınevi, 2008. google scholar
67. William, George ve Frederick Howard. Türk Sularında Seyahat. çev. Şevket Serdar Türet. Kervan Kitapçılık, 1978. google scholar
68. Wratislaw, Baron. Baron Vratislav'ın Anıları: Osmanlı imparatorluğu 16. yy. çev. Elif Bulanalp. Ark Kitabevi, 2024. google scholar
69. Yerasimos, Stefanos. Bir Allame-i Cihan (1942-2005). çev. Menekşe Tokyay. Kitap Yayınevi, 2012. google scholar
70. Yılmaz, H. Fatih. 16. Yüzyıl Osmanlı Ekonomisinde Piyasa’nın Karşıtı Pazar. Ötüken YaYınları, 2012. google scholar
71. Zülfe, Ömer. “Yakînî Dîvân Tenkitli Metin-Tetkik-Dizin.” Doktora tezi, Marmara Üniversitesi, 2004. Ulusal Tez Merkezi (148777). google scholar