Oturmuş İdim Bir Gün İgen Melûl: Sebeb-i Teliflerde Şair Neden Üzgündür?

Öz

Şairler, eserlerini hangi şartlarda ve ne beklentilerle kaleme aldıklarını, klasik şiir telifatında belli bölümlerde konu edinmişlerdir. Divanlar özelinde dibace metinleri bu görevi ifa ederken mesnevilerde sebeb-i telif başlıklı manzumeler söz konusu gayeye hizmet etmiştir. Şairler, telif sırasında içinde bulundukları maddi ve manevi koşulları, eserlerini hangi amaçla yazdıklarını, sanat görüşlerini, himayeye nail olma çabalarını bu metinlerde açıklamışlar, dibace ve sebeb-i telifleri şahsi görüş ve arzularını ifade etmek için bir vesile olarak değerlendirmişlerdir. Fakat bunu yaparken doğrudan konuşmak yerine geleneğin izinden gitmiş ve bir usul gözeterek meramlarını dile getirmişlerdir. Bu makale mesnevi sebeb-i telifleri örnekliğinde şairlerin söylemlerindeki benzerliğe dikkat çekmeyi hedeflemektedir. Genellemeyi mümkün kılacak sayıda metinde şairlerin, mükedder ve mahzun bir hâletiruhiyede oldukları ve bunu vurguladıkları görülmüştür. Bu durumu, münferit örneklerin zaman içinde benzer bir görünüm sergilediği şeklinde yorumlamak mümkünken hüznün, telif sürecindeki şairlerin genel psikolojisini yansıttığı da iddia edilebilir. Yalnız şiirle iştigal eden sanat erbabının değil eser ortaya koyma endişesinde bulunan herkesin bir yaratım sancısı çektiği edebiyat ve sanat tarihi eserlerine de yansımıştır. Bu makale klasik şiir örneğinde, mükedder şair anlatısının sebeb-i telif yazım geleneğiyle ilişkisini ele almaktadır. Kimi zaman gerçek ruh hâlini yansıtsa da gam u gussa içinde olduğunu söyleyen şairin bu tercihinin arkasında geleneğe eklemlenme düşüncesi bulunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk Şiiri
• Mesnevi
• Sebeb-i Telif
• Üslup
• Âşık Şair

Why Are Poets Sad in Sabab-i Talifs?

Öz

Classical poetry often explored the conditions and expectations under which poets composed their works. In divans, the dibace texts fulfilled this role, while in masnavis, the verses called sabab-i talif served this purpose. These texts revealed the poets’ material and spiritual states during writing, their reasons for creating their works, and their views on art. They also illustrated their efforts to gain patronage and provided a platform for poets to express personal views and desires. Instead of speaking directly, poets followed tradition and conveyed their intentions through specific methods. This article aims to highlight the similarities in the discourse of poets, exemplified by masnavi sabab-i talifs. Many of these texts suggest that poets often experienced a mournful and depressed mindset, which they emphasized. While this could be seen as individual instances reflecting a similar pattern over time, it can also be argued that such sadness mirrors the overall psychological state of poets during composition. It is often believed that not only poets but all artists suffer from the pain of creation. However, the focus of this article is to shed light on a different aspect of the poet’s narrative in classical poetry. Although it sometimes reflects the poet’s genuine emotions, it is usually driven by other motives behind the portrayal of grief and sorrow.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish Poetry
• Mathnawi
• Sabab-i Talif
• Stylistic
• Poet in Love

