Kültürel Antropoloji Bağlamında Aleksander Mardkowicz’in “Hacı Baba” Uzun Şiirinin Çözümlenmesi

Yıl 2025, Cilt: 65 Sayı: 3, 644 - 660, 31.12.2025

Elmira Memmedova-kekeç

https://doi.org/10.26650/TUDED2025-1631193

https://izlik.org/JA79RX95LY

Öz

Globalleşme millî kültürleri etkilemiş, giderek ulusal renk ve ahenklerden uzaklaşmasına neden olmuştur. Karay Türkleri ise bu tehlikeyi 19. yüzyıldan itibaren hissetmeye başlamış, aynı dini inançta oldukları İsrailoğullarından (Yahudiler) farklı bir millî kimliğe sahip olduklarını kanıtlamaya çalışmışlardır. Bu çalışmayı yürütenlerin başında ise Aleksander Mardkowicz’in “Hacı Baba” uzun şiirinin kahramanı Awraham Firkowicz gelmiştir. O, Karay tarihinde ilk antropolog, arkeolog olarak yer almış, çok geç yaşlarında eğitim almasına rağmen İbraniceyi mezar taşlarını araştıracak, Mısır’dan Yerusalim’e kadar elyazmalarını derleyecek ve koleksiyon oluşturacak derecede iyi öğrenmiştir. 1839 yılında Çarlık yönetiminin Karay kimliğiyle ilgili sorularına yanıt aramak için kültürel antropolojik çalışmalarını başlatan ve ömrünün sonuna kadar devam ettiren Firko- wicz edindiği sonuçları “Masa u-Mriva”, “Avne Zikkaron” gibi önemli kitaplarında yayımlamıştır. Onun bilimsel çalışmaları ölümünden sonra büyük tartışmalara yol açmış, Yahudi bilginlerince eleştirilmiştir. Fakat zamanla büyük Karay bilgininin millî kimlikle ilgili tespitleri doğrulanmıştır. “Karay Avazı” dergisinin kurucusu Aleksander Mardkowicz yedi bölümden oluşan “Hacı Baba” adlı uzun şiirinde Awraham Firkowicz’in yaşam öyküsünden bahsetmiş, onu Karayların en ünlü kişilerinden biri olarak övmüştür. Uzun şiirde Karay kimliği sorunu bir daha dile getirilmiş ve özellikle de Rabbanlarla Karayların kıyaslaması yapılmış, aynı zamanda Karay ve Türk kelimeleri aynı “antropolojik küme”de yer almıştır

Anahtar Kelimeler

Kültürel Antropoloji , Aleksander Mardkowicz , Hacı Baba , Awraham Firkowicz , Karay

Analysis of Aleksander Mardkowicz’s Poem “Hajji Baba“ in the Context of Cultural Anthropology

https://izlik.org/JA79RX95LY

Öz

Today, globalization affects national cultures causing them to gradually move away from national color and harmony. Karaim Turks have begun to feel this danger since the 19th century and tried to prove that they had a different national identity from the Jews, with whom they had the same religious belief. The main person who struggled for this was Awraham Firkowicz, the hero of Aleksander Mardkowicz’s poem “Hajji Baba”. He is the first anthropologist and archaeologist in Karaim history and although educated at a very late age, he learned Hebrew well enough to research tombstones, compile manuscripts from Egypt to Jerusalem, and build a collection. Firkowicz, who started his cultural anthropological studies in 1839 to seek answers to the Tsar administration’s questions about Karaim identity and continued it until the end of his life, published his findings in essential books such as “Masa uMriva” and “Avne Zikkaron”. His scientific works caused great controversy after his death and were criticized by Jewish scholars. However, over time, the findings of the great Karaim scholar regarding national identity were confirmed. Aleksander Mardkowicz, the founder of the “Karaj Awazy” (“Karaite Voice”) magazine, described the life story of Awraham Firkowicz in his sevenchapter poem “Hajji Baba” and praised him as one of the most famous members of the Karaites. In the long poem, the problem of Karaim identity is expressed once again, especially comparing Jews and Karaites, moreover, the Karaim and Turkish words were included in the same “anthropological group”.

