Orhon Yazıtları’nda Kasıtlı Belirsizlik

Yıl 2025, Cilt: 65 Sayı: 3, 839 - 853, 31.12.2025

Kuban Seçkin

https://doi.org/10.26650/TUDED2025-1735051

https://izlik.org/JA25BT55DS

Öz

İletişim esnasında niteliği hakkında tam olarak bilgi edinilemeyen ifadeler, belirsizlik yaratmaktadır. Belirsizlik barındıran ifadeler standart ve kasıtlı belirsizlik olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. İlki; birkaç farklı konuya, yargıya atıfta bulunarak iletişimin gerçekleşmesine engel olabilmektedir. İkincisi ise konuşurun bilinçli olarak ürettiği, genelleme, yaklaşıklık belirtme, sınırlama vb. içeren ifadelerdir. Bu ifadelerde belirsizlik iletişim ihtiyaçlarına bağlı olarak kasıtlı olarak üretilebilmektedir. Dolayısıyla kasıtlı belirsizliğin dilsel birimlerin sınırlarının genişletebileceğini veya sınırların esneyebileceğini yansıtan, kullanımla doğru orantılı bir iletişim stratejisi olduğu söylenebilir. Bu çalışma da kasıtlı belirsizliğin Orhon Yazıtları’nda iletişim stratejisi olarak kullanılmış olduğu varsayımını taşımaktadır. Varsayım çerçevesinde dil verisini oluşturan, Kül Tigin ve Bilge Kağan Yazıtları’nda yer alan kasıtlı belirsizlik örnekleri; bilgisel belirsizlik ile söylemsel belirsizlik ve alt başlıklar altında değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular neticesinde yazıtlarda belirsizleştirmenin Türk halkını uyarma ve muhatabın dikkatini iletilen mesaja çekme amacıyla oluşturulduğu anlaşılmaktadır. Yazıtlarda devlet yönetiminde yapılanlar, yapılması ve yapılmaması gerekenlerin kimi zaman belirsizlik ekseninde anlatılması; yazıtların diplomatik bir dil yapısı barındırdığını göstermektedir. Bu dil yapısının belirsizliği bir üslup özelliği olarak yansıtması, Türkçenin takip edilebilen ilk yazılı metinlerinde dahi dilin işlenmiş olduğunu ve dilsel yapıların pragmatik düzlemdeki işlevselliğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Orhon Yazıtları , Standart Belirsizlik , Kasıtlı Belirsizlik , İletişim , Diplomatik Dil

Intentional Vagueness in Orkhon Inscriptions

https://izlik.org/JA25BT55DS

Öz

Statements about which no complete information can be obtained during communication may create vagueness. Statements containing vagueness are divided into two groups: standard and intentional vagueness. The first can prevent communication by referring to several different subjects and judgments. The second is the statements that the speaker produces consciously, including generalizations, approximations, and limitations. Vagueness in these statements may be intentionally produced depending on communication needs. Therefore, it shows that intentional vagueness is a communication strategy that is directly proportional to usage, reflecting that the boundaries of linguistic units can be expanded or stretched. This study assumes that intentional vagueness was used as a communication strategy in the Orkhon Inscriptions. Intentional vagueness examples in the Kul Tigin and Bilge Kagan Inscriptions, which constitute the language data within the framework of the assumption, were evaluated under the subheadings of informational and discursive vagueness. The findings showed that the obscuration in the inscriptions was created for the purpose of warning the Turkish people and drawing the addressee’s attention to the message conveyed. In the inscriptions, the things done in the state administration, the things that should and should not be done are sometimes explained in a vague way; this finding suggests that the inscriptions have a diplomatic language structure. The fact that this language structure reflects vagueness as a stylistic feature reveals that the language was processed even in the first written texts of Turkish, which can be followed and the functionality of linguistic structures on the pragmatic level.