Kaynakça

1. Abd el Maksoud, Belal Saber Mohamed. “Leylâ ile Mecnûn Mesnevisinin Arap, Fars ve Türk Edebiyatı’nda Ele Alınış Biçimi ve Larendeli Hamdî’nin Eseri”. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2004. google scholar
2. Açıl, Berat. “Osmanlı Mesnevilerinde Anlatıcı Olarak Gelenek: Hüsn ü Aşk Örneği”. Kritik Edebiyat Eleştirisi, sy 3 (2009): 148-65. google scholar
3. Akalın, Mehmet. Ahmedi: Cemşîd ü Hurşîd (İnceleme-Metin). Ankara: Atatürk Üniversitesi Yayınları, 1975. google scholar
4. Akdoğan, Yaşar, ve Nalan Kutsal. Ahmedî - İskender-nâme. İstanbul: Yazma Eserler Kurumu, 2019. google scholar
5. Aksoyak, İsmail Hakkı. Gelibolulu Mustafa Âlî: Tuhfetü’l-uşşâk. Kültür Eserleri Dizisi - 448. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018. google scholar
6. Alpay Tekin, Gönül. Ahmed-i Dai : Çengnâme (İnceleme, Tenkidli Metin). Cambridge: Harvard Üniversitesi Yakındoğu Dilleri ve Medeniyetleri Bölümü, 1992. google scholar
7. Altun, Mustafa. Sî-nâme-i Hümâmî. Kültür Eserleri Dizisi - 540. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. google scholar
8. Arıcı, Müstakim, ve Sami Arslan, ed. Sebeb-i Telif Osmanlı Literatüründe Açık ve Örtük Yazma Nedenleri. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2024. google scholar

