Hüseyin Hüsnî ve Çifte Sultanlar Menkıbesi’ne Yazdığı Manzum Tercümesi

Öz

İstanbul, II. Mehmet tarafından 1453 yılında fethedildikten sonra Bizans’tan miras kalan birçok yapı gerek padişah gerekse devlet ricali tarafından, “şenlendirme politikası” kapsamında tevhithanelere ve külliyelere çevrilmiştir. Bunlardan biri de Bizans döneminde Kızlar Manastırı veya bu manastırın bir kilisesi olan Andreas Kilisesi’dir. Burası, sadrazam Koca Mustafa Paşa tarafından “Koca Mustafa Paşa Camii ve Külliyesi” adıyla inşa edilip şenlendirilmiştir. Bu külliyenin ortasında, Hz. Hüseyin’in iki kızının medfun olduğu düşünülen ve “Çifte Sultanlar Türbesi” diye adlandırılan üstü açık bir türbe vardır. Sünbül Efendi tarafından keşfedilen bu türbe hakkında tek bilgi, 16. yy. âlimlerinden Suyûtî’nin Koca Mustafa Paşa Camii’nin yüceliği üzerine yazdığı Arapça risalesindeki bir menkıbedir. Bu menkıbede müellif, Tahkîk-i Kerimetân-ı Hazret-i Hüseyin başlığıyla Hz. Hüseyin’in kızlarının Kerbelâ’dan başlayıp Bizans’a kadar uzanan sürgün hayatlarını ve oradaki sırlı vefatlarını dramatik bir üslupla anlatmaktadır. Şimdiye kadar biri manzum ve beşi mensur altı tercümesin olduğu bilinen eserin tarafımızdan 19. yy. şairlerinden Hüseyin Hüsnî’ye ait 127 beyitlik mesnevî formunda yeni bir tercümesi tespit edilmiştir. Bu tercüme, Süleymaniye Kütüphanesinin Hacı Mahmud Efendi koleksiyonunda 03565-001/002 demirbaş numarasına kayıtlı 19 varaklık bir mecmuanın son 4 varağında (15b-19a) bulunmaktadır. Çalışmada tarihsel ve metin merkezli bir analiz çerçevesi kullanılmıştır. Transkribe edilen metin; edebî tahlil, biçimbilimsel çözümleme ve karşılaştırmalı metin incelemesi yöntemleriyle ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Çifte Sultanlar Türbesi
• İmam Suyûtî
• İslami Türk Edebiyatı
• Hz. Hüseyin
• Şenlendirme

Husayn Husnî’s Verse Rendering of The Manāqib Concerning The Twin Sultans

Öz

After the conquest of Istanbul by Mehmet II in 1453, numerous Byzantine structures were transformed into tevhithanes and külliyes by the sultan and his statesmen as part of a broader “policy of revitalization.” Among these was the Kızlar Monastery from the Byzantine period, specifically the Andreas Church, which belonged to this monastery. This site was rebuilt and revitalized by Grand Vizier Koca Mustafa Pasha under the name Koca Mustafa Pasha Mosque and Külliye. At the center of this külliye stands an open-air tomb known as the Çifte Sultanlar Türbesi (Twin Sultans’ Tomb), believed to contain the graves of two daughters of Hz. Hussein. The only known information about this tomb, discovered by Sünbül Efendi, comes from an anecdote found in an Arabic treatise by the 16th-century scholar Suyuti, which extols the spiritual significance of the Koca Mustafa Pasha Mosque. Under the title Tahkîk-i Kerimetân-ı Hazret-i Hüseyin (The Verification of the Daughters of Hazrat-i Hussein),the author recounts the exile of Hussein’s daughters from Karbala to Byzantium and their mysterious deaths there, written in a dramatic narrative style. This work, known to exist in six translations—one in verse and five in prose—has been identified by us in a new version: a 127-couplet mesnevi translation by the 19th-century poet Hussein Husnî. This translation appears on the final four leaves (15b–19a) of a 19-leaf manuscript registered under inventory number 03565-001/002 in the Hacı Mahmud Efendi Collection of the Süleymaniye Library. The study employs a historical and text centered analytical framework. The transcribed text is examined through literary, morphological, and comparative textual analysis methods.

