Penȃhȋ’nin Mecmuası: Bazı Edebȋ, Tarihȋ ve Dinî Vesikalar

Yıl 2025, Cilt: 65 Sayı: 3, 585 - 616, 31.12.2025

Ayşegül Ekici

https://doi.org/10.26650/TUDED2025-1599902

https://izlik.org/JA62PT89YW

Öz

19. asrın son yarısıyla 20. asrın ilk yarısında yaşamış olan Seyyid Mustafa Müslim Penâhî, Somuncu Baba hazretlerinin soyundan olup tarih âlimi Büyük İzzet Hasan Efendi’nin torunu ve Şeyh Muhammed Sâlih Nihânî’nin oğludur. Kaynaklarda hakkındaki bilgiler kısıtlı olmakla birlikte ailesinden iyi bir eğitim aldığı, medrese tahsili gördüğü ve belli bir dönemden sonra memleketi olan Darende’den ayrılarak hayatını İstanbul’da geçirdiği bilinmektedir. Çalışmamıza esas olan, Penâhî’nin notlarını ve şiir seçkilerini içeren mecmua, Naki Ateş Özel Arşivi’nde bulunan 13 varaklık bir yazma eserdir. Bu varaklarda Penâhî’nin soy silsilesi, bazı tarikatlara intisap edenlerin isimleri, ilaç tarifi, dinî bahisler, İslam tarihiyle alakalı hadiseler, bazı kitapların nerede tabettirildiği bilgisi, Mazhar Tevfik Bey’in Arapça iki şiiri, Dârü’l-Muallimîn hocalarından Ali Selahaddin Bey’in tarih manzumesi, belli bir edebî muhitteki şairlerin şiirleri ve Hacı Bayrâm-ı Velî için yazılmış bir şiir yer almaktadır. Bu şiirler ehl-i beyt sevgisi etrafında birleşen edebî muhitleri ve onların edebî zevklerini yansıtması bakımından önem taşımaktadır. Ayrıca hakkında çok fazla bilgi bulunmayan Penâhînin hayatı ve sanatı hakkında ipucu verir. Bu çalışmada karışık mecmua niteliğinde olan; edebî, tarihî ve dinî yönden önem taşıyan bu vesikaların günümüz yazısına çevrilip üzerinde inceleme yapılarak günyüzüne çıkarılması ve karışık mecmualara bir yenisinin eklenerek edebiyat tarihine katkı sağlanması amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Klasik Türk edebiyatı , karışık mecmua , Penâhî , 19. asır , ehl-i beyt

Penȃhȋ’s Mecmua: Some Literary, Historical And Religious Documents

https://izlik.org/JA62PT89YW

Öz

Seyyid Mustafa Müslim Penâhî, who lived between the last half of the 19th century and the first half of the 20th century, was a descendant of Somuncu Baba, the grandson of historian Great İzzet Hasan Efendi, and the son of Sheikh Muhammed Sâlih Nihânî. Although source information is limited, it is known that Penâhî received a good education from his family, studied in a madrasah and after a certain period left his hometown Darende to spend his life in Istanbul. The focus of our study, Penâhî’s macmua is a 13-folio manuscript preserved in the Naki Ateş Special Archive. Within the manuscript are the family tree, names of those affiliated with various sects, notes on religious matters, accounts on events in Islamic history, information on the printing locations of certain books, two Arabic poems by Mazhar Tevfik Bey, a historical poem of Ali Selahaddin Bey, one by the teachers of Dârü’l-Muallimîn, poems by several poets belonging to a specific literary tradition, and a poem dedicated to Hacı Bayrâm-ı Velî. These poems reflect the literary circles that gathered around devotion to the Ahl al-Bayt and their shared literary sensibilities. The manuscript also gives clues about the life and artistic identity of Penahi, about whom little information is available. This study aims to translate the documents in this mixed-natured macmua, which holds literary, historical, and religious importance, to bring them to light through detailed examination, and to contribute to the history of literature by adding a new example to the mixed macmuas.

Anahtar Kelimeler

Classical Turkish literature , mixed macmua , Penâhî , 19th century , Ahl al-Bayt

