“Öteki Coğrafya”nın Kadınları: Osmanlı Matbuatında Avrupalı Kadın Yazarların Biyografileri

Öz

Osmanlı toplumunda kadının konumu 19. yüzyıldan itibaren Batılılaşma teşebbüslerine bağlı olarak yeniden şekillenmeye başlar. Modernleşmenin en önemli yansıtıcısı olan basın, kadın yenileşmesinin, kadınların toplumsal hayat içerisindeki konumlarının dönüştürülmeye başlanmasının temel araçlarından biridir. Osmanlı basını, meşhur Müslüman kadınların yanı sıra Avrupalı kraliçeler, yazarlar, sanatçılar ve aktivist kadınların hayat hikâyeleri ve anlatıları üzerinden hem dönemin Osmanlı aydınlarının kadınlık algısına hem de Batı’ya bakışına dair önemli ipuçları sunar. Osmanlı basınında, rol model veya öteki olarak tarih sahnesinde yer alan kadınları anlatması bakımından biyografi türü, önemli bir işlev kazanır.

Bu makale, Osmanlı basınında yer alan Avrupalı kadın yazarların biyografileri ile ilgili kültürel, edebî ve toplumsal bir perspektif sunmaktadır. Çalışmada, Osmanlı basınında en çok bahsi geçen, eserleri tercüme edilen ve hayat hikâyelerine yer verilen Avrupalı kadın yazarlarla ilgili yazılar biyografik bağlamda ve dönemin sosyokültürel koşulları çerçevesinde değerlendirilmiştir. Osmanlı basınında Avrupalı kadın yazarların tanıtılma gerekçelerinin neler olduğu kültürel transfer kuramı odağa alınarak irdelenmiştir. Bu çalışma; biyografik anlatıların Osmanlı modernleşmesinde nasıl anlam kazandığını, hangi kültürel ihtiyaçlara karşılık verdiğini, kadın kimliğinin dönüşümünde nasıl işlevselleştirildiğini ve kültür aktarımının kimin vasıtası ile hangi şartlar altında gerçekleştiğini kuramsal düzeyde tartışmayı mümkün kılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı basını
• Avrupa
• kadın yazar
• biyografi
• kültür transferi

“Öteki Coğrafya”nın Kadınları: Osmanlı Matbuatında Avrupalı Kadın Yazarların Biyografileri

Öz

The position of women in Ottoman society began to be reshaped in the 19th century as a result of Westernization efforts. The press, as the primary medium reflecting modern influences, was also one of the leading forces in transforming the status of women. For this reason, the biography genre acquired a significant function in the Ottoman press by narrating the lives of women who appeared on the historical stage either as role models or as figures marked by difference. From this perspective, the Ottoman press provides important clues about both the Ottoman intellectuals' perception of womanhood and their view of the West, as revealed through narratives about prominent Muslim women as well as European queens, writers, artists, scientists, and activists. 

The article examines these biographies in terms of their content and modes of representation, focusing on those writers who were most frequently mentioned in the press, whose works were translated, and whose life stories were widely circulated. The study examines, within the framework of cultural transfer theory, which characteristics of European women writers were emphasized in the Ottoman press and for what reasons they were introduced to the Ottoman readership. In doing so, the study makes it possible to discuss, on a theoretical level, how biographical narratives gained meaning within the context of Ottoman modernization, which cultural needs they responded to, how they were instrumentalized in the transformation of female identity, and through whom and under what conditions cultural transmission took place.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Press
• Europe
• woman writer
• biography
• culture transfer

Kaynakça

1. Ahmed Rasim. “La Baron Estaf”, Hanımlara Mahsus Gazete, no. 132 (2 Teşrinievvel 1313): 4. google scholar
2. Ahmed Rasim. “La Baron Estaf”, Maarif, no. 164 (22 Kanunuevvel 1310): 60. google scholar
3. Ahmed Rasim. “Musahabe- Aşk ve Jorj Sand”, İkdam, no. 836 (2 Teşrinisani 1312): 3. google scholar
4. Ahmed Rasim. “Musahabe- Jorj Sand ve Pajello”, İkdam, no. 823 (20 Teşrinievvel 1312): 3. google scholar
5. Ahmed Rasim. “Musahabe: Ezhâr-ı Bahar, İkdam, no. 842 (8 Teşrinisani 1312): 3. google scholar
6. Ahmed Rasim. Garâîb-i Âdât-ı Akvam. Şirket-i Mürettibiye Matbaası, 1304. google scholar
7. Ahmet Mithat Efendi. Edebiyat Yazıları 2, haz. H. Harika Durgun, Fazıl Gökçek. Dergâh Yayınları, 2018. google scholar
8. Ahmet Mithat Efendi. Fazıl ve Feylesof Kızım- Fatma Aliye’ye Mektuplar. haz. F. Samime İnceoğlu, Zeynep Süslü Berktaş. Klasik Yayınları, 2011. google scholar