Anahtar Kelimeler

Cultural Anthropology , Aleksander Mardkowicz , Hajji Baba , Awraham Firkowicz , Karaim

Kaynakça

• Al-Mar, “Satyr K’ezbe”, Karaj Awazy, no. 1, (1931): 18-21. google scholar
• Al-Mar, “Awazları Oyowlarnın”, Karaj Awazy 3, no. 5, (1932): 27. google scholar
• Altınkaynak, Erdoğan, “Karay - Kırımçak İlişkileri ve Musevi Dinli İki Türk Halkının Ayrışma Sebepleri” Karadeniz - Black Sea - Черное Море 1, no. 1, (2008): 35-51. google scholar
• Altınkaynak, Erdoğan. “Araştırma: İosafat Vadisi (Meryem Dere) ve Karay Mezarlığı (Balta Tiymez)”, erişim 29 Ocak 2025, https://ekitap.ktb. gov.tr/Eklenti/13854,54pdf.pdf?0&_tag1=296C91138EC8C0EDB2DAAC632330A8C118DA96A2&crefer=5BFC85670F790AB6EEDEF492378 E225417DCA936FC41A8835FAF90BA7B8EA2DF. google scholar
• Altınkaynak, Erdoğan, “Kırım Karayları Hakkında Kullanılan Bazı Kavram ve Anlam Yanlışlıkları Üzerine” Uluslararası Karay Çalışmaları Sempozyumu Bildirileri 5-8 Nisan 2010, içinde ed. Prof. Dr. Mehmet Alpargu, Prof. Dr. Yücel Öztürk, Yrd. Doç. Dr. M. Büal Çelik (Bilecik/ Türkiye, 2011), 93-100. google scholar
• Arslantaş, Nuh. Emeviler Döneminde Yahudiler. Bilimevi Basın Yayın, 2005. google scholar
• Arslantaş, Nuh. Yahudiler ve Türkler: Yahudi Tarihçi Eliyahu Kapsali'nin (1483-1555) Seder Eliyahu Zuta İsimli Kroniği Bağlamında Bir İnceleme. İz Yayıncılık, 2013. google scholar
• Atay, Tayfun. “Sosyal Antropolojide Yöntem ve Etik Sorunu: “Klasik Etnografiden Diyalojik Etnografiye Doğru”, Moment Dergisi 4, no. 1 (2017): 189-206. google scholar
• Beals, Ralph Leon, Hoijer, Hoijer & Erginer, Gürbüz. “Antropolojinin Konusu ve Alanı”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, Çev. Yrd. Doç. Dr. Gürbüz Erginer, 35, no. 2 (1991): 9-34. google scholar
• Budnik, Natalya. “Rusya Milli Kütüphanesinde (Sankt-Petersburg) ve Rusya İlim Akademisinin Şarkiyat Enstitüsünün Sankt-Petersburg Şubesinde Bulunan Kırım Karaylara Ait El Yazmaları Koleksiyonlarının İnceleme Perspektifleri”, Karadeniz - Black sea - Черное море 1, no. 1(2008): 73-80. google scholar
• Çulha, Tülay, “Abraham Ben Shemuel Firkovich (Acı Baba, Biliwli Uxuxan)”. Uluslararası Karay Çalışmaları Sempozyumu Bildirileri 5-8 Nisan 2010, içinde Ed: Prof. Dr. Mehmet Alpargu, Prof. Dr. Yücel Öztürk, Yrd. Doç. Dr. M. Büal Çelik (Bilecik/Türkiye, 2011), 395-405. google scholar
• Çulha, Tülay, “Sereya Şapşal’a Göre Karay Türkleri ve Karayca”. Türk Dilleri Araştırmaları Dergisi 12, (2002): 97-188. google scholar
• Koçak, Murat, Geçmişten Yankılanan Karay Avazı (Şair-Şiir-Değerlendirme), Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2022. google scholar
• Kokizov, Yufud Davidoviç, Karaimı. Kratkiy İstoriçeskiy Oçerk, Tipografiya V.S.Balaşeva, 1898. google scholar
