Mustafa İsâmeddîn Üsküdârî’nin Şerh ʿAle’l-Kasîdeti’t-Tâ’iyye’si

Yıl 2025, Cilt: 65 Sayı: 3, 688 - 707, 31.12.2025

Duygu Kayalık

https://doi.org/10.26650/TUDED2025-1638773

https://izlik.org/JA89GT98CH

Öz

Bu makale, Abdülkâdir Geylânî’ye (ö. 561/1166) nispet edilen Tâ’iyye Kasidesi’ne Mustafa İsâmeddîn Üsküdârî (ö. 1203/1788-89) tarafından yapılan şerhin incelenmesinden ve tenkitli metninden oluşmaktadır. Bu çalışmayla, büyük kitlelere hitap eden ve farklı coğrafyalarda yayılım bulan bir tasavvuf yolunun kurucu şeyhi olan Abdülkâdir Geylânî’ye ait şathiye özelliği gösteren 31 beyitten müteşekkil olan Arapça kasideye, 18. yüzyılın önem atfedilen velûd şârihlerinden Mustafa İsâmeddîn Üsküdârî tarafından yapılan Türkçe telif bir şerhi araştırmacıların istifadesine sunarak genelde edebiyat özelde ise tasavvufi şiir şerhleri literatürüne katkı sağlamak hedeflenmiştir. Çalışmanın giriş bölümünde, Türk edebiyatında kaside şerhleri ile Abdülkâdir Geylânî’nin hayatı ve eserleri hakkındaki bilgilere sathî olarak yer verilmiştir. Şerhi yapılan kaynak metnin tanıtımı yapılarak üzerine yapılan muhtelif çalışmalara işaret edilmiştir. İnceleme bölümünde Mustafa İsâmeddîn Üsküdârî’nin hayatı ve eserleri hakkında muhtasar bilgiler verilmiştir. Bu çalışmaya konu edilen ve şârihin Şerh ʿale’l Kasîdeti’t-Tâ’iyye olarak nitelediği eser, şekil ve muhteva yönünden incelemeye tabi tutulmuştur. Şerhin tespit edilen sekiz nüshası tavsif edilerek Mustafa İsâmeddîn Üsküdârî’nin şerh usulü hakkında değerlendirmelerde bulunulmuştur. Çalışmanın son bölümünde ise şerhin altı nüshasından hareketle eserin transkripsiyonlu metni hazırlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Türk İslam Edebiyatı , Şerh , Abdülkâdir Geylânî , Mustafa İsâmeddîn Üsküdârî , Kasîdetü’t-Tâ’iyye

Mustafa İsāmaddīn Üsküdārī’s Sharh ʿAle’l-Qasīdah al-Tā’iyyah

https://izlik.org/JA89GT98CH

Öz

This article consists of an analyses and critical text of the commentary made by Mustafa Isāmaddīn Üsküdârī (d. 1203/1788-89) on the al Qasīdah al-Tā’iyyah attributed to ʿAbd al-Qādir al-Ghaylānī (d. 561/1166). The aim of this study is to contribute to the literature of mystical poetry commentaries in general and the literature of mystical poetry commentaries in particular by presenting to the use of researchers a Turkish commentary on the Arabic qasida, which consists of 31 couplets and has the characteristic of a shathiya belonging to ʿAbd al Qādir al-Ghaylānī, the founding sheikh of a Sufi path that appeals to large masses and spreads in different geographies, made by Mustafa İsāmaddīn Üsküdārī, one of the most important commentators of the 18th century. In the introduction part of the study, information about the commentaries of qasida in Turkish literature and ʿAbd al-Qādir al-Ghaylānī’s life and works are given superficially. The source text is introduced and various studies on it are pointed out. In the review section, brief information about the life and works of Mustafa İsāmaddīn Üsküdārī is given. The work, which is the subject of this study and which the commentator describes as Sharh ʿale’l-Qasīdah al-Tā’iyyah, is analysed in terms of form and content. The eight copies of the commentary are analysed and evaluations are made about Mustafa İsāmaddīn Üsküdārī’s commentary method. In the last part of the study, the transcribed text of the work was prepared based on six copies of the commentary.

Anahtar Kelimeler

Turkish Islamic Literature , Commentary , ʿAbd al-Qādir al-Ghaylānī , Mustafa İsāmaddīn Üsküdārī , al-Qasīdah al-Tā'iyyah

