Oturmuş İdim Bir Gün İgen Melûl: Sebeb-i Teliflerde Şair Neden Üzgündür?

Yıl 2025, Cilt: 65 Sayı: 3, 762 - 774, 31.12.2025

Nazım Taşan

https://doi.org/10.26650/TUDED2025-1664416

https://izlik.org/JA33AA38DK

Öz

Şairler, eserlerini hangi şartlarda ve ne beklentilerle kaleme aldıklarını, klasik şiir telifatında belli bölümlerde konu edinmişlerdir. Divanlar özelinde dibace metinleri bu görevi ifa ederken mesnevilerde sebeb-i telif başlıklı manzumeler söz konusu gayeye hizmet etmiştir. Şairler, telif sırasında içinde bulundukları maddi ve manevi koşulları, eserlerini hangi amaçla yazdıklarını, sanat görüşlerini, himayeye nail olma çabalarını bu metinlerde açıklamışlar, dibace ve sebeb-i telifleri şahsi görüş ve arzularını ifade etmek için bir vesile olarak değerlendirmişlerdir. Fakat bunu yaparken doğrudan konuşmak yerine geleneğin izinden gitmiş ve bir usul gözeterek meramlarını dile getirmişlerdir. Bu makale mesnevi sebeb-i telifleri örnekliğinde şairlerin söylemlerindeki benzerliğe dikkat çekmeyi hedeflemektedir. Genellemeyi mümkün kılacak sayıda metinde şairlerin, mükedder ve mahzun bir hâletiruhiyede oldukları ve bunu vurguladıkları görülmüştür. Bu durumu, münferit örneklerin zaman içinde benzer bir görünüm sergilediği şeklinde yorumlamak mümkünken hüznün, telif sürecindeki şairlerin genel psikolojisini yansıttığı da iddia edilebilir. Yalnız şiirle iştigal eden sanat erbabının değil eser ortaya koyma endişesinde bulunan herkesin bir yaratım sancısı çektiği edebiyat ve sanat tarihi eserlerine de yansımıştır. Bu makale klasik şiir örneğinde, mükedder şair anlatısının sebeb-i telif yazım geleneğiyle ilişkisini ele almaktadır. Kimi zaman gerçek ruh hâlini yansıtsa da gam u gussa içinde olduğunu söyleyen şairin bu tercihinin arkasında geleneğe eklemlenme düşüncesi bulunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Klasik Türk Şiiri , Mesnevi , Sebeb-i Telif , Üslup , Âşık Şair

Why Are Poets Sad in Sabab-i Talifs?

https://izlik.org/JA33AA38DK

Öz

Classical poetry often explored the conditions and expectations under which poets composed their works. In divans, the dibace texts fulfilled this role, while in masnavis, the verses called sabab-i talif served this purpose. These texts revealed the poets’ material and spiritual states during writing, their reasons for creating their works, and their views on art. They also illustrated their efforts to gain patronage and provided a platform for poets to express personal views and desires. Instead of speaking directly, poets followed tradition and conveyed their intentions through specific methods. This article aims to highlight the similarities in the discourse of poets, exemplified by masnavi sabab-i talifs. Many of these texts suggest that poets often experienced a mournful and depressed mindset, which they emphasized. While this could be seen as individual instances reflecting a similar pattern over time, it can also be argued that such sadness mirrors the overall psychological state of poets during composition. It is often believed that not only poets but all artists suffer from the pain of creation. However, the focus of this article is to shed light on a different aspect of the poet’s narrative in classical poetry. Although it sometimes reflects the poet’s genuine emotions, it is usually driven by other motives behind the portrayal of grief and
sorrow.