Anahtar Kelimeler

• The Tomb of the Twin Sultans
• Imam Suyuti
• Islamic Turkish Literature
• Hz. Hussein
• Revitalization

Kaynakça

1. Ahmet Yesevi Üniversitesi, “Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü”, Erişim 11 Şubat, 2025, https://teis.yesevi.edu.tr/arama google scholar
2. Barkan, Ömer Lutfi. İstila Devirlerinin Kolonizatör Türk Dervişleri ve Zaviyeler, İnsan Yayınları, 2015. google scholar
3. Çağbayır, Yaşar. Orhun Yazıtlarından Günümüze Türkiye Türkçesinin Söz Varlığı, Ötüken Neşriyat, 2016. google scholar
4. Dilçin, Cem. Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, Türk Dil Kurumu Yayınları, 1995. google scholar
5. Dilçin, Cem. Yeni Tarama Sözlüğü, Türk Dil Kurumu Yayınları, 1983. google scholar
6. Doğan, Güner. “Osmanlı Devleti’nin Sınırlarının Tespiti Ve Tespit Edenler (Muhaddidler / Hudûdcûlar) Üzerine Düşünceler”. History Studies 16, sy. 4 (Kasım 2024): 435-57. https://doi.org/10.9737/historystudies.1443849. google scholar
7. Doğan, Lütfi. “500 Yıllık İnanç Merkezi: Koca Mustafa Paşa Külliyesi”, Uluslararası Türk Dünyası İnanç Merkezleri Kongresi Bildirileri, Mersin, (23-27 Eylül 2002): 459-471. https://isamveri.org/pdfdrg/D138879/2004/2004_DOGANL.pdf. google scholar
8. Düzenli, Halil İbrahim. “İstanbul Türbeleri”, Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi. 8: 428-449, TDV İSAM - İBB Kültür AŞ Yayınları, 2015. google scholar