Kaynakça

• Açıl, Berat vd. Tenkitli Neşir Kılavuzu. İSAM Yayınları, 2022. google scholar
• Azamat, Nihat. “Kādiriyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 24: 131-136. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001. google scholar
• Bursalı Mehmed Tâhir. Osmanlı Müellifleri I. haz. Cemal Kurnaz ve Mustafa Tatçı. Bizim Büro Yayınları, 2000. google scholar
• Cebecioğlu, Ethem. “Şatahât İbarelerinin Anlaşılmasına Doğru: Metodik Bir Deneme”. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, no. 17 (2006): 7-27. google scholar
• Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. Otto Yayınları, 2014. google scholar
• Çakır, Adalet. Abdülkâdir Geylâni ve Kâdîrîlik. İSAM Yayınları, 2012. google scholar
• Demir, Gökhan. “et-Tansîsü’l-Muntazar fî Şerhi Ebyâti’t-Telhîs ve’l-Muhtasar”. Doktora tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi, 2016. Ulusal Tez Merkezi(450051). google scholar
• Gürer, Dilaver. Abdülkâdir Geylânî Hayatı, Eserleri, Görüşleri.İnsan Yayınları, 2014. google scholar
• İlgürel, Mücteba. “Hamza Paşa, Silâhdar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 15: 515-516. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997. google scholar
• Kasîde-i Tâ’iyye. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi Aşir Efendi 00437-002. google scholar
• Kasîde-i Tâ’iyye. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi Hacı Mahmud Efendi 03850. google scholar
• Kayalık Şahin, Duygu. “Geylânî’ye Nispet Edilen Kasîde-i Tuf Bi-Hânî’nin Müellifi Meçhûl Bir Tercümesi”. Türk İslam Edebiyatında İleri Araştırmalar içinde, ed. Yakup Mahmutoğlu. Yaz Yayınları, 2024. google scholar
• Kayalık Şahin, Duygu. “Müellifi Meçhul Bir Kaside Şerhi: Şerh-i Kasîdetü’t-Tâ’iyye”. ATEBE, no. 12 (2024), 1-22. https://dergipark.org.tr/tr/pub/atebe/ issue/89307/1567086 google scholar
• Kayalık Şahin, Duygu. “Ömer Necâtî’nin Şerh-i Baʿz-ı Ebyâti’l-mebânî fî Kasîdet-i Tuf bi-Hânî’si”. Türk İslam Edebiyatında İleri Araştırmalar içinde, ed. google scholar
• Yakup Mahmutoğlu. Yaz Yayınları, 2024. google scholar
• Kurnaz, Cemal. ve Tatçı, Mustafa. Türk Edebiyatında Şathiye. Akçağ Yayınları, 2001. google scholar
• Mehmed Süreyya. Sicill-i Osmânî III. haz. Nuri Akbayar. Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1996. google scholar
• Mustafa İsâmeddîn Üsküdârî. Şerh ʿAle’l-Kasîdeti’t-Tâ’iyye. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı Osman Ergin Yazmaları OE_Yz_0285. google scholar
• Mustafa İsâmeddîn Üsküdârî. Şerh ʿAle’l-Kasîdeti’t-Tâ’iyye. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı Osman Ergin Yazmaları OE_Yz_1826. google scholar
• Mustafa İsâmeddîn Üsküdârî. Şerh ʿAle’l-Kasîdeti’t-Tâ’iyye. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı Osman Ergin Yazmaları OE_Yz_0906. google scholar
• Mustafa İsâmeddîn Üsküdârî. Şerh ʿAle’l-Kasîdeti’t-Tâ’iyye. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı Osman Ergin Yazmaları OE_Yz_0833. google scholar
• Mustafa İsâmeddîn Üsküdârî. Şerh ʿAle’l-Kasîdeti’t-Tâ’iyye. Milli Kütüphane Tokat İl Halk Kütüphanesi 60 HK 178/2. google scholar
• Mustafa İsâmeddîn Üsküdârî. Şerh ʿAle’l-Kasîdeti’t-Tâ’iyye. Milli Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu 06 Mil Yz A 4687/10. google scholar
• Mustafa İsâmeddîn Üsküdârî. Şerh ʿAle’l-Kasîdeti’t-Tâ’iyye. Milli Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu 06 Mil Yz A 4714/12. google scholar
• Mustafa İsâmeddîn Üsküdârî. Şerh ʿAle’l-Kasîdeti’t-Tâ’iyye. Süleymaniye Kütüphanesi Tahir Ağa Tekkesi 00467-002. google scholar
• Oğraş, Rıza. Bâğçe-i Safâ-Endûz. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018. link“https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59393,esad-mehmed-efendi-bagce-i-safa-enduzpdf.pdf?0”, google scholar
• Osmanzâde Hüseyin Vassaf. Sefine-i Evliyâ I. haz. Mehmet Akkuş ve Ali Yılmaz. Kitabevi Yayınları, 2011. google scholar
• Uludağ, Süleyman. “Abdülkâdir-i Geylânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 1: 234-239. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1988. google scholar
• Uludağ, Süleyman. “Şathiye.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 38: 370-371. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010. google scholar
• Yazar, Sadık. “Anadolu Sahası Klâsik Türk Edebiyatında Tercüme ve Şerh Geleneği”. Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, 2011. Ulusal Tez Merkezi (287832). google scholar
• Yazar, Sadık. “Mustafa İsâmeddîn Efendi’nin Şerhleri ve Şerh Usulü”. Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 1, no. 1 (2017): 97-126. https://dergipark. org.tr/tr/download/article-file/316389 google scholar
• Zeydân, Yusuf. Divanü ʿAbdilkâdir el-Cîlânî. Dârü’l-Cîl, ts. google scholar