9. Ayan, Hüseyin. Fuzûlî: Leylâ vü Mecnûn. 3. bs. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2005. google scholar
10. Ayçiçeği, Bünyamin. Behiştî Ahmed’in İskender-nâme’si (İnceleme-Metin). Kültür Eserleri Dizisi - 570. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018. google scholar
11. Aydın Yağcıoğlu, Songül. “Fuzûlî’nin Şiirdeki ’Ben’liği”. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 10, sy 8 (2015): 551-72. google scholar
12. Bayram, Asuman. “Firâkî ve Husrev ü Şîrîn’i (İnceleme-Metin, Bağlamlı Dizin ve İşlevsel Sözlük)”. Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi, 2017. google scholar
13. Büyükkavas Kuran, Şeyma. “Mesneviden Romana Uzanan Sebeb-i Telif Yolu Üst Kurmacaya mı Çıkar?” Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 2, sy 1 (2006): 172-201. google scholar
14. Çelebioğlu, Âmil. Türk Mesnevi Edebiyatı 15. yy. kadar (Sultan II. Murad devri) : 824-855/1421-1451. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 1999. google scholar
15. Dilçin, Cem. Mesud b. Ahmed - Süheyl ü Nev-bahar (İnceleme-Metin-Sözlük). Atatürk Kültür Merkezi yayını; 51. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Kültür Merkezi, 1991. google scholar
16. Dilçin, Cem. Örneklerle Türk Şiir Bilgisi. 10. bs. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2013. google scholar
17. Güldaş, Ayhan. Abdülvasi Çelebi: Halilname. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1996. google scholar
18. Günay, Umay, ve Osman Horata, ed. Yunus Emre: Risâletü’n-Nushiyye. 5. bs. Ankara: Akçağ Yayınları, 2022. google scholar
19. Gürgendereli, Müberra. Şeyh-i San’ân Mesnevisi. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2007. google scholar
20. İnce, Adnan. Cem Sultan: Cemşid ü Hurşid. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2000. google scholar
21. Kartal, Ahmet. Doğu’nun Uzun Hikâyesi: Türk Edebiyatında Mesnevi. İstanbul: Doğu Kütüphanesi, 2013. google scholar
22. Kavruk, Hasan. Türkçe Mesnevilerde Sebeb-i Te’lif (Eser Yazma Sebebi). Malatya: Özserhat Yayıncılık, 2003. google scholar
23. Köksal, M. Fatih. Süleyman Çelebi ve Vesîletü’n-necât (İnceleme - Tenkitli Metin - Dil İçi Çeviri- Açıklamalı Dizin). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2022. google scholar
24. Kurnaz, Cemal, ve Halil Çeltik. Divan Şiiri Şekil Bilgisi. 2. bs. İstanbul: H Yayınları, 2011. google scholar
25. Kuzubaş, Muhammet. “Atâî’nin Âlemnüma (Sâkînâme) Mesnevisinin Karşılaştırmalı Metni ve Konu Bakımından İncelenmesi”. Doktora Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, 2007. google scholar
26. Mengi, Mine. Divan Şiirinin Arka Bahçesi. Ankara : Akçağ Yayınları, 2010. google scholar
27. Oturmuş İdim Bir Gün İgen Melûl: Sebeb-i Teliflerde Şair Neden Üzgündür? Taşan, 2025 google scholar
28. Mermer, Kenan. “Bağdatlı Rûhî’de Hicvin Başka Bir Yüzü: Çarh ve Dehr”. Turkish Studies International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 11, sy 17 (2016): 93-114. google scholar
29. Mutçalı, Serdar. Arapça-Türkçe Sözlük. İstanbul: Dağarcık Yayınları, 1995. google scholar
30. Okuyucu, Cihan. Divan Edebiyatı Estetiği. İstanbul: Kapı Yayınları, 2015. google scholar
31. Önal, Sevda. “Sebeb-i Teliflerdeki Ortak ve Farklı Temalar”. A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, sy 33 (2007): 105-24. google scholar
32. Öztekin, Nezahat. Fazlî, Gül ü Bülbül. İzmir: Akademi Kitabevi, 2002. google scholar
33. Şentürk, Ahmet Atilla. “‘Klasik Şiir Estetiği’ (Oluşumu, Sınırları, Fikrî ve Felsefî Temelleri)” Türk Edebiyatı Tarihi, c. 1. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2006. google scholar
34. Tanpınar, Ahmet Hamdi. On Dokuzuncu Asır Türk Edebiyatı Tarihi. 20. bs. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2012. google scholar
35. Taşan, Nazım. “14 ve 15. Yüzyıl Anadolu Sahası Türkçe Mesnevîlerde Sebeb-i Te’lîf: Kurgu ve Muhteva”. Doktora Tezi, Sakarya Üniversitesi, 2024. google scholar
36. Taşan, Nazım. “‘Sözden Artuk Nesne Yokdur Yâdigâr’: Şair ve Haminin Motivasyonu”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, sy 30 (2023): 486-98. google scholar
37. Tavukçu, Orhan Kemâl. “Ahmed-i Rıdvân: Hüsrev ü Şirin (İnceleme - Metin)”. Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi, 2000. google scholar
38. Tavukçu, Orhan Kemâl. Halîlî ve Fürkat-nâme’si (Giriş-İnceleme-Tenkitli Metin-Tıpkıbasım). Cambridge: Harvard Üniversitesi Yakındoğu Dilleri ve Medeniyetleri Bölümü, 2008. google scholar
39. Tezcan, Nuran. “‘Er cömerdin er nâkesin ozan bilir’: Divan Edebiyatında Patrona Hitap ve Beklenti”. İçinde Divan Edebiyatına Yeniden Bakış - Seçilmiş ve Gözden Geçirilmiş Makaleler. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2016. google scholar
40. Timurtaş, Faruk K. Şeyhi’nin Husrev ü Şirin’i (İnceleme-Metin). 1025. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, 1980. google scholar
41. Timurtaş, Faruk Kadri. Şeyhî’nin Harnâme’si. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi, 1971. google scholar
42. Turan, Lokman. Anlatı Denizinden Lirizm Adalarına Yolculuk: Mesneviyi Gazelle Okumak (Hüsrev ü Şîrîn, Yûsuf u Züleyhâ, Leylâ vü Mecnûn Mesnevileri Bağlamında). İstanbul : Kesit Yayınları, 2017. google scholar
43. Yavuz, Kemal. Aşık Paşa: Garib-nâme. I/1, 1/2. Ankara: Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, 2000. google scholar
44. Yelten, Muhammet. Nev’î-zâde Atâyî: Sohbetü’l-ebkâr. Kültür Eserleri Dizisi - 418. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. google scholar
45. Yoldaş, Kâzım. “Tutmacı’nın Gül ü Hüsrev’i (İnceleme- Metin)”. Doktora Tezi, İnönü Üniversitesi, 1998. google scholar
46. Yüksel, Sedit. Mehmed: Işk-name (İnceleme-Metin). Ankara : Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi, 1965. google scholar