Kaynakça

• Aclûnî, İsmail bin Muhammed. Keşfü’l- Hafâ ve Müzîlü’l-İlbâs ammâ İştehera mine’l-Ehâdîs alâ Elsineti’n-Nâs, II, Dâru'l-İhyâ, 1352. google scholar
• Akgündüz, Ahmet, Sait Öztürk ve Yaşar Baş. Darende Tarihi. Somuncu Baba Araştırma ve Kültür Mekezi Yayınları, 2002 google scholar
• Akgündüz, Ahmet. Arşiv Belgeleri Işığında Somuncu Baba ve Neseb-i Ȃlîsi (Yüce Nesebi). Osmanlı Araştırmaları Vakfı Yayınları, 2009. google scholar
• Aksoyak, İsmail Hakkı. “Müşterek Şiir Söyleme Geleneği”, Türklük Bilimi Araştırmaları, no. google scholar
• Bursalı Mehmed Tahir Bey. Osmanlı Müellifleri, 3, haz. Fikri Yavuz ve İsmail Özen. Meral Yayınları, 1972. google scholar
• Buzov, Senjezana. “Osmanlıda Karışık İçerikli Mecmualar: Bir Başka Arşiv”. Eski Türk Edebiyatı Çalışmaları VII, Mecmua: Osmanlı Edebiyatının Kırkambarı içinde, ed. Hatice Aynur, Müjgân Çakır ve Hanife Koncu. Turkuaz Yayınları, 2012. google scholar
• Büyükkarcı Yılmaz, Fatma. “Onyedinci Yüzyıldan Bir Kırkambar: Baldırzāde Ailesine Ait Bir Mecmua”. Turkish Studies, 8, no.1 (2013): 549-578. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.4447. google scholar
• Çağlayan, Bünyamin. “Kerbela Mersiyeleri”, Doktora tezi, Gazi Üniversitesi, 1997. Ulusal Tez Merkezi (63028). google scholar
• Ekici, Ayşegül. “Nihânî Dîvânı (İnceleme-Metin)”, Doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi, 2022. Ulusal Tez Merkezi (735446). google scholar
• Ertem, Davut. “Ali Salâhaddin’in Şiirlerinde Ehl-i Beyt Sevgisi”, Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi, 8, no.16 (2022): 339-355. google scholar
• Erdoğan, Kenan. Niyâzî-i Mısrî Hayatı, Edebî Kişiliği, Eserleri ve Dîvânı (Tenkitli Metin). Akçağ Yayınları, 1988. google scholar
• Erdoğan, Kenan. “Saîd Paşa Dîvânına Göre 19. Yüzyıl Dîvân Şiirinde Görülen Bazı Değişimler”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, no. 9 (2001): 83-106. google scholar
• Quinn, Meredith M. “Houghton MS Turk 11 ve Kişisel Mecmuaların Söyledikleri ve Söyleyebilecekleri”, çev. S Kocaer. Eski Türk Edebiyatı Çalışmalar VII Mecmua: Osmanlı Edebiyatının Kırk Ambarı içinde, ed. Hatice Aynur, Müjgân Çakır ve Hanife Koncu. Turkuaz Yayınları, 2012. google scholar
• İnal, İbnulemin Mahmut Kemal. Son Asır Türk Şairleri, Milli Eğitim Basımevi, 1969. google scholar
• İpek, Metin. “Penâhî, Mustafa Müslim Ocak”, TEİS, 2020. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/penahi-mustafa-muslim-ocak. google scholar
• İz, Mahir. Tasavvuf. Rahle Yayınları, 1969. google scholar
• Karal, Enver Ziya. “Nizâm-ı Cedîd ve Tanzimat Devirleri (1789-1856)”, Osmanlı Tarihi Ansiklopedisi, 5: 143-150. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1988. google scholar
• Karal, Enver Ziya. “Islahat Fermanı Devri (1861-1876)”. Osmanlı Tarihi, 8, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1988. google scholar
• Kınay Civelek, Nilay. Abdulkadir Yahya’nın Mevlid-i Şerifi. Social Sciences Studies, no. 55 (2020): 449-457. google scholar
• Koncu, Hanife ve Müjgân Çakır. “Şairleri “Yetiştiren Bir Kaynak Olarak Mecmua”, Eski Türk Edebiyatı Çalışmaları VII, Mecmua: Osmanlı Edebiyatının Kırk Ambarı içinde ed. Hatice Aynur, Müjgân Çakır ve Hanife Koncu. Turkuaz Yayınları, 2012. google scholar
• Kurnaz, Cemal ve Yaşar Aydemir. “Mecmualara Sorulması Gereken Sorular”, Turkish Studies, Winter, (2013): 51-64. http://dx.doi.org/10. 7827/TurkishStudies.4633. google scholar
• Kut, Günay. “Mecmua”, Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi, 6, Dergâh Yayınları, 1986. google scholar
• Levend, Agâh Sırrı. Türk Edebiyatı Tarihi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1998. google scholar
• Maden, Fahri. Hacı Bektaş-ı Veli, Erdem Yayınları, 2019. google scholar
• Şemseddin Sami. Kâmûs-ı Türkî. İkdam, 1317. google scholar
• Öztuna, Yılmaz. “Altıncı Bahis: Gerileme Dönemi (1768-1826)”, Osmanlı Devleti Tarihi: Siyasî Tarih, 1: 410-453. Ötüken Yayınları, 2006. google scholar
• Paic-Vukic, Tatvana. “Mecmua İncelemelerinin Sınırları ve Olanakları: Bosna Mecmualarına Bir Yaklaşım”, Eski Türk Edebiyatı Çalışmaları VII Mecmua: Osmanlı Edebiyatının Kırk Ambarı içinde, ed. Hatice Aynur, Müjgân Çakır ve Hanife Koncu. Turkuaz Yayınları, 2012. google scholar
• Tansel, Fevziye Abdullah. “XX. Asır Türk Edebiyatının Unutulmaması Gerekli Şairlerinden Ali Salâhaddin Yiğitoğlu”, İslam İlimleri Enstitüsü Dergisi, no. 3, (1977): 265-282. google scholar
• Ulu, Şükrü Erdoğan. Darende Şairleri Antolojisi. Güney Matbaacılık, 1990. google scholar
• Yıldız, Harun. “Hacı Bektaş Velî Sonrasında Bektaşîliğin Oluşum ve Gelişimi”. DEUİFD Türk Kültürünü Mayalayanlar Özel Sayısı, (2021): 491-510. google scholar
• Yılmaz, Mehmet. “Darendeli Şairlerden Penahî”. Somuncu Baba Kültür Edebiyat ve Araştırma Dergisi, no. 6 (1995): 37-40. google scholar
• Yılmaz, Mehmet. Kültürümüzde Ayet ve Hadisler (Ansiklopedik Sözlük). Kesit Yayınları, 2013. google scholar