Anahtar Kelimeler

Classical Turkish Poetry , Mathnawi , Sabab-i Talif , Stylistic , Poet in Love

Kaynakça

• Abd el Maksoud, Belal Saber Mohamed. “Leylâ ile Mecnûn Mesnevisinin Arap, Fars ve Türk Edebiyatı’nda Ele Alınış Biçimi ve Larendeli Hamdî’nin Eseri”. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2004. google scholar
• Açıl, Berat. “Osmanlı Mesnevilerinde Anlatıcı Olarak Gelenek: Hüsn ü Aşk Örneği”. Kritik Edebiyat Eleştirisi, sy 3 (2009): 148-65. google scholar
• Akalın, Mehmet. Ahmedi: Cemşîd ü Hurşîd (İnceleme-Metin). Ankara: Atatürk Üniversitesi Yayınları, 1975. google scholar
• Akdoğan, Yaşar, ve Nalan Kutsal. Ahmedî - İskender-nâme. İstanbul: Yazma Eserler Kurumu, 2019. google scholar
• Aksoyak, İsmail Hakkı. Gelibolulu Mustafa Âlî: Tuhfetü’l-uşşâk. Kültür Eserleri Dizisi - 448. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018. google scholar
• Alpay Tekin, Gönül. Ahmed-i Dai : Çengnâme (İnceleme, Tenkidli Metin). Cambridge: Harvard Üniversitesi Yakındoğu Dilleri ve Medeniyetleri Bölümü, 1992. google scholar
• Altun, Mustafa. Sî-nâme-i Hümâmî. Kültür Eserleri Dizisi - 540. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. google scholar
• Arıcı, Müstakim, ve Sami Arslan, ed. Sebeb-i Telif Osmanlı Literatüründe Açık ve Örtük Yazma Nedenleri. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2024. google scholar
• Ayan, Hüseyin. Fuzûlî: Leylâ vü Mecnûn. 3. bs. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2005. google scholar
• Ayçiçeği, Bünyamin. Behiştî Ahmed’in İskender-nâme’si (İnceleme-Metin). Kültür Eserleri Dizisi - 570. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018. google scholar
• Aydın Yağcıoğlu, Songül. “Fuzûlî’nin Şiirdeki ’Ben’liği”. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 10, sy 8 (2015): 551-72. google scholar
• Bayram, Asuman. “Firâkî ve Husrev ü Şîrîn’i (İnceleme-Metin, Bağlamlı Dizin ve İşlevsel Sözlük)”. Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi, 2017. google scholar
• Büyükkavas Kuran, Şeyma. “Mesneviden Romana Uzanan Sebeb-i Telif Yolu Üst Kurmacaya mı Çıkar?” Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 2, sy 1 (2006): 172-201. google scholar
• Çelebioğlu, Âmil. Türk Mesnevi Edebiyatı 15. yy. kadar (Sultan II. Murad devri) : 824-855/1421-1451. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 1999. google scholar
• Dilçin, Cem. Mesud b. Ahmed - Süheyl ü Nev-bahar (İnceleme-Metin-Sözlük). Atatürk Kültür Merkezi yayını; 51. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Kültür Merkezi, 1991. google scholar
• Dilçin, Cem. Örneklerle Türk Şiir Bilgisi. 10. bs. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2013. google scholar
• Güldaş, Ayhan. Abdülvasi Çelebi: Halilname. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1996. google scholar
• Günay, Umay, ve Osman Horata, ed. Yunus Emre: Risâletü’n-Nushiyye. 5. bs. Ankara: Akçağ Yayınları, 2022. google scholar
• Gürgendereli, Müberra. Şeyh-i San’ân Mesnevisi. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2007. google scholar
• İnce, Adnan. Cem Sultan: Cemşid ü Hurşid. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2000. google scholar
• Kartal, Ahmet. Doğu’nun Uzun Hikâyesi: Türk Edebiyatında Mesnevi. İstanbul: Doğu Kütüphanesi, 2013. google scholar
• Kavruk, Hasan. Türkçe Mesnevilerde Sebeb-i Te’lif (Eser Yazma Sebebi). Malatya: Özserhat Yayıncılık, 2003. google scholar
• Köksal, M. Fatih. Süleyman Çelebi ve Vesîletü’n-necât (İnceleme - Tenkitli Metin - Dil İçi Çeviri- Açıklamalı Dizin). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2022. google scholar