9. EtimolojiTürkçe, “Etimolojik Türkçe Sözlük”, Erişim 24 Haziran, 2025 https://www.etimolojiturkce.com/kelime/imar. google scholar
10. EtimolojiTürkçe, “Etimolojik Türkçe Sözlük”, Erişim 24 Haziran, 2025, https://www.etimolojiturkce.com/kelime/umran. google scholar
11. Eyice, Semavi. “Koca Mustafa Paşa Camii ve Külliyesi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 26, (Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2002), 133-136 https://islamansiklopedisi.org.tr/koca-mustafa-pasa-camii-ve-kulliyesi. google scholar
12. Fığlalı, Ethem Rıfat. “Hüseyin”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 18, (Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1998), 518-521, https://isla mansiklopedisi.org.tr/huseyin#1. google scholar
13. Gürbüz, Hulusi. “Kerbelâ Olayı’nı Konu Alan Müstakil Eserler Üzerine Bir İnceleme”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 78 (Haziran 2016): 219-228, https://dergipark.org.tr/tr/pub/tkhcbva/issue/71963/1157778. google scholar
14. İmam Suyûtî. el-Câmiu’s-Sağîr C. I, II, III, (Ter. Seyit Avcı), Serhat Kitapevi, 2013-2014. google scholar
15. İnancık, Halil, “Fatih Sultan Mehmed Tarafından İstanbul’un Yeniden İnşası”, 19 Mayıs Üni.Eğitim Fak.Dergisi, (1988): 215-225. google scholar
16. İpekten, Haluk. Eski Türk Edebiyatı Nazım Şekilleri ve Aruz, Dergâh Yayınları, 2015. google scholar
17. Karabey, Turgut. “Türk Edebiyatında Tarih Düşürme”, AKM Yayınları, 2015. google scholar
18. Karagöz, Senem. “XV. yüzyılda bir iskân metodu olarak mezralarda şenlendirme: Şumnu örneği (Mezralar: üzerinde son bulan yaşamın kalan izleri mi yoksa yeni başlayacak hayatın ilk adımları mı?)”, RumeliDE Dil Ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi (Ö7) (2020): 380-390, https://doi.org/10.29000/rumelide.808732. google scholar
19. Karahan, Abdulkadir. “Suyûtî”. MEB İslam Ansiklopedisi. 11: 258-263, Bril Yayınları, 1979. google scholar
20. Karpuzi, Sema. “İstanbul Bizans Manastırları Kapsamında Bodrum Mesih Paşa Camii Koruma Önerisi”, Yüksek Lisans Tezi, Trakya Üniversitesi, 2019, Ulusal Tez Merkezi (575067). google scholar
21. Kartallıoğlu, Yaşar. Klasik Osmanlı Türkçesinde Eklerin Ses Düzeni (16, 17 ve 18. Yüzyıllar), Türk Dil Kurumu Yayınları, 2011. google scholar
22. Kemâli, Osman. Divan-ı Kemâlî’den Aşk Sızıntıları, (haz. Baha Doğramacı), Sinan Matbaası ve Neşriyatevi, 1957. google scholar
23. Köksal, Mehmet Fatih. Eski Türk Edebiyatında Tenkit ve Teori, Kesit Yayınları, 2012. google scholar
24. Köksal, Osman. “Osmanlı Hukukunda Bir Ceza Olarak Sürgün Ve İki Osmanlı Sultanının Sürgünle İlgili Hattı-ı Hümayunları”. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 19, sy. 19 (Şubat 2006): 283-341. https://doi.org/10.1501/OTAM_ 0000000368. google scholar
25. Köse, Fatih. “İstanbul’da Tekke Olarak Kullanılan Roma Ve Bizans Kilise Yapıları”, Tasavvur / Tekirdağ İlahiyat Dergisi 4/2, (Aralık 2018): 840-874. google scholar
26. Mehmed Süreyyâ. Sicilli Osmanî yahud Tezkire-i Meşâhir-i Osmaniyye IV/II, haz. Orhan Hülagu, Mustafa Ekincikli, Hamdi Savaş, Sebil Yayınevi, 1998. google scholar
27. Mehmet Nâil Tuman. Tuhfe-i Nâilî Divan Şairlerinin Muhtasar Biyografileri, haz. Cemal Kurnaz, Mustafa Tatçı, C. 1, Bizim Büro Yayınları, 2001. google scholar
28. Orman, İsmail. “Türbe”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 41, (Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012), 464-466, https://islamansi klopedisi.org.tr/turbe. google scholar
29. Osman Taşkın, Beş Asrı Aşkın Tarihiyle Koca Mustafa Paşa (Sümbül Efendi) Külliyesi, Koca Mustafa Paşa Külliyesi ve Restorasyon Çalışmaları, Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, 2021. google scholar
30. Önkal, Hakkı. “Türkiye’de Türbe Mimarisi Araştırmaları”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, sy. 14 (Eylül 2009): 125-40. https:// dergipark.org.tr/tr/pub/talid/issue/43441/529799. google scholar
31. Öz, Mustafa. “Kerbelâ”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 25: 221-222, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2022, https://islamansiklo pedisi.org.tr/kerbela#1. google scholar