Anahtar Kelimeler

Orkhon Inscriptions , Standard Vagueness , Intentional Vagueness , Communication , Diplomatic Language

Kaynakça

• Achimova, Asya vd. “Learning About Others: Modeling Social Inference through Ambiguity Resolution, Cognition, no. 218 (2012). https://doi.org/10.1016/j.cognition.2021.104862 google scholar
• Ağca, Ferruh. “Çokluk İşaretleyicisi Olarak Eski Türkçe telim (EOT: delim) Sözcüğü ve Kökeni Üzerine”, Türkbilig 20, no. 40 (2020): 49-62. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1452789 google scholar
• Akar, Ali. Bilge Tonyukuk Yazıtı. Ötüken Neşriyat, 2020. google scholar
• Akar, Ali. Kül Tigin Yazıtı. Ötüken Neşriyat, 2022. google scholar
• Altınörs, Atakan. Dil Felsefesi Sözlüğü. Paradigma Yayınları, 2000. google scholar
• Aydın, Erhan. Orhon Yazıtları. Bilge Kültür Sanat, 2019. google scholar
• Brockelmann, Carl. Osttürkische Grammatik der Islamischen Litteratürsprachen Mittelasiens. Leiden, 1954. google scholar
• Caffi, Claudia. Mitigation. Elsevier, 2007. google scholar
• Cevizci, Ahmet. Felsefe Sözlüğü. Paradigma Yayınları, 1999. google scholar
• Clauson, Sir Gerard. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, Oxford, Clarendon Press, 1972. google scholar
• Coppola, Claudia vd. “Vagueness and Ambiguity Are Very Different (Persuasion Devices). google scholar
• Vagueness, Ambiguity, and Allthe Rest içinde, ed. Ilaria Fiorentini and Chiara Zanchi. John Benjamins Publishing Company, 2024. google scholar
• Cutting, Joan. Vague Language Explored. Palgrave Macmillan, 2007. google scholar
• D’Argenio, Elisa and Ghezzi, Chiara. “Place Names in Legal Texts: Vagueness Andambiguity in The Italian Medieval Lombard Kingdoms”, Vagueness, Ambiguity, and Allthe Rest içinde, ed. Ilaria Fiorentini and Chiara Zanchi. John Benjamins Publishing Company, 2024. google scholar
• Demirbilek, Salih. “Tegi Edatı ve Türevleri”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 1, no.2 (2008): 94-101. http://sosyalarastirmalar.net/cilt1/sayi2/sayi2pdf/demirbilek_salih.pdf google scholar
• Denison, David. “Ambiguity and Vagueness in Historical Change.” The Changing English Language: Psycholinguistic Perspectives içinde, ed. by Marianne Hundt, Sandra Mollin, and google scholar
• Simone E. Pfenninger. Cambridge University Press, 2017. google scholar
• Denkel, Arda. Anlaşma: Anlatma ve Anlama. Boğaziçi Üniversitesi Yayınları, 1981. google scholar
• Duman, Akif. “Sorites Paradox/ Yığın (Küme) Paradoksu”, The Journal of Academic Social Science 3, no. 12 (2015) 413-424. https://assosjournal.com/DergiTamDetay.aspx?ID=625 Empson, William. Seven Types of Ambiquity. New Directions Publishing Corporation, 1966. google scholar
• Ercilasun, Ahmet Bican. Türk Kağanlığı ve Türk Bengü Taşları. Dergâh Yayınları, 2016. google scholar
• Ergin, Muharrem. Orhun Abideleri. Boğaziçi Yayınları, 2007. google scholar
• Hacıeminoğlu, Necmettin. Türk Dilinde Edatlar. Bilge Kültür Sanat, 2015. google scholar
• Hawkins, John A. Definiteness and Indefiniteness: Atlantic Highland. Humanities Press, 1978. google scholar
• Hirik, Seçil. “Önvarsayım, Belirsizlik Barındırır Mı?”, Dil Araştırmaları 18, no. 35 (2024): 87-107. https://doi.org/10.54316/dilarastirmalari.1450967 google scholar
• Horn, Laurence R. “Metalinguistic Negation and Pragmatic Ambiguity”. Language 61, no. 1 (1985):121-174. [şüpheli bağlantı kaldırıldı] google scholar
• Hunutlu, Ümit. “Türk Dilinde Çekim Edatlarının İsim Hâli Tercihleri”, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi 8, no. 1 (2019): 133-158. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/685497. google scholar