• Kunik, Arist Aristoviç, “Toxtamış i Firkoviç”, Prilojenie k XXVII Zapiske İmperatorskoy Akademii Nauk, no. 3(1876): 4-17. google scholar
• Kuzgun, Şaban, Hazar ve Karay Türkleri: Türklerde Yahûdilik ve Doğu Avrupa Yahûdilerinin Menşei Meselesi, Seda Yayınları, 1985 google scholar
• Lévi-Strauss, Claude, Yapısal Antropoloji, çev. Adnan Kahiloğulları.İmge Kitabevi Yayınları, 2012. google scholar
• Nar, Mehmet Şükrü. “Yapısalcılık Kavramına Antropolojik Bir Yaklaşım: Levi-Strauss ve Yapısalcılık”, Antropoloji Dergisi 27 (2014): 29-46. google scholar
• Nikolaenko, Dimitri. “Araştırma: Sotvorenie Krıma. Yupiter i Firkoviç o Prave Naçiy na Mifologiyu.” erişim 21 Ağustos, 2023 https://www. researchgate.net/publication/340050343_Sotvorenie_Kryma_UPITER_I_FIRKOVIC_O_PRAVE_NACIJ_NA_MIFOLOGIU_2003_-_2020. google scholar
• Ortaylı, İlber. “Açılış Konuşması”. Uluslararası Karay Çalışmaları Sempozyumu Bildirileri 5-8 Nisan 2010, içinde ed. Prof. Dr. Mehmet Alpargu, Prof. Dr. Yücel Öztürk, Yrd. Doç. Dr. M. Büal Çelik (Bilecik/Türkiye, 2011), 7-13. google scholar
• Qıprısçı (Tzıprıs), Gerşom, “Awraham Firkowicz’s (1787-1875) Theories on the Origins of the East European Qara’im and Their Influence on Qara’ite Identity in Imperial Russia, the Soviet Union, and the ClS”, Uluslararası Karay Çalışmaları Sempozyumu Bildirileri 5-8 Nisan 2010, içinde ed. Prof. Dr. Mehmet Alpargu, Prof. Dr. Yücel Öztürk, Yrd. Doç. Dr. M. Büal Çelik (Bilecik/Türkiye, 2011), 407-422. google scholar
• Pilipchuk, Yaroslav Valentinovich. “Araştırma: Sovremennyye yevrei-tyurkofony: karaimy Kryma i Vostochnoy Yevropy.” erişim, 01 Ağustos 2025,https://ethnoglobus.az/1504-sovremennye-evrei-tjurkofony-karaimy-kryma-i-vostochnoj-evropy.html. google scholar
• Potekhin Dmitry Vasilyevich. “Araştırma: Karaimı: İstoriya i Sovremennost.” Erişim, 07 Ağustos 2025,https://cyberleninka.ru/article/n/ karaimy-istoriya-i-sovremennost/viewer. google scholar
• Saran, Nephan. Antropoloji. İnkılap Yayınları, 1993. google scholar
• Shapira Dan D. Y. “Remarks On Awraham Fırkowicz And The Hebrew “Mejelis” “Document””. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae 59, no. 2 (2006): 131-180. google scholar
• Szapszal, Seraja, “Kabakłarynda Aziz Saharnyn” Karaj Awazy 1, (1931): 3-8. google scholar
• Şahin, Mehmet Cem, “Antropoloji ve Din: Tarihsel ve Kuramsal Temeller”, Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi 20, no. 2 (2016): 451-473. google scholar
• Vihnoviç, Vsevolod Lvoviç, Karaim Avraam Firkoviç: Yevreyskie Rukopisi. İstoriya. Puteşestviya. 2-e izd. İsp. İ dop. SPb. Akademiya İssledovaniya Kulturı, 2012. google scholar