32. Özgül, İrfan, Çetin, Murat. “Üsküdar’ın Bir Osmanlı Kenti Olarak Şekillenmesinde Rum Mehmed Paşa Camiisi’nin Etkisi”, Uluslararası Üsküdar Sempozyumu IX, (11-13 Kasım 2016). google scholar
33. Özkan, Halit. “Suyûtî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 38, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010, 188-189. https://islamansiklo pedisi.org.tr/suyuti#1. google scholar
34. Pakalın, Mehmet Zeki. “Osmanlı Traih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü III”, MEB Yayınları, 1993. google scholar
35. Pamuk, Bilgehan. “XVII. Yüzyılda Bir Şenlendirme (İhya) Uygulaması: Mormoc Köyü'nün İmarı (Kelkit)”, Bilig / Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi 0, no.36 (2006): 227-241. google scholar
36. Parlatır, İsmail. “Osmanlı Türkçe Sözlüğü”, Yargı Yayınevi, 2012. google scholar
37. Parlatır, İsmail. Osmanlı Türkçe Sözlüğü, Yargı Yayınevi, 2012. google scholar
38. Parlatır, İsmail. Osmanlı Türkçe Sözlüğü, Yargı Yayınevi, 2012. google scholar
39. Şimşek, Selami. “Doğu Akdeniz’de Tahrip Olan Bir Kültür Mirası: Girit’te Tarîkatlar Ve Tekkeler / A Inheritance Of Culture Which Was Ruined In East Mediterranean: Orders And Dervish Lodges In Cretan”, Journal of Turkish Research Institute, 14(32), (2010): 215-244, https://dergipark.org.tr/tr/pub/ataunitaed/issue/2871/39259. google scholar
40. Tan, Bünyamin. “Hazret-i Hüseyin’in Kızlarıyla Alakalı Menkıbeler”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 75, (Ekim 2015):163-182, https://dergipark.org.tr/tr/pub/tkhcbva/issue/71948/1157573 . google scholar
41. Taşbaş, Erdal. “Osmanlı Topraklarına Yapılan Göçler ve Muhacirin-i İslamiye Komisyonu”, Doktora Tezi, Akdeniz Üniversitesi, 2011, Ulusal Tez merkezi (296554) google scholar
42. TEİS, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Erişim 27 Haziran, 2025, https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/husni-huseyin-husni-mdbir. google scholar
43. TEİS, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Erişim 27 Haziran, 2025, https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/huseyin-husni-efendi google scholar
44. TEİS, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Erişim 27 Haziran, 2025, https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/husni-huseyin-husni google scholar
45. Torun Bilgiç, Fatma, “Göç ve Tarihyazımı: Osmanlı Göç Literatüründe Göçmenlerin Değişen Konumu.” tarihyazımı, 5(1) (2023): 150-169. google scholar
46. Türk Dil Kurumu, “Türk Dil Kurumu Sözlükleri”, Erişim 17 Şubat, 2025, https://sozluk.gov.tr/ google scholar
47. Türk Tarih Kurumu, “Tarih Çevirme Kılavuzu”, Erişim 1 Şubat 2025, https://ttk.gov.tr/tarih-cevirme-kilavuzu/ google scholar
48. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, “Yazma Eserler Veri Tabanı”, Erişim 12 Şubat, 2025, https://portal.yek.gov.tr/works/detail/ 256794 google scholar
49. Uyar, Gülgün. “Bir Risale, Bir Türbe, Bir Menkıbe: İmam Süyüti’ye Ait Risalenin Işığında Çifte Sultanlar Türbesi’ne Bir Bakış”. Osmanlı Araştırmaları 34, sy. 34 (Aralık 2009): 231-82, https://dergipark.org.tr/tr/pub/oa/issue/10944/130836 google scholar
50. Ünver, İsmail. “Mesnevi”, Türk Dili Türk Şiiri Özel Sayısı II (Divan Şiiri), sy. 413-416-417, (Temmuz - Ağustos - Eylül 1986): 430-563, https:// www.tdk.gov.tr/dosyalar/TDD/1986s415-417/1986s415_417_07_I_UNVER.pdf google scholar
51. Veziroğlu, Nizamettin. “Gemiyi korsanlar mı esir aldı?”, Vatan Gazetesi - Ramazan Eki, 5, 31 Ekim, 2003b. google scholar
52. Veziroğlu, Nizamettin. “Hazreti Ali’nin torunları İstanbul’da mı gömülü?”, Vatan Gazetesi - Ramazan eki 5, 30 Ekim, 2003a. google scholar
53. Yavuz, Ayşe Kapucu, Eryiğit, Burak Hamza. “1930 - 1960 Yılları Arasında Tarihi Yarımada’da Gerçekleştirilen İmar Politika ve Uygulamaları Üzerine Bir Değerlendirme”. TESAM Akademi Dergisi 10, sy. 2 (Temmuz 2023): 411-56, https://doi.org/10.30626/tesamakademi. 1211644. google scholar
54. Yıldız, Alim. “Divan Edebiyatında Fenâyî Mahlaslı Şairler”, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1, (Haziran 2003): 345-356, https://dergipark.org.tr/tr/pub/cuifd/issue/4302/257457. google scholar
55. Yılmaz, Müslüm. “Klasik Türk Edebiyatında Kerbelâ Hadisesi”, Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2016. Ulusal Tez Merkezi (434471). google scholar