• Kurnaz, Cemal, ve Halil Çeltik. Divan Şiiri Şekil Bilgisi. 2. bs. İstanbul: H Yayınları, 2011. google scholar
• Kuzubaş, Muhammet. “Atâî’nin Âlemnüma (Sâkînâme) Mesnevisinin Karşılaştırmalı Metni ve Konu Bakımından İncelenmesi”. Doktora Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, 2007. google scholar
• Mengi, Mine. Divan Şiirinin Arka Bahçesi. Ankara : Akçağ Yayınları, 2010. google scholar
• Oturmuş İdim Bir Gün İgen Melûl: Sebeb-i Teliflerde Şair Neden Üzgündür? Taşan, 2025 google scholar
• Mermer, Kenan. “Bağdatlı Rûhî’de Hicvin Başka Bir Yüzü: Çarh ve Dehr”. Turkish Studies International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 11, sy 17 (2016): 93-114. google scholar
• Mutçalı, Serdar. Arapça-Türkçe Sözlük. İstanbul: Dağarcık Yayınları, 1995. google scholar
• Okuyucu, Cihan. Divan Edebiyatı Estetiği. İstanbul: Kapı Yayınları, 2015. google scholar
• Önal, Sevda. “Sebeb-i Teliflerdeki Ortak ve Farklı Temalar”. A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, sy 33 (2007): 105-24. google scholar
• Öztekin, Nezahat. Fazlî, Gül ü Bülbül. İzmir: Akademi Kitabevi, 2002. google scholar
• Şentürk, Ahmet Atilla. “‘Klasik Şiir Estetiği’ (Oluşumu, Sınırları, Fikrî ve Felsefî Temelleri)” Türk Edebiyatı Tarihi, c. 1. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2006. google scholar
• Tanpınar, Ahmet Hamdi. On Dokuzuncu Asır Türk Edebiyatı Tarihi. 20. bs. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2012. google scholar
• Taşan, Nazım. “14 ve 15. Yüzyıl Anadolu Sahası Türkçe Mesnevîlerde Sebeb-i Te’lîf: Kurgu ve Muhteva”. Doktora Tezi, Sakarya Üniversitesi, 2024. google scholar
• Taşan, Nazım. “‘Sözden Artuk Nesne Yokdur Yâdigâr’: Şair ve Haminin Motivasyonu”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, sy 30 (2023): 486-98. google scholar
• Tavukçu, Orhan Kemâl. “Ahmed-i Rıdvân: Hüsrev ü Şirin (İnceleme - Metin)”. Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi, 2000. google scholar
• Tavukçu, Orhan Kemâl. Halîlî ve Fürkat-nâme’si (Giriş-İnceleme-Tenkitli Metin-Tıpkıbasım). Cambridge: Harvard Üniversitesi Yakındoğu Dilleri ve Medeniyetleri Bölümü, 2008. google scholar
• Tezcan, Nuran. “‘Er cömerdin er nâkesin ozan bilir’: Divan Edebiyatında Patrona Hitap ve Beklenti”. İçinde Divan Edebiyatına Yeniden Bakış - Seçilmiş ve Gözden Geçirilmiş Makaleler. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2016. google scholar
• Timurtaş, Faruk K. Şeyhi’nin Husrev ü Şirin’i (İnceleme-Metin). 1025. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, 1980. google scholar
• Timurtaş, Faruk Kadri. Şeyhî’nin Harnâme’si. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi, 1971. google scholar
• Turan, Lokman. Anlatı Denizinden Lirizm Adalarına Yolculuk: Mesneviyi Gazelle Okumak (Hüsrev ü Şîrîn, Yûsuf u Züleyhâ, Leylâ vü Mecnûn Mesnevileri Bağlamında). İstanbul : Kesit Yayınları, 2017. google scholar
• Yavuz, Kemal. Aşık Paşa: Garib-nâme. I/1, 1/2. Ankara: Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, 2000. google scholar
• Yelten, Muhammet. Nev’î-zâde Atâyî: Sohbetü’l-ebkâr. Kültür Eserleri Dizisi - 418. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. google scholar
• Yoldaş, Kâzım. “Tutmacı’nın Gül ü Hüsrev’i (İnceleme- Metin)”. Doktora Tezi, İnönü Üniversitesi, 1998. google scholar
• Yüksel, Sedit. Mehmed: Işk-name (İnceleme-Metin). Ankara : Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi, 1965. google scholar