9. Akyıldız Ali. “İnsanı Yazmak: 19. Yüzyıl Osmanlı Biyografi Yazıcılığı ve Problemleri Üzerine Bir Değerlendirme”, Osmanlı Araştırmaları 50, no. 50 (2017): 219-241. google scholar
10. Argunşah, Hülya “Kadın Yazarın Türkçedeki Yolculuğu (Cumhuriyet’e Kadar) Türkiye’de Kadın: Siyasî, Sosyal ve Kültürel Alanda Değişim içinde, ed. Esma Özdaşlı.TASAV, 2020. google scholar
11. Asaf Nefi. “Jorj San”, Musavver Hâle, no. 3 (Şubat 1325): 26-32. google scholar
12. Asaf Nefi. “Madam Debord Valmer”, no. Demet, 7 (29 Teşrinievvel 1324): 101-102. google scholar
13. Asaf Nefi. “Madam Rolan”, Demet, no. 5 (15 Teşrinievvel 1324): 68-71. google scholar
14. Asaf Nefi. “Madame dö Sevinye”, no. Demet, 3 (1 Teşrinievvel 1324): 37-39. google scholar
15. Ateş, Ömer Faruk. “Bir Yaşamı Yazmanın Yollarını Aramak”, Hece Biyografi Özel Sayısı, 342-343-344 (Haziran-Temmuz-Ağustos 2025): 90-108. google scholar
16. Avanzade Mehmet Süleyman. “Avrupa Muharrireleri- Jip Kontes dö Martil dö Janvil”, Maarif, no. 93(22 Nisan 1309): 235. google scholar
17. Avanzade Mehmet Süleyman. “Avrupa Muharrireleri-Vilhelmin Haimburg”, Maarif, no. 33(19 Mart 1308): 101-102. google scholar
18. Avanzade Mehmet Süleyman. “Kadınlara Malumat- Musahabe-i Nisâîye”, Sabah, no. 3287(4 Kânunusâni 1314): 2. google scholar
19. Avanzade Mehmet Süleyman. Muharrir Kadınlar. Kasbar Matbaası, 1311. google scholar
20. Berktay, Fatmagül. Tarihin Cinsiyeti. Metis Yayınevi, 2010. google scholar Faik Sabri. “Madame dö Stael”, Hanımlara Mahsus Gazete, no. 9 (1 Mayıs 1319): 201- 202. google scholar
21. Faik Sabri. “Matmazel dö Sekunduri”, Hanımlara Mahsus Gazete, no. 8 (24 Nisan 1319): 178-179. google scholar
22. Faik Sabri. “Musahabe-i Edebiyye-i- Madam dö Sevinye”, Hanımlara Mahsus Gazete, no. 3 (20 Mart 1319): 55-56. google scholar
23. Gezer, Gökmen, Can, Muhammed Zahit. “Kültürü Çevirmek: Kültür Aktarımı Kapsamında Çeviri”, RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (2019): 355-370. google scholar
24. “Jorj San Meselesi”, Malumat, no. 58 (14 Teşrinisani 1312): 188-189. google scholar
25. “Jorj San”, Hanımlara Mahsus Gazete, no. 35 (28 Teşrinievvel 1320): 552- 553. google scholar
26. Kanter, Beyhan ve Çonoğlu, Salim “Avanzâde Mehmet Süleyman’ın Sabah Gazetesindeki “Musahabe-i Nisâiye” Yazılarında Kadın Algısı”, Türkbilig, no: 50 (2025): 348-362. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4750697 google scholar
27. Kanter, Beyhan. “Terakki-i Muhadderât ve Hanımlara Mahsus Gazete’de Öteki ya da Rol Model: Avrupalı ve Amerikalı Kadınlar”, Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları, no. 26 (2021): 29-56. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2109134 google scholar