• İmer, Kâmile vd. Dilbilim Sözlüğü. Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, 2011. google scholar
• Karacan, Neslihan. “İstem Değişimi ve Tegi Edatının İstem Çerçevesindeki Değişimlere Art Zamanlı Bir Bakış”, Uluslararası Disiplinler Arası Dil Araştırmaları (DADA) Dergisi, Sayı, no. 2 (2021): 161-176. https://dergipark.org.tr/tr/pub/dada/issue/69264/1097250 google scholar
• Kennedy, Christopher. “Ambiguity and Vagueness: An Overview”. Semantics: An International Handbook of Natural Language Meaning içinde, ed. Claudia Maienborn, Klaus von Heusinger and Paul Portner. de Gruyter, 2011, 508. google scholar
• Korkmaz, Zeynep. Türkçede Eklerin Kullanılış Şekilleri ve Ek Kalıplaşması Olayları. Türk Dil Kurumu Yayınları, 2011. google scholar
• Kuşkonmaz, Ezgi. “Eski Uygurcada Belirsizlik İfade Eden Çokluk Sözcükleri.” Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, 2021. Ulusal Tez Merkezi (675383). google scholar
• Magni, Elisabetta. “The Role of Ambiguity and Vagueness in Language Change”. Vagueness, Ambiguity, and All the Rest (Linguistic and pragmatic approaches) içinde, ed. Ilaria Fiorentini and Chiara Zanchi. John Benjamins Publishing Company, 2024). google scholar
• Mcarthur, Tom. Concise Oxford Companion to The English Language. Oxford University Press, 2005. google scholar
• Ölmez, Mehmet. Moğolistan’daki Eski Türk Yazıtları. Bilgesu Yayıncılık, 2015. google scholar
• Pehar, Drazen. Diplomatic Abiguity (Language, Power, Law). Lap Lambert Academic Publishing, 2011. google scholar
• Piantadosi, Steven. “The Communicative Function of Ambiguity in Language”, Cognition, no. 122 (2012): 280-291. https://doi.org/10.1016/j.cognition.2011.10.004 google scholar
• Pinker, Steven. The Language Instinct. Penguin Books, 1995. google scholar
• Pranowo, Pranowo. “The Role of Contexts in Interpreting Pragmatic Meanings”, Retorika 13, no. 2 (2020): 256-267. https://doi.org/10.26858/retorika.v13i2.12666 google scholar
• Sami, Şemsettin. Orhun Abideleri. haz. Gıyasettin Aytaş. Akçağ Yayınları, 2017. google scholar
• Stephen C. Levinson. Space in Language and Cognition: Explorations. Cambridge University Press, 2003. google scholar
• Şirin, Hatice. Kül Tigin Yazıtı Notlar. Bilge Kültür Sanat, 2015. google scholar
• Tekin, Talat. Orhun Türkçesi Grameri. Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 9, 2003. google scholar
• Tekin, Talat. Orhun Yazıtları. Türk Dil Kurumu Yayınları, 2010. The Stanford Encyclopedia of Philosophy Archive. “Sorites Paradox.”. Erişim, 2 Mayıs, 2025, https://plato.stanford.edu/archives/sum2018/entries/sorites-paradox google scholar
• Voghera Miriam Collu and Laura. “Intentional Vagueness: A Corpus-Based Analysis of Italian and German”. Exploring Intensification: Synchronic, Diachronic and Cross-linguistic Perspectives içinde, ed. Maria Napoli and Miriam Ravetto. Benjamins, 2017. google scholar
• Voghera, Miriam, “Building the Reference by Similarity: From Vagueness to Focus.”. A Crosslinguistic Perspective on Clear and Approximate Categorization içinde, ed. Hélène Vassiliadou and Marie Lammert. Cambridge Scholars Publishing, 2022. google scholar
• Voghera, Miriam. “The Role of Ambiguity in Intentional Vagueness”. Vagueness, Ambiguity, and Allthe Rest içinde, ed. Ilaria Fiorentini and Chiara Zanchi. John Benjamins Publishing Company, 2024. google scholar
• Yıldırım, Abdullah. “Eski Türk Yazıtlarından Çağdaş Türk Lehçelerine ‘Tapa’ Edatı”, RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, no. 19 (2020): 265-278. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1149360 google scholar