28. Karadağ, Ayşe Banu, “Batı’nın Çevrilmesini ‘Medeniyet Odağıyla Yeniden Okumak: Tanzimat Dönemi/Sonrası Çeviriler ve ‘Çekinceli’ Cesur Çevirmenler”, Tanzimat ve Edebiyat Osmanlı İstanbul’unda Modern Edebî Kültür içinde, ed. M. Fatih Uslu, Fatih Altuğ (Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2020), 483-504. google scholar
29. Lässig Simone, “Modern Tarihte Biyografi-Biyografide Modern Tarih Yazımı”, çev. Canan Özkılıç, Otur Baştan Yaz Beni Oto/Biyografiye Taze Bakışlar içinde (Küre Yayınları, 2019): 29-58. google scholar
30. “Madam Henri Gravil”, Hanımlara Mahsus Gazete, no. 368 (20 Haziran 1318): 6. google scholar
31. Mehmed Zihni. Meşâhirü’n Nisa. C.1, 1294. google scholar
32. Mehmed Zihni. Meşâhirü’n Nisa. C.2, 1295. google scholar
33. Middell, Matthias. “Kültür Aktarımı, Kültürel Transfer”, (çev. Mustafa Çakır) Turkophone, 8(2), (2021): 65-81. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1834921 google scholar
34. Mutlu, Sıla. Çeviri Kuramları ve Çeviri Eğitimi. Hiper Yayın, 2020. google scholar
35. Nüzhet. Elsine-i Garbiye Edebiyat ve Üdebası. Matbaa-yı Ebuzziya, 1306. google scholar
36. Özgül, M. Kayahan. Babil’le Ebabil. Kitabevi Yayınları, 2013. google scholar
37. Pala, Cavide. (Haz.) Yeni Harflerle Hanımlara Mahsus Gazete (1895-1908). Libra Kitap, 2022. google scholar
38. Rabia Selahaddin. “Büyük Kadınlar- Jorj Eliot”, Kadınlar Dünyası, no. 168 (6 Nisan 1918): 6-8. google scholar
39. Rabia Selahaddin. “Büyük Kadınlar- Jorj San”, Kadınlar Dünyası, no. 165 (16 Mart 1918): 4-5. google scholar
40. Rabia Selahaddin. “Büyük Kadınlar- Karmen Silva”, Kadınlar Dünyası, no. 166 (23 Mart 1918): 5-6. google scholar
41. Rabia Selahaddin. “Büyük Kadınlar- Madame dö Sevinye”, Kadınlar Dünyası, no. 167 (30 Mart 1918): 3-4. google scholar
42. Rabia Selahaddin. “Büyük Kadınlar”, Kadınlar Dünyası, no. 164 (9 Mart 1918): 6-7. google scholar
43. Recaizade Ercüment Ekrem. “Madam Rozmond Rostand”, Hanımlara Mahsus Gazete, no. 12(22 Mayıs 1319): 272-273. google scholar
44. Rübab, “Aşk”, no. 51 (14 Mart 1329) :126 google scholar
45. Şemseddin Sami. Kadınlar. Mihran Matbaası, 1879. google scholar
46. Şemseddin Sami. Kâmûsu’l Âlâm, C. IV. Mihran Matbaası, 1894. google scholar
47. Şimşek, Fatih. Kültür Aktarımı Kuramının Eleştirisi. Sakarya Yayıncılık, 2017. google scholar
48. Tahsin Nahit. “Kontes Matiu du Noay” Mehasin, no. 6 (Şubat 1324): 389-395. google scholar
49. Timuroğlu, Senem. Kanatlanmış Kadınlar Osmanlı ve Avrupalı Kadın Yazarların Doğuşu. İletişim Yayınları, 2020. google scholar
50. Toprak, Zafer. Türkiye’de Kadın Özgürlüğü ve Feminizm. Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2015. google scholar
51. Tosun, Muharrem. “Kültürlerarası Bilgi Aktarımında Çevirmenin Sorumluluğu”, İnsan Bilimleri Dergisi 3, no: 2 (2006): 3. google scholar
52. Ülken, Hilmi Ziya. Uyanış Devirlerinde Tercümenin Rolü. Türkiye İş Bankası, 2007. google scholar
53. Yılmaz, Hacer. Osmanlı Topraklarında Kadın Olmak. Aktif Yayınevi, 